كٶككٶلدٸڭ قۇپيياسى
كٶككٶلدەگٸ اجداھا... شىنىندا, جوندارى تٷيە ٶركەشتەنە ەلدەبٸر الىپ ماقۇلىقتىڭ موينىن سوزا قاراپ تۇرىپ, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا, قايتادان زىم-زييا جوعالۋى ەرەكشە قۇبىلىس ەدٸ.
ەر جەر-ەر جەردە ايتىلىپ جٷرگەن كٶككٶل قۇپيياسى نە تاۋ قويناۋىنداعى ايدىن كٶلدەگٸ اجداھا اڭىز عانا ما, ال اڭىز دەسەك, نەدەن باستاۋ الىپ وتىر... جوق, بەلكٸم, لوح-نەسس كٶلٸندەگٸ عاجايىپ نەسسي بٸزدە دە بولعانى ما?! جوق, بەلكٸم, بٷگٸنگە دەيٸن جۇمباق بولىپ وتىرعان "تەڭٸز جىلاندارى" شىعار?! قىم-قيعاش سۇراق بولىپ ادامدى ەلٸكتٸرگەن بۇل قۇپييا نەنٸ مەڭزەيدٸ? بۇدان تاراتىپ ايتقاندا, كٶككٶلدەگٸ بەيمەلٸم ٷن اجداھا داۋىسى عانا ما? كٶل دەڭگەيٸنٸڭ دەل-سەل جاۋىن-شاشىن بولعانىمەن ٶزگەرمەيتٸنٸ قالاي? شالعايداعى تاۋ قويناۋىنا بٸزدٸ دە وسى ساۋالدار مازا بەرمەي ەكەلگەنٸ راس. ەندٸ, مٸنە, ۇزاقتى كٷن كٶل جاعاسىنداعى قويتاستىڭ ٷستٸندە ٷنسٸز-ٷنسٸز سارىلا كٷتٸپ وتىرىسىمىز مىناۋ.
تىپ-تىنىش كٶل بەتٸ ٶز-ٶزٸمەن تولقىنداندى دا, جال-جالدانىپ, اق كٶبٸگٸ ايعىزدالا جاعاعا ۇردى. تولقىنداردىڭ اراسىنان ۋٸلدەي باستالعان بٸر ٷن قۇلاققا جەتتٸ. سول ٷن ٷدەيە كەلە جاڭعىرىپ, ارتىنشا موينىن قىلتيىتقان كٷيٸ اششى ايقايىمەن بٷكٸل ٶڭٸردٸ دٸر-دٸر تەربەتكەندەي, تەربەتٸپ تٸتٸركەنگەندەي بولدى.
جوق, بۇل ەلەس ەكەن, ەيتپەسە, كٶككٶل ايناداي جىلتىراپ, ەدەمٸ ەسپەتٸمەن كٶز ارباعان قالپى تىپ-تىنىش جاتىر. توسىن مٸنەز تانىتىپ, بوزداپ كەپ بەرەتٸن ماقۇلىق دٷر سٸلكٸنٸپ, شىعا كەلەدٸ دەگەنگە سەنۋ مٷمكٸن ەمەس. كٶل جيەگٸندەگٸ جالعىز تٷپ ارشا اپپاق گٷلدەرٸن شاشىپ تۇرعانداي, بۇتاقتارىنا بايلانعان ٷزٸك-سوزىق شٷبەرەكتەر جەل تۇرسا, جەلبٸرەپ كەتەردەي. قىزىعى, ٷپ ەتكەن جەل دە جوق.
كٶككٶلدەگٸ اجداھا... ايتۋشىلاردىڭ ەنگٸمەسٸ مەركەلٸك مۇعالٸم اناتوليي پەچەرسكييدٸ ەستٸگەن بويدا ەلەڭ ەتكٸزگەن. عاجايىپ دەگەندٸ كٶزبەن كٶرۋگە جانى قۇمار ۇستاز جول قاپشىعىن يىعىنا اسىنىپ, كٶنە سٷرلەۋمەن جۇمباعى كٶپ كٶلدٸ ٸزدەپ, تاۋعا اتتاندى. سۇراستىرا جٷرٸپ, كٶلدٸ دە تاپتى.
