ۇلتتىق مٸنەز! كٶبٸنە ونى زييالى قاۋىم اراسىنان ٸزدەيمٸز. ال, زييالىلار كٸمدەر دەسەك, تٸلٸ مەن دٸلٸن ساقتاپ قالۋدا ٶزدەرٸن قۇربان ەتكەن الاشتىڭ نامىستى ازاماتتارىمەن بٸرگە, مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ وزىق ويلى قايراتكەرلەرٸنايتۋعا بولادى. قاشاندا ۇلى ٸستٸڭ باسىن تىنىشتىقپەن, سوڭىندا شاتتىقپەن بٸتٸرەتٸن, ٸرٸلٸگٸ مول كٸسٸلەردٸ ٶز اينالاڭنان ٸزدەيتٸنٸڭ دە راس. اردىڭ ٸسٸ ارزانداپ بارا جاتقان مىنا زاماندا, ونداي پاراساتتى جانداردىڭ ٶز ورتاڭدا سيرەپ بارا جاتقانداي كٶرٸنەرٸ تٷكتە جاسىرىن ەمەس.بٸراق, بۇل جاعىنان مەنٸڭ ايىم وڭىنان تۋدى دەپ باتىل ايتا الامىن.
مەن, جازۋشى-دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆانى مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاترىندا بولات اتاباەۆتىڭ رەجيسسۋراسىمەن قويىلعان «مەڭگٸلٸك بالا بەينە» اتتى شىعارماسى ارقىلى تانىدىم. تاعدىردىڭ تەلكەگٸنە تٷسكەن بەيكٷنە لەيلا قىزدىڭ اۋىر حالٸ مەنٸ قاتتى تولقىتتى. اتالمىش قويىلىمدى قانشا رەت تاماشالاسام دا كٶزٸمە جاس الماي كەتە المايتىنمىن.قويىلىمدى كٶرگەن سايىن, تابيعات زاردابىنان جاپا شەككەن تالاي بالالاردىڭ مٷشكٸل تاعدىرىن بٸر كەيٸپكەردٸڭ بويىنا سيعىزىپ, شەبەر شىعارمانى قالاي تۋدىردى ەكەن دەپ ەر جولى تەرەڭ ويدا قالاتىنمىن. تالاي جانداردى اسا اۋىر حالدە قالدىرعان سول بٸر قارعىس اتقىر سەمەي پوليگونىنىڭ قاسٸرەت-قايعىسى ەدٸ. اياق-قولى ٶسسە دە, جاس بالانىڭ تٷر-ەلپەتٸن ساقتاپ قالعان جاسٶسپٸرٸم قىزدىڭ ايانىشتى جٷزٸ سەزٸمتال جازۋشىنىڭ جان-دٷنيەسٸن قوزعاماۋى ەستە دە مٷمكٸن ەمەس ەدٸ-اۋ! اتوم سىناقتارىنان قارا جامىلعان پوليگون قۇرباندارىنىڭ ٶمٸرٸن عانا ەمەس, كٷللٸ ادامزاتتىڭ مۇڭ-شەرٸن اۋدارىستىرار ٷلكەن تۋىندى تەك, ەل-جۇرتىنىڭ جان ايقايىن بٷكٸل بولمىسىمەن ۇعا الاتىن زەرەك قالامگەردٸڭ قولىنان كەلەر كٷردەلٸ دٷنيە.
تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸنگٸ جىلدارى ۇلتتىق دراماتۋرگييادا ٶمٸردٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن كٶتەرگەن ە.تارازي, د.يسابەكوۆ, س.بالعاباەۆ, ب.مۇقاي, ت.احمەتجان, ش.مۇرتازا, ق.ىسقاق, ي.ساپارباي, ت.ەبدٸك ت.ب قالامگەرلەر زامانداستارى تاپ بولعان ٶمٸر قۇبىلىستارىن ەرتٷرلٸ اسپەكتٸدە قاراستىردى.
