دٸني ساۋاتتىلىق
ولاردىڭ ناسيحات جۇمىسى كٶپشٸلٸكتٸڭ ساناسىنا سەۋلە تٷسٸرٸپ, حالىقتى ٶزگە دٸننٸڭ سويىلىن سوققان نيەتٸ بۇزىق جانداردىڭ ىعىنا جىعىلا سالمايتىن دەڭگەيگە جەتكٸزدٸ. وسى بٸر جايتقا تاياۋدا اۋىلعا بارعانىمدا كٶز جەتكٸزٸپ قايتتىم.
بٸراق مەنٸڭ بۇل ويىمنىڭ قاتە ەكەنٸن تۋعان اۋىلىمىز ەۋليەاعاشتاعى مەشٸتتە يمام بولىپ جٷرگەن اعامىز تۇرلىبەك قورعاسبەكوۆ ەسكەرتتٸ. اۋىلعا بارعان سايىن تٷكەش اعامىزدىڭ (بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ ادامدارى ول كٸسٸنٸ سولاي اتايدى) كٶكەيگە تۇنعان ويىمەن بٶلٸسۋگە تىرىسامىز.
سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى بيزنەستٸڭ جالىنا جارماسىپ, اۋىل تۇرماق اۋدانىمىزدا قات تاۋارلاردى سىرت ەلدەردەن تاسىمالداپ, العاش رەت بيزنەسپەن اينالىسقان ازاماتتاردىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان تٷكەش اعامىزدى اۋىلىمىزدىڭ ٷلكەن, كٸشٸسٸ تەگٸس سىيلايدى. بٷگٸندە ٶزٸ سالعان مەشٸتكە قامقورلىق جاساپ, اۋىل يمامى قىزمەتٸن اتقارىپ جٷر.
قورعانىشتىق قابٸلەتٸ قالىپتاسىپ كەلەدٸ
وسى جولعى كەزدەسۋٸمٸزدە كٶكەيگە قونىمدى ويلارىن ايتىپ, اتا-بابالارىمىز ۇستانعان, دەستٷرٸمٸزبەن بٸتە قايناسقان دەستٷرلٸ دٸندٸ قالاي ساقتاپ قالۋدىڭ قانداي جولدارى بار ەكەنٸن ايتىپ, وي بٶلٸستٸ.
– يە, دٸني ساۋاتتىلىقتىڭ ازدىعىنان بٸراز جاستار ٶزگە دٸننٸڭ جەتەگٸندە كەتكەنٸ جاسىرىن ەمەس. مۇنداي جايتتار بٸزدٸڭ ٶڭٸردە دە ورىن الدى. مەنٸڭشە, ٶزگە اعىمنىڭ ارباۋىنا تٷسكەن جانداردى ەندٸ تۋرا جولعا تٷسٸرۋ ٶتە قيىن. قازٸر ٷكٸمەت بۇل مەسەلەگە مەن بەرٸپ, ەل اراسىندا ٶزگە اعىمداردى دەرٸپتەۋگە شەكتەۋ قويىپ وتىر. بۇل – دۇرىس. قازٸر جۇرتتىڭ جات اعىمنان ساقتاناتىن قورعانىشتىق قابٸلەتٸ قالىپتاسقان. بٸزدەر سالت-دەستٷرٸمٸزبەن ساباقتاسىپ جاتقان حانافي ماسحابىن دامىتىپ, قوعامدى ساۋىقتىرۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. جاستارعا اتا-بابا دەستٷرٸ يسلام دٸنٸمەن ساباقتاسىپ, ٷيلەسٸمدٸ عۇمىر كەشكەنٸن دۇرىس جەتكٸزسەك, ٶزگە دٸننٸڭ جەتەگٸندە جٷرگەن جانداردىڭ ٶزٸ بولماسا دا, بالالارى كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ٷيٸرٸنە قايتا قوسىلىپ, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە جات اعىمداردىڭ ىقپال-ەسەرٸ ٶزدٸگٸنەن تٶمەندەيتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. ٶزٸڭ دە بٸلەسٸڭ, جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەندەر اتا-انالارى اقىل ايتقاندا ولار ەكە-شەشەسٸن تىڭدادى ما? تىڭداعان جوق. ولار دٸني-ساۋاتتىلىعى بولماعان سوڭ, تۋرا جول وسى ەكەن دەپ قاتتى اداسىپ, اتا-اناسىنا قارسى كەلگەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. ەگەر بٸز قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن دٸننٸڭ جاقسى جاقتارىن اشىپ كٶرسەتٸپ, ونىڭ يگٸلٸك پەن تۋرا جولعا باستايتىن تۇستارىن دۇرىس ناسيحاتتاساق, ولاردىڭ ٶزدەرٸ, بالالارى دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە ورالاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. بٸزدەر يگٸلٸككە تولى ٸستەرٸمٸزبەن تەرٸس جولعا تٷسكەن باۋىرلارىمىزدى تەز ارادا تۋرا جولعا تٷسٸرە الامىز. ەگەر بٸز ولارعا قاتال تالاپ قويىپ, ٷگٸت-ناسيحاتىمىزدى قاتتىر-اق جٷرگٸزسەك, ۇتىلۋىمىز مٷمكٸن, – دەدٸ اعامىز.