تاۋ قويناۋىنداعى ايناداي ەدەمٸ كٶلدٸ كٶرٸپ, سۇلۋ كٶرٸنٸسٸنە تاڭداي قاققان. سوسىن بويىن ەلدەبٸر سەنٸمسٸزدٸك بيلەدٸ. "مٷمكٸن ەمەس,– دەدٸ, – مٷمكٸن ەمەس". ونىڭ ٷستٸنە ەلدەنەشە كٷن بويىنا كٶز جازباي قاراعاندا ەشتەڭە بايقالعان جوق. ٷش كٷننٸڭ ٸشٸندە عاجايىبى كٶپ دەگەن كٶلدٸڭ ٶزگەرٸسسٸز, تىپ-تىنىق, تىپ-تىنىش جاتا بەرۋٸ تاڭداندىردى. "مٷمكٸن ەمەس, – دەدٸ, مٷمكٸن ەمەس. گۋ-گۋ ەنگٸمەنٸڭ بەرٸ ەشەيٸن سٶز شىعار". سەنٸمسٸزدٸك بٷيٸردەن تٷرتتٸ. سوسىن, شاتىرىن جيناپ الدى دا اۋىلعا قايتتى. كەيٸننەن تاعى دا تاۋ قويناۋىنداعى كٶلگە بٸرنەشە رەت جولى تٷستٸ. ەيتسە دە, ەرەكشە جايتقا قۇمارتقان مۇعالٸم ەشتەڭە اڭعارا المادى.
سوندا بۇل نە? اڭىز با, جوق ەلدە ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸ شىندىقتان تۋىنداپ جاتىر ما ەدٸ? كٶل جيەگٸندەگٸ جالعىز ارشانىڭ بۇتاقتارىنداعى اپپاق شٷبەرەكتەر كٶلبەڭدەپ, كٶز الدىندا تۇردى. كٶكەيدٸ كەرنەگەن بٸر ساۋال تىنىم بەرمەدٸ. ٶزٸن كٶپتەن مازالاعان جايلاردى بالاسىنا سۋىرتپاقتاپ جەتكٸزگەن. ونى ەسٸنە سالا ۆولوديا ەكەسٸن كٶلگە قايىرا بارۋعا ەرەڭ كٶندٸردٸ, تەك تابيعاتتىڭ ەسەم سۇلۋلىعىن كينوعا تٷسٸرۋگە جول باستاپ, ەرتٸپ بارۋىن ٶتٸنگەندە عانا باس يزەدٸ. قينالا جولعا شىققانىمەن, ٶزٸ دە وسى جولى الىپ اجداھانى كٶرۋگە ٷمٸتتٸ بولاتىن.
تىپ-تىنىش كٶل بەتٸ ٶز-ٶزٸنەن تولقىنداندى دا, جال-جالدانىپ, اق كٶبٸگٸ شىعا ەكپٸنمەن جاعاعا ۇرادى.
تولقىنداردىڭ اراسىنان باستالعان بٸر ٷن قۇلاققا جەتتٸ. سول ٷن ٷدەتە كەلە جاڭعىرىپ, ارتىنشا الاسۇرا تولقىندانعان سۋدىڭ ورتاسىنان ەلدەبٸر ماقۇلىق جايمەن موينىن قىلتيتقان كٷيٸ اششى ايقايىمەن بوزداپ, بٷكٸل ٶڭٸردٸ دٸر-دٸر تەربەتكەندەي بولدى.
كٶككٶلدەگٸ اجداھا... ەكە مەن بالا عاجايىپتىڭ سىرىن بٸلۋگە قۇمارتقان قالپىندا جولعا شىقتى. بٸر ٷمٸت, بٸر كٷدٸك. ال كٶككٶل بۇلار كەلگەندە كەربەز قالپىندا ەدەمٸ ەسپەتٸمەن كٶز ارباعان كٷيٸ بار جۇمباعىن ٸشٸنە جاسىرىپ, تىپ-تىنىش جاتتى.