كٸسٸ جالىقتىراتىن جاتتاندى سارىندا جازىلعان شىعارمالارعا ەبدەن ەۋەس بولىپ العان رەجيسسەرلەرٸمٸز «دراماتۋرگتەر جوق, جازبايدى» دەپ, دامىلسىز دابىل قاعا بەرمەي, جوعارىدا اتالعان تەۋٸر دٷنيەلەرگە تٷيسٸك-تانىممەن كٶز سالسا دۇرىس بولار ەدٸ.
ەلٸ دە قوعامدىق دەرتكە اينالعان كەلەڭسٸز جاعدايلاردى شامالارى جەتكەنشە قاعازعا تٷسٸرٸپ جاتىر. سول ارداقتى اعالارىنىڭ قاتارىندا روزا مۇقانوۆا دا قوعامىمىزدىڭ تولعاقتى مەسەلەلەرٸنە دەر كەزٸندە ٷن قوسىپ, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶتە زەرۋ تاقىرىپتارىن باتىل قوزعاۋدا. اتاپ ايتساق, «مىسىقتار پاتشالىعى», «شاتىر استىنداعى مەن», «مۋزا», «سەن» اتتى درامالارى ادامداردى سىن تەزٸنە سالار بار شىندىعىمەن اتويلاعان ۋىتتى پەسالار. "مىسىقتار پاتشالىعى" مەن "شاتىر استىنداعى مەن" پەسالارىندا بيلٸك ماڭىنداعى مانساپقورلىق, سىبايلاستىق, كٶرە الماۋشىلىق, جەدٸگٶيلٸك, ەكٸ جٷزدٸلٸك, ساتقىندىق دەگەن كەسەلدٸ دەرتكە ۇرىنعان ناۋقاس جاندار كەيٸپٸن شەبەر بەينەلەيدٸ. قوعامدا ادام قانداي ٸس اتقارسا دا, سوڭىندا ونىڭ ٶزدەرٸنە نە يگٸلٸك, نە ٸندەت بوپ قايتارىن دراماتۋرگ شىعارمالارىنان اڭعارۋ اسا قيىن ەمەس. وسىنداي, ٸشكٸ قايشىلىقتارى ۇشقىر دراماتيزمگە مول ٶتكٸر پەسالاردىڭ ساحنادا سالتانات قۇرا الماي جٷرگەنٸنە تاڭىمىز بار. كٸسٸ جالىقتىراتىن جاتتاندى سارىندا جازىلعان شىعارمالارعا ەبدەن ەۋەس بولىپ العان رەجيسسەرلەرٸمٸز «دراماتۋرگتەر جوق, جازبايدى» دەپ, دامىلسىز دابىل قاعا بەرمەي, جوعارىدا اتالعان تەۋٸر دٷنيەلەرگە تٷيسٸك-تانىممەن كٶز سالسا دۇرىس بولار ەدٸ.
قازٸرگٸ قازاق پروزاسىندا روزا حانىمنىڭ قارىمدى قالامىنان تۋعان “تۇتقىن”, «مۇڭ», “پاتشا قاتىن ۋ”, “مۇقاعالي”, “قۇبىجىق”, «كٷنە» سەكٸلدٸ تاعى دا باسقا ەڭگٸمەلەرٸنەن تەنتەك بولا تۇرا تەكتٸلەردٸ, اقىماق بولا تۇرا اقىلدىلارعا مۇرنىن شٷيٸرە قارايتىن قىزعىلىقتى كەيٸپكەرلەر تاعدىرىنا سەلسوق قاراي المايسىز. كەز كەلگەن جازۋشى ٶز كەيٸپكەرٸن ٶزٸنٸڭ بيٸك تالعامىنان ٶتكٸزٸپ, وعان ٶزٸنشە مٸنەز-قۇلىق, قيمىل-ەرەكەت بەرٸپ, ەرتٷلٸ تاعدىر سىيلاپ, جان بٸتٸرەدٸ. ٶزٸنٸڭ مەنٸن ٶزگەدەن جوعارى قوياتىن ەڭگٸمەلەرٸندە جازۋشى ادام ٶمٸرٸنٸڭ ٶزگەشە قىرلارىن فيلوسوفييالىق تٷيٸندەر ارقىلى شەشۋگە تىرىسادى. ٶز قاتەسٸن مويىنداپ, ونى جويۋعا بەت بۇرماۋى, بٸلمەگەندٸ بٸلە تۇرا, بٸلۋگە تالپىنباعانى – ادامنىڭ كەمشٸلٸگٸ ەمەس, ونىڭ ساۋاتسىزدىعى, ناعىز ناداندىعى ەكەنٸن ٶز تۋىندىلارىندا باسا كٶرسەتەدٸ.