– اعا, سوندا ول قانداي تالاپتار بولۋى مٷمكٸن?
– ايتالىق, كٶرشٸلەس تەجٸكستاندا قاۋعاداي ساقال ٶسٸرگەندەردٸڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتەرلەرٸ كٷشتەپ, ساقالدارىن العىزعانىن وقىدىم. وسىنداي اۋىر تالاپتار قويۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. بٸزدە مۇنداي كٷشتەۋ جوق. «جىلى-جىلى سٶيلەسەڭ, جىلان ٸنٸنەن شىعادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. سول سيياقتى ولاردى دا قازاق قوعامىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ رەتٸندە قاراستىرىپ, مەدەنيەتتٸ قارىم-قاتىناس ورناتۋىمىز كەرەك.
يە, دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸڭ مەنٸن جەتە تٷسٸندٸرٸپ, جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە جٷرگەندەردٸڭ وي-ساناسىنا "سوققى" جاساۋ ماڭىزدى. ولاردىڭ وي-ساناسىندا دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸڭ بٸزدٸڭ تۇرمىسىمىزبەن, مەدەنيەتٸمٸزبەن (ەن-كٷي, ايتىس), سالت-دەستٷرٸمٸزبەن (سەلەم سالاۋ, وتقا ماي قۇيۋ ت.ب.) قالاي ٷيلەسٸم تاپقانىن ناقتى ٸسپەن كٶرسەتسەك, تالاي جاستىڭ بەتٸن بەرٸ قاراتۋعا بولادى.
تويحانا اس بەرەتٸن جەر ەمەس
دٸن جايىندا ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرعان اعامىز اۋىلىمىزداعى مەشٸت جانىنان جٷز قارالى كٸسٸ ەركٸن سيياتىن نەزٸرحانا سالىپ جاتقانىن ايتتى.
– مەشٸتتٸڭ جانىنان نەزٸرحانا سالعانىڭىزدى بايقادىم. قازٸر اۋىل-ايماقتا جيىن, توي ٶتكٸزەتٸن شاعىن دەمحانالار مەن تويحانالار بار ەمەس پە? نەزٸردٸ سول جەردە ٶتكٸزسە بولماس پا دٸ?
راسىندا دا, اراق-شاراپ قۇيىلاتىن جەردە نەزٸر جاساۋ يسلامنىڭ قاعيداتتارىنا تومپاق كەلۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان قازاقستان مۇسىلماندارى دٸنٸي باسقارماسى وسى مەسەلەگە بايلانىستى ارنايى پەتۋا شىعارىپ, بۇل ٸستٸ بٸر جاقتى ەتۋٸ قوعام ٷشٸن ماڭىزدى. ەيتپەسە, الداعى ۋاقىتتا اس پەن نەزٸردە كەڭ تويحانالاردا ٶتكٸزۋ بەسكەگە اينالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي كەزدە تاعى دا دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە كٶلەڭكە تٷسٸپ, بٸراز ەڭگٸمەگە سەبەپشٸ بولۋى مٷمكٸن.
نۇرلان جۇماحان