كٶل. كٶككٶل. كٶككٶل دەسە, كٶك كٶل. كٶلدٸڭ دٶڭگەلەك جيەگٸ مايدا اعاش پەن بۇتالارعا تولى. جيەك پەن سۋدىڭ ۇشتاسقان تۇسىنداعى كٸشكەنە عانا سٷرلەۋ سيياقتى كٶرٸنگەن الاڭقايمەن كٶلدٸ اينالىپ شىعۋعا بولادى. ۆولوديا سول بۇتاق-بۇتانىڭ اراسىمەن ۇزاپ كەتتٸ دە, اناتوليي بەتكەيدە قالىپ قويدى. سەلدەن سوڭ, جولقاپشىق, مىلتىق, فوتواپپاراتتاردى سول تۇرعان جەرٸنە تاستادى دا, ٶزٸ كٶل جيەگٸنە جاقىنداپ كەلدٸ. ۇلىن كٷتكەن ول اياعىن سۋعا مالىپ, ارى-بەرٸ ۇشقان قۇستار سۋ بەتٸنە جاقىنداي ۇشىپ بارىپ, قايتا جوعارى كٶتەرٸلٸپ كەتەدٸ. قۇستار بٸردەڭە سەزدٸ مە, دەپ تە قاۋٸپتەندٸ. ال كٶل تىم-تىرىس قالپى. قۇستاردىڭ تىنىمسىز كٷي كەشكەن مىنا تٸرشٸلٸگٸ تٷسٸنٸكسٸز ەدٸ. ەلدەن ۋاقىتتا بايقاعانى: كٶل بەتٸ دٸرٸل قاعىپ تۇر ەكەن. الدىندا اياعىمدى مالىپ وتىرعاننان بولار دەپ ەدٸ. اياعىن سۋدان جىلدام الا قويدى. دەنەسٸ تٸتٸركەنگەندەي بولدى.
كٶل بەتٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸ تەربەلٸپ تۇر. تۇپ-تۇنىق كٶلدٸڭ تٷسٸ مۇنار تارتىپ بارا جاتتى. دٸرٸلدەگەن سۋ بەتٸ تولقىندانا تٷستٸ. تاڭعالدى, سودان جٷگٸرە بەتكەيگە كٶتەرٸلدٸ. ارتىندا بوزداعان اششى ايقاي قۋالاپ كەلە جاتقانداي. قۇلاق تٷبٸنەن ىسىلداپ قايتا ەستٸلگەندەي. ىسىلداعان داۋىس ٷرەيلەندٸرە تٷستٸ. ەنتٸككەن قالپى جٷگٸرە بەتكەيگە كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتىپ, ۇلىنا داۋىستاپ تا ٷلگەردٸ. مىنا ىسىلداعان بەيمەلٸم ماقۇلىق-اجداھانىڭ داۋىسى ەستٸرتە قويسىن با? بيٸكتەن سۋ بەتٸندەگٸ تولقىن-جىلان سۇلباسى انىق كٶرٸندٸ. جىلان سۇلباسى بٸرتە-بٸرتە ايقىندالا تٷستٸ. جىلان سۇلبالانعان تولقىننىڭ اۋقىمى ون بەس مەتر شاماسىنداي ەكەن. بۇل كٶرٸنٸس بٸرنەشە مينۋتقا سوزىلدى. ەكە مەن بالا تاڭدانعان كٷيٸ كٶل تۇڭعيىعىنان باس قىلتيتار عاجايىپتى كٷتٸپ تۇر. مينۋتتار سىرت-سىرت اعىپ ٶتتٸ, جىلان سۇلبالى تولقىننىڭ قىر ارقاسى ٶركەشتەنە باستاعان ەندٸگٸ سەتتە قۇداي-اۋ, كەرەمەتتٸ قاراڭىز, بەرٸ عايىپ بولدى.