«سۇلۋ ٶنەر جالقاۋلاردىڭ قانجىعاسىندا قور بولماۋى تيٸس, كٶركەم ەدەبيەت ولارعا جات دٷنيە», – دەپ بەكەم وي تٷيگەن قالامگەردٸڭ باتىل پٸكٸرٸمەن كەلٸسپەسكە شارامىز جوق. سەبەبٸ, بٸلٸكتٸ مامان قاي سالادا جۇمىس جاساسا دا ٶزٸندٸك قولتاڭباسىن قالدىرۋعا قارقىندى ەڭبەك ەتەرٸن كٸم بولسا دا بەلسەنە قۇپتايدى. «وي تٷبٸن قوپسىتىپ, قوپارىپ, تەرەڭدەي تٷسۋ ارقىلى ٶمٸردٸڭ تابيعي قالپىن شىعارمادا شىنايى كٶرسەتە العانىڭ – ماقساتىڭا جەتكەنٸڭ», - دەيدٸ روزا قاجىعالىمقىزى. كەز كەلگەن ٶنەر ادامى شىعارماشىلىق جۇمىستا شابىتتانۋى تيٸس ەكەنٸن ايقىن تٷسٸنەر جازۋشى كٷندەلٸكتٸ ٶز تٸرشٸلٸگٸندە دە ٷنەمٸ شىعارماشىلىق كٶڭٸل-كٷي ٷستٸندە جٷرەرٸن جيٸ اڭعاراسىز. روزا ٶز بويىنداعى بار قابٸلەتٸ مەن ادالدىعىن ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ قاينار قازىناسىنا, اسىل قورىنا ارنارى كٶزٸ اشىق جانعا ايدان انىق.
[caption id="attachment_8368" align="alignright" width="430"]
ٶنەر جولى – يماندىلىق جولى. ٶنەردە ٶز كەسٸبٸڭە ادال بولعانىڭ جٶن. ر. مۇقانوۆا دا وسىناۋ ٸزگٸ ويلارىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ادامدىقتا دا, ماماندىقتا دا ادال بولۋ ٸزگٸلٸكتەرٸن بويىنا سٸڭٸرٸپ, كٶكەيٸنە قوندىرىپ, ٶمٸردە دە, ٶنەردە دە العا ٶرلەۋدٸ مۇرات تۇتادى. «ٶنەردٸ سٷيمەگەننٸڭ ٶنەگەسٸ ٸلگەرٸ باسپايدى» دەمەكشٸ, روزا رۋحاني بايلىقتى يگەرۋ جولىندا كٶركەم شىعارمانى دامىتۋ قيسىندارىن كەمەڭگەرلٸكپەن جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ەدەبيەتكە, سونىڭ ٸشٸندە, دراماعا شىن بەرٸلٸپ, شىنايى جۇمىس ٸستەيتٸن, كەسٸبٸنە ادال, العىر جاستاردىڭ قاتارى كٶبەيە تٷسسە دەگەن ٸزگٸ تٸلەگٸ بار. ٶيتكەنٸ, دراما زاڭدىلىقتارىنىڭ نەگٸزٸن بٸلمەگەن ادام ساۋاتسىز, ياعني ول نەرلٸ دە ماعىنالى, ەدەبي تۇرعىدا تەرەڭ تۇلعا جاساي المايتىنىن جاقسى تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان, ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸندە «كينوتەلەدراماتۋرگييا» مامانداندىعى بويىنشا ٶزٸنەن دەرٸس تىڭداپ جٷرگەن تٶل شەكٸرتتەرٸنە بٸلٸم-تەربيەسٸمەن بٸرگە, ٶنەگەلٸ ٶنەر تۋىن بيٸك ۇستاپ, شىنايى شەبەرلٸك شىڭىنا ٶرلەۋلەرٸنە بەك اتسالىسىپ جٷر. باق-دەۋلەت - ەڭبەكشٸلگە اعىپ, ەرٸنشەككە تامىپ كەلەتٸنٸن ٶزٸنٸڭ عيبراتتى وي-تۇجىرىمدارىمەن ولاردىڭ بويلارىنا سٸڭٸرۋدە. بولاشاق مامانداردىڭ جان-دٷنيەلەرٸندەگٸ قايسىبٸر تاڭعاجايىپ تولعانىستارىن ٶنەر جولىنا باعىشتاۋلارىنا سەبەپكەر بولىپ جٷرگەنٸ ٶزٸنەن كەيٸنگٸ جاس ۇستازدار قاۋىمىنا ٷلكەن ٶنەگە.
«جاقسىلىققا ٷلگٸ كٶرسەتٸپ جەتپەسە, ۋاعىز ايتۋمەن جەتۋ قيىن» دەمەكشٸ, «ٶنەرتانۋ» كافەدراسىنا قارايتىن قىزمەتكەرلەردٸڭ دەنٸ جاستار بولعاندىقتان, روزا قاجىعالىمقىزى سىندى قۇرمەتتٸ ۇستازدارعا قاراپ بوي, وي تٷزەيتٸنٸمٸز راس. ونىڭ اڭعارىمپازدىلىعى, اقىلعا سالىپ اسىقپاۋى, سابىرلى ەرەكەتٸ, ەر نەرسەنٸڭ بايىبىنا بارماي شەشٸم ايتپايتىن بايسالدىلىعى ياعني سىپايىلىق تەرٸزدٸ ەدەپ نىشاندارىن كٶرسەتەتٸن ۇلتتىق مٸنەزٸ بٸزدەرگە قاشاندا ٷلگٸ. اينالاسىنا كٶل-كٶسٸر كٶركەمدٸك قۇياتىن مۇنداي مٸنەزدەن سەزٸمتال جاستار قاشاندا عيبرات الادى. تٸپتٸ, مىنا تٸرشٸلٸكتە بولماي تۇرمايتىن جٷيكەڭدٸ قۇرتۋعا دايار قيىن-قىستاۋ شاقتاردا (ساباق بارىسىندا) ۇجىم اراسىندا سىر بەرمەس سابىرلىلىعى, ۇستامدىلىعى ٶزگە ەرٸپتەستەرٸنە دە وي سالار عاجاپ قۇبىلىس دەرسٸز. ادامعا ەدەتتە تەز جۇعاتىن ٸشتارلىق, مەنمەندٸك, تەكاپپارلىق, كٶرەالماۋشىلىق مٸنەزدەردەن الىس جٷرۋٸمٸزدٸ, كٸسٸگە ابىروي ەپەرمەيتٸن سول جايسىز داعدىلارمەن ٷنەمٸ كٷرەسٸپ وتىرۋىمىزدى ەسٸمٸزگە سالىپ جٷرەدٸ.سوندىقتان دا, ماعىنالى ٸستەن گٶرٸ, ۇساق-تٷيەك تٸرلٸكتەرگە سۇرانىپ تۇرار مىناداي سۋسىمالى زاماندا ۇستاز روزانىڭ ادامي قاسيەتتەرٸن ساقتاپ قالۋداعى بەلسەندٸلٸگٸ ونىڭ كٸسٸلٸك بەينەسٸن كەمەلدەندٸرە تٷسكەندەي.