لوح-نەسس كٶككٶلدٸڭ ۇقساستىعى
بيولوگ نەيل باسس شوتلاندييانىڭ لوح-مورار كٶلٸندە جىلانعا ۇقساس, ۇزىندىعى 13 مەتردەن اساتىن ماقۇلىقتىڭ بار ەكەندٸگٸ جٶنٸندە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن 27 رەت ەڭگٸمە ٶتكٸزدٸ. ەركٸم كٶرگەندەرٸن ەرقيلى ايتتى. كەيبٸرٸ شىنىندا كٶرگەندەرٸن سول كٷيٸ بايانداپ, اۋىزدىڭ سۋىن قۇرتا ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. العاش انىقتاۋ 1887 جىلدىڭ ەنشٸسٸنە تيگەن لوح-مورار وقيعاسى دا لوح- نەسس قۇبىلىسىمەن قاتار ٶربي باستادى. جۇمباقتى جايت ەكٸ كٶلدە عانا ەمەس ەكەن. سونىمەن قاتار يرلاندييانىڭ تٶرت كٶلٸندە بەلگٸسٸز بٸر الىپ ماقۇلىق بايقالعان. سوڭعى رەت ونى گلەندارري كٶلٸنەن كٶرگەن ستۋدەنت بەي دانۆەر كٶردٸ. يسلاندييا ارالىنداعى كٶلدەردە "تٸرشٸلٸك" ەتەتٸن سكريمسلوح عاجايىبى جايلى اڭىز دا قىزىق. ال كانادانىڭ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارى ٶزدەرٸ كٶرگەن جۇمباق جايتتارعا ٶزٸندٸك اتاۋ بەردٸ. وكەانعان كٶلٸندە وگونوگو "عۇمىر" كەشەدٸ. پوحەنەگامۋك كٶلٸندە پاۋنيك, بەيمەلٸم ماقۇلىقتار وسىلاي جالعاسا بەرەدٸ.
كٶككٶل اجداھاتى جالعىز ەمەس ەكەن. ونى دەلەلدەپ جاتقان مىسال مەن دەرەك تە كٶپ. مەسەلەن, 1833 جىلى مامىر ايىندا كانادالىق وفيتسەرلەر سۋ بەتٸندە موينىن جوعارى سوزىپ قاراپ تۇرعان جىلان بەينەلٸ ماقۇلىقتى بايقاعان. ونىڭ جون ارقاسى سۋدىڭ ەر جەر, ەر جەرٸنەن بۋىلتىقتانىپ ايرىقشا بايقالىپ جاتقان. ەل-جۇرتتى ەلەڭ ەتكٸزەر تاڭعاجايىپ ەڭگٸمە بۇنىمەن ٷزٸلگەن جوق. دٷرلٸكتٸرگەن كٷيٸ بٸرٸ باسىلسا, ەكٸنشٸسٸ جەردە باسقاشا باياندالعان توسىن سىرعا تولى سيپاتتاما گۋ ەتە قالادى. 1848 جىلى اعىلشىننىڭ "دەدالۋس" كەمەسٸنٸڭ تەڭٸزشٸلەرٸ ٶزدەرٸ كٶرگەن بەلگٸسٸز, جۇمباق اجداھانى سۋرەتتەۋٸ وسىنداي سيپات تانىتتى. "جىلان ٸسپەتتەس باسى بٸزگە قادالعان كٷيٸ جيىرما مينۋتتاي شاماسىندا قاقشيىپ, سۋ ٷستٸنە شىقتى, باس جاعى قوڭىر, ال باۋىرى اقسارى بولاتىن. بۇرىن كٶرٸپ, بايانداپ جٷرگەندەردٸڭ كەيبٸرٸ قاناتى بارىن جازادى, بٸز بەيمەلٸم ماقۇلىقتىڭ قاناتىن ەشقانداي اڭعارا المادىق, جانىندا جالى ما, جوق بٸر ۋىس بالدىر ما, ەيتەۋٸر بٸردەڭەسٸ بولاتىن..." اشىق تەڭٸزدە "دەدالۋس" ەسكەري كەمەسٸنٸڭ كاپيتانى كەزەكتٸ تاپسىرمامەن كەلە جاتىپ كٶرگەن توسىن جايت وسى. ابدىراعان كاپيتان ٸلە تەڭٸزشٸلەردٸ شاقىردى. ٶز كٶزٸنە ٶزٸ سەنبەي تۇرعان كاپيتاننىڭ جانىنا جٷگٸرە جەتكەن تەڭٸزشٸلەر دە بەيمەلٸم كٶرٸنٸسكە تاڭىرقاي قارادى. سٶيتٸپ, كٶرگەندەرٸن بەرٸ تولىقتىرا وتىرىپ, «كٷزەت» جۋرنالىنا اسىعىس تٷسٸرە باستايدى. سول «كٷزەت» جۋرنالىنداعى جازبا بەلگٸسٸز تەڭٸز جىلانىنىڭ دەرەگٸ بولىپ, بٸزگە جەتتٸ. بٸر قىزىعى 1818 جىلدان 1848 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا بۇنداي بەلگٸسٸز تەڭٸز جىلانى – جۇمباق مونسترلار مۇحيتتىڭ تٷرلٸ اۋدانىندا 82 رەت كەزٸككەن.
قۇپييا سىرعا تولى تەڭٸز جىلانىن بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ بايقاعاندار دا بولدى. مەسەلەن, 1847 جىلى "سانتاكلارا" كەمەسٸنٸڭ ەكيپاجى الىپ ايداھار دەپ ٷدەرە قاشقاندا ماقۇلىق قاپ-قارا كٶزدەرٸ قادالا قاراپ تۇرا بەرگەن. سول ۋاقىتتان سەل عانا كەيٸن ۆانكۋۆەر ارالىندا بالىقشى دجوردج زەگەرس ٶزٸنٸڭ قايىعى ماڭىنان ۇزىن مويىنى بٸر مەتردەن اسىپ, شىعىپ تۇردى. ونىڭ كٶمٸردەي قادالا قاراعان كٶزدەرٸ بٸر تٷرلٸ سۇستى ەكەن, بۇرىن وندايدى كٶرگەن جوق ەدٸم. كٶزٸنٸڭ ٷلكەندٸگٸ سونشا باسىندا شودىرايىپ, ەرەكشە نازار اۋدارتادى. باسىنىڭ ديامەترٸ قىرىق سانتيمەتر شاماسىندا. ماعان قاراپ- قاراپ تۇردى دا, تەرٸس اينالىپ كەتتٸ. سول سەتتە جانىن اڭعارىپ قالدىم. جانىندا قارا-قوڭىر تٷستٸ جال سيياقتى بٸردەڭە بايقالدى. الايدا جالى قىلدان گٶرٸ شوق-شوق بٸتكەن سٷيەل تەرٸزدٸ ەدٸ..." بالىقشى د. زەگەرس بەيمەلٸم حايۋاناتپەن ۇشىراسقانىن وسىلاي جازدى. بۇل وقيعالاردان كەيٸن ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ, سول ۆانكۋۆەر ارالىنىڭ باتىس جاعالاۋىنان 12 مەترلٸك ماقۇلىقتىڭ قاڭقاسى تابىلدى. جاعادان تابىلعان ماقۇلىقتىڭ باس سٷيەگٸ قويدىڭ باسىن ەسكە تٷسٸرگەندەي ەكەن.
"مەن ونىڭ بٸرتە-بٸرتە سۋعا سٷڭگٸپ بارا جاتقانىندا بارلىق مٷشەلەرٸن كٶزٸم شالدى. حايۋاناتتىڭ كٶلبەۋ ەمەس, تٸك سٷنگٸگەنٸن اڭعاردىم. تۇرقى جالپاق جىلانعا ۇقسايتىن ەدٸ, مەنٸڭ شامالاۋىمشا ۇزىندىعى 30 مەترگە جۋىق". 1904 جىلى 25 اقپاندا "دەسيدە" كەمەسٸنٸڭ تەڭٸزشٸلەرٸ شىعاناقتان اشىق تەڭٸزگە بارا جاتىپ, نۋا جارتاسى ماڭىنان كٶرگەندەرٸن وسىلاي دەپ سۋرەتتەدٸ. ال "وسبورن" كەمەسٸنٸڭ تەڭٸزشٸلەرٸ بايانداعان دەرەك باسقا قىرىنان كەلەدٸ: "ماقۇلىق قاناتتارى تاسباقانىڭ سۋدا جٷزگەنٸنە ۇقسايتىن ەدٸ, بٸراق ٶزٸ يتبالىق تەرٸزدٸ بولاتىن". بۇل – 1877 جىلعى وقيعا.