«سولار كٷن, اي, جىلداردىڭ ٶتكەنٸنە قۋانادى, بٸراق ٶزدەرٸنٸڭ «اجال قۇشاعىنا» جاقىنداي تٷسكەنٸنە تيتتەي دە مەن بەرمەيدٸ, سٷيتٸپ, قولىنان كەلە تۇرا بٸر جانعا پايداسىن تيگٸزبەي, اتاق, مەنساپ, اقشا دەپ جٷرٸپ, قالاي كٶز جۇمعاندارىن دا اڭعارماي قالادى-اۋ», - دەپ, ەرجولى تەرەڭ كٷرسٸنٸپ قويادى قارىمدى قالامگەر.
قازاقتىڭ دالاسىنداي شەگٸ مەن شەتٸ جوق ۇلانعايىر ٶنەر ەلەمٸندە بٸر ٶزٸنٸڭ عانا اتاق-داڭقى دٷركٸرەپ تۇرعانىن قالايتىن, ٶزگەنٸ مويىنداعىسى كەلمەيتٸن ٶزٸمشٸل دە تەكاپپار پەندەلەردٸڭ ەر جەردە قىلاڭ بەرەر جىمىسقى ەرەكەتتەرٸنە باياعىدان-اق تٸكسٸنە قارايتىن جازۋشىنىڭ قازٸر بەرٸ اشىق, كٸسٸنٸڭ اۋىزى بارا بەرمەيتٸن سۇمدىق ٸستەردٸڭ تۋرا ٶزٸنٸڭ كٶز الدىندا قاساقانا ٶتٸپ جاتقانىنا جانى جاسىعانداي بولادى. ار-ۇياتتارىنا داق تٷسٸرٸپ جٷرگەن ارسىزداردىڭ ەتەك جايا باستاعان ارام تامىرىن بٷگٸن بالتامەن شاپپاسا, ەرتەڭ «ار», «ۇيات» دەگەن جاقسى قاسيەتتەردٸڭ تٷبٸرٸمەن جوعالماسىنا كٸم كەپٸل دەگەن كٷدٸكتٸ ويلارىنىڭ بارىن دا جاسىرمايدى. «سولار كٷن, اي, جىلداردىڭ ٶتكەنٸنە قۋانادى, بٸراق ٶزدەرٸنٸڭ «اجال قۇشاعىنا» جاقىنداي تٷسكەنٸنە تيتتەي دە مەن بەرمەيدٸ, سٷيتٸپ, قولىنان كەلە تۇرا بٸر جانعا پايداسىن تيگٸزبەي, اتاق, مەنساپ, اقشا دەپ جٷرٸپ, قالاي كٶز جۇمعاندارىن دا اڭعارماي قالادى-اۋ», - دەپ, ەرجولى تەرەڭ كٷرسٸنٸپ قويادى قارىمدى قالامگەر.
ەرينە, جازۋشىلاردا ەت پەن سٷيەكتەن جاراتىلعان جاندار. ولاردىڭ دا عۇمىرىندا ٶرلەۋ, قۇلازۋ, قۇلدىراۋ بولادى. ٶيتكەنٸ بۇل - ٶمٸر. جازۋشى روزا دا سول قيلى زاماننىڭ قيىندىقتارىنا شىداس بەرٸپ, سىن تەزٸمەن ەر ٸستٸڭ وڭ شەشٸمٸن تاۋىپ جٷرگەندٸكتەن دە بٷگٸنگٸ تۇلعالىق دەرەجەگە جەتٸپ وتىر. بەرٸمٸز اقىلدى بولماساق تا, اقىماقتان بەزەتٸندەي تٷيسٸگٸمٸز بولسىن دەپ, ار-ۇياتىنىڭ تازالىعىن ساقتاپ, ادال عۇمىر كەشۋدٸ ماقسات تۇتۋ جولىندا. مايدا تٸرلٸكتەردٸڭ ماڭايىنا دا جۋىمايتىن روزا قاجىعالىمقىزى سونىسىمەن دە بٸزدەرگە باعالى.
ايزات قادىراليەۆا
تەاترتانۋشى