وسىنداي وقيعالاردى ەسكە الا وتىرىپ, ەڭگٸمە ارناسىن كٶككٶلگە قايتا بۇرامىز.
جاس ناتۋراليستەردٸڭ جورىعى
جوعارىداعى وقيعادان كەيٸن اناتوليي ٶزٸ سەزٸپ, باعامداعاندارىنىڭ بەرٸن قاعازعا تٷسٸرٸپ, مامانداردان پٸكٸر بٸلۋ ٷشٸن عىلىمي ينستيتۋتتارعا حات جولدادى. وعان العاشقى جاۋاپ حات مەسكەۋدەگٸ ا.ن. سەۆەرتسوۆ اتىنداعى ەۆوليۋتسييالىق مارفولوگييا جەنە حايۋاناتتار ەكولوگيياسى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, بيولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى س.ك. كلۋموتوۆتان كەلدٸ. عىلىم جۇمباعى كٶپ كٶلگە تيياناقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن كەرەكتٸگٸن, الدىمەن نەمەن باستايتىنىن ناقتىلاپ, جوسپارلى ٸستٸڭ كٶزٸن تاباتىنداي بٸرنەشە تاراۋعا بٶلٸپ, باتىل كٸرٸسۋگە تيٸس ەكەنٸن ايتىپ, اقىل-كەڭەستەرٸن بەرەدٸ. بۇل اقىل-كەڭەستەر مۇعالٸمنٸڭ ٸزدەنٸمپاز تالابىنا جٸگەر قوسادى. عالىمنىڭ جاۋاپ حاتى سەبەپ بولىپ, مەركە اۋداندىق وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ كٶمەگٸمەن وقۋشىلاردى قاتىستىرا وتىرىپ, جاس ناتۋراليستەر ەكسپەديتسيياسىن ۇيىمداستىرادى. باقىلاۋ جٷرگٸزۋگە ارنايى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنادى. كٶل قۇپيياسىن انىقتاۋعا بالالار بار ىنتاسىمەن كٸرٸستٸ. جۇمىس تەك كٷندٸز عانا جٷرگٸزٸلگەن جوق, ايلى تٷندە دە اتقارىلاتىن بولدى. جازعى كانيكۋلدا كٶل جاعالاۋىندا وقۋشى-ناتۋراليستەردەن قۇرالعان ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸ تەۋلٸك بويىنا كەزەكپەن كٷزەتكە قويىلادى. كٶككٶل قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلە باستادى. كٶل بەتٸندەگٸ ەربٸر ٶزگەرٸس كەزەكشٸنٸڭ دەپتەرٸنە جازىلدى. بٸر كەزەكشٸلٸكتٸڭ ەكٸنشٸ كەزەكشٸلٸكتەن ايىرماشىلىعى جوق كٷيٸندە ٶتٸپ جاتتى. جاس ناتۋراليستەردٸڭ كٷندەلٸكتەرٸندە ەشقانداي ٶزگەشەلٸك بايقالمادى. ال بالالار قىزىقتى جايتتىڭ قۇپيياسىن كٶزبەن كٶرۋگە اسىقتى. جازعى كانيكۋلدىڭ قانشا كٷنٸ ارتتا قالدى دەسەڭٸزشٸ. تاۋ قويناۋىندا كٷندەردٸڭ ولار ٷشٸن ەرەكشەلٸگٸ بەرٸبٸر مول ەدٸ. جوق, بالالاردى ٷمٸتٸ الداماپتى. سول كٷنٸ تٷندە كەزەكشٸلٸكتە جاس ناتۋراليستەر سۆەتا نەپرياحينا مەن ۆيتيا پلوتنيكوۆ ەدٸ. الدىمەن كٶل بەتٸندە ەلدەنە شولپىلداعانداي بولدى. سۆەتا مەن ۆيتيا اي استىندا جارقىراعان كٶل بەتٸنەن ەشتەڭە بايقاي العان جوق. بۇل نە بولدى ەكەن دەپ اڭتارىلعان كٷيٸ تىڭ تىڭدادى. كٶل بەتٸ ايقىن كٶرٸنگەنٸمەن بۇلار كٷتكەندەي ٶزگەشەلٸك جوق. تەك سۋ بەتٸ ەدەتتە تىس شولپىلداپ كەتتٸ. ارتىنشا ٶزگەشە ٷن ەستٸلدٸ. ول ٷن ارۋنانىڭ بوزداعان ٷنٸنە ۇقسايتىن-دى. ودان كەيٸن ايقاي شىققانداي, قوبالجىپ, ەرٸ قورقىپ تۇرعان بالالارعا سولاي سەزٸلگەن دە شىعار-اۋ. سول كەزدە كەزەكشٸلەر جٷگٸرە وتىرىپ, شاتىردى بەتكە الدى. ايقاي قايتا ەستٸلگەندە شاتىرعا ەنتٸگە جەتكەن ولار قورىقتى ما, داۋىستارى قاتتى شىقتى.
- اجداھا, ايداھار... اجداھا, ايداھار...
دەل وسى وقيعانى ياكۋتيياداعى ٶلكەتانۋشى ۆيكتور تۆەردوحلەبوۆتىڭ ەستەلٸگٸنەن دە كەزٸكتٸرۋگە بولادى. مۇنداي عاجايىپ, ەرٸ ەسەرلٸ ەڭگٸمەلەر كٶپ-اق. ال مىنا كٶككٶلدەگٸ بوزداعان دىبىستى قايدا قويامىز. باقىلاۋشى بالالار شاتىردىڭ ەسٸگٸن اشقان بويى ٸشكە قويىپ كەتتٸ. ٶيتپەسكە تاعى بولمايدى. قاننەن-قاپەرسٸز وتىرعان ولاردى توسىن ٷن شوشىندىرعانى دا راس. كٷندەلٸك, قاعاز-قالامدى تاستاي جٷگٸردٸ. تىپ-تىنىش, اي استىندا ايناداي جالتىراپ جاتقان كٶل ٶز-ٶزٸنەن شىلپىلداي, ەلدەنە بوزداعان ٷنٸمەن ٶكٸرٸپ تۇرسا, قورىقپاي كٶرشٸ, ال قورىققاندا اناۋ بەتكەيدەگٸ شاتىرعا جەتە الار ما ەكەنسٸڭ? ولار جەتتٸ, سول جەتە بەرگەندە, بوزداعان ٷن تاعى دا ەستٸلدٸ.
- اجداھا, ايداھار... اجداھا, ايداھار...
مۇعالٸم اناتوليي پەچەرسكيي باستاپ, جاس ناتۋراليستەر كٶل باسىنا قايتا كەلگەندە, سۋ تولقىندانىپ, بەتٸ دٸر-دٸر ەتٸپ تۇر ەكەن. اجداھادان كٶل دە قورقىپ قالعانداي, سۋ بەتٸ دٸر-دٸر ەتەدٸ. ال اجداھا جوق. ونىڭ بوزداعان داۋىسىنا تاۋ, الىپ شىڭ جاڭعىرتقانداي. سونىمەن اي استىنداعى تۇنىق كٶلدە داۋىس كٶتەرگەن كٸم نەمەسە نە? ەلدە نەسسيدٸڭ "اعايىنى" الىپ اجداھا ايداھار ما ەكەن? سەن ويعا شوماسىڭ, سول سەت ساعان تاستار تاعى بٸر ساۋال: كٶلدٸڭ بٸر عاجايىبى قانشاما جاۋىن-شاشىنعا قارماستان سۋ دەڭگەيٸ كٶتەرٸلگەندە, تٶمەندەگەن دە ەمەس.
العاشىندا مۇنىڭ بەرٸنە مەن بەرٸلگەن جوق. شىنىندا, كٶل دەڭگەيٸنٸڭ ٶزگەرمەي, بٸر قالىپتى بولۋىنىڭ ٶزٸندٸك قۇپيياسى بار ما ەدٸ. وسىنىڭ ٶزٸ قىزىقتىرادى. بالالار جاعالاۋ جيەككە دە تەكسەرۋ جٷرگٸزدٸ. سونداي تەكسەرۋلەردٸڭ كەزٸندە باتىس جاعالاۋدان ەكٸ مەتر سۋ استىندا كٸشكەنتاي-كٸشكەنتاي شۇقاناقتار تابىلدى. تاعى دا قۇپيياعا تولى جاي الدىمىزدان شىعادى: ول شۇعاناقتار سوندا نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? جۇمباقتىڭ سىرى وسىعان كەلٸپ تٸرەلە مە? كٶلدەن ەستٸلەر ەرەكشە ٷن نەگە بٸرتٸن-بٸرتٸن ۇلعايا تٷسەدٸ?
كٶككٶلدٸڭ قۇپيياسىن اشقان گەولوگ
جاس ناتۋراليستەردٸڭ ەكسپەديتسيياسى وسى تەكتەس بٸراز ساۋالداردى انىقتاۋ كەرەكتٸگٸن مامانداردىڭ الدىنا قويدى. بۇل ورايدا وڭتٷستٸك قازاقستان گەولوگييالىق-بارلاۋ باسقارماسىنىڭ گەولوگى ب.ۆولچكوۆ كٶپ جۇمىس اتقاردى. ول ۇزاق زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە كٶلدٸڭ مۇزداقتاردان جەنە مورەنالىق قاباتىندا پايدا بولعانىن انىقتادى. مورنالاردان شۇقاناقتار وڭاي جاسالىنادى ەكەن.
تٸپتٸ كٶل تٷبٸندە ونداي شۇقاناقتار تۇتاس كانال ٸسپەتتەس. گەولوگتار وسىنداي كانالدى تاۋىپ, ونىڭ تەرەڭدٸگٸن ٶلشەۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى. بۇدان شىعار قورىتىندى جاۋىن-شاشىنعا جەر استىنىڭ گيدروگەولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى سۋدىڭ بٸراز بٶلٸگٸ كٶل تٷبٸندەگٸ كانالدارعا سورىلادى. كەيدە سۋ ەلسٸز سورىلعاندا كٶل ٷستٸندە كٸشكەنتاي-كٸشكەنتاي شۇڭقىرلار پايدا بولىپ, "ىسقىرىق" ەستٸلەدٸ. كەيدە سۋ قاتتى سورىلعاندا "ايقايلاعان" داۋىس جاڭعىرىعى پايدا بولادى.
مۇنداي سۋ قاقپالارى ەشتەڭەدەن حابارسىز سۋعا شومىلعانداردى جەنە كٶلدٸ كەشە سۋ ٸشكەن جان-جانۋاردى تٷپتٸڭ-تٷبٸنە تارتىپ, ەكەتٸپ وتىرعان. جەر استىنداعى كانال – سيفوندار كٶلدٸڭ تۇراقتى دەڭگەيٸن قالپىنا كەلتٸرٸپ تە تۇرادى. سۋ بٸردە كانال ارقىلى مينەرالدانعان كٷيٸ سىرتقا شىعادى. اڭىزدارداعى كٶل سۋىنىڭ ەمدٸك قاسيەتتەرگە يە ەكەنٸن, سوسىن كٶل جاعاسىندا اشىق كٷندەرٸ تۇز پايدا بولاتىنىنىڭ بٸر سىرى وسىندا جاتىر. كٶل بەتٸندەگٸ جىلانعا ۇقساعان يرەك تولقىندار مەن شيپالى سۋدىڭ پايدا بولۋلارى اراسىنداعى بايلانىستى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ەجەلدەن-اق بايقاپ, بۇل سەتتٸ بوس جٸبەرمەۋگە تىرىسىپ باققان.
ساپارباي پارمانقۇلوۆ, جۋرناليست, ٶلكەتانۋشى.
