پۋبليتسيست-زەرتتەۋشٸ ق. جٷكەشەۆتٸڭ ماقالالار تسيكلٸ ە. بٶكەيحانوۆتىڭ مەملەكەت تۋرالى يدەيالارى مەن ويلارىن باعدارعا الا وتىرىپ, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ساياسي بيلٸگٸ جەنە باسقارىلۋى اياسىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى دٷنيەجٷزٸندەگٸ كەيبٸر ەلدەردەگٸ قۇبىلىستارمەن سالىستىرا سيپاتتايدى. ە. بٶكەيحان اتىنداعى سىيلىققا ۇسىنىلعان بۇل ماقالالار تسيكلٸ وقىرمان قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرماس دەگەن ويدامىز.
1-ماقالا مەن 2-ماقالانى مىنا جەردەن وقي الاسىزدار.
قاناعات جٷكەشەۆ, فيلوسوف, پۋبليتسيست-زەرتتەۋشٸ
كەسٸر قايدان: رەسۋرستان با, ەلدە كادردان با
(3-ماقالا)
«...تٸرٸ بولسام, قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن»
ەليحان بٶكەيحانوۆ
وتاردا بولعان ەلدەردiڭ بيلەۋشiلەرi مەن شەنەۋنiكتەرiنiڭ بەرiنە, ونىڭ قۇرامىنا, جاساقتالۋ تەتiكتەرiنە جەنە مەنتاليتەتiنە ورتاق زاڭدىلىقتار بار. ولار الدىمەن قايراتكەردiڭ ەلەۋمەتتٸك توپقا, سودان كەيٸن تۋعان جەنە تۇرعان جەرگە تەندٸلٸگٸنەن كٶرiنەدi.
تٶمەنگٸ تاپتاردان شىققان قايراتكەرلەردٸڭ بيلٸك باسىنا كەلگەننەن كەيٸنگٸ ەرەكەتتەرٸنٸڭ سىرىن تولىق تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ادامزات تاريحىنىڭ تەجٸريبەسٸ جەتكٸلٸكتٸ. قازiرگi اۆتوريتارلىق رەجيمدەردٸ ۇستاپ وتىرعان بيلٸك يەلەرٸنٸڭ, ولاردىڭ ماڭىنا جينالعانداردىڭ, قىزمەت كٶرسەتٸپ وتىرعانداردىڭ دٷنيەگە كٶزقاراستارى مەن مەنتاليتەتiنiڭ باعىتتارىن ەجەلگٸ ريم تاريحىن تالداي وتىرىپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. ەجەلگٸ ريم پلەبەيلەرٸنٸڭ شىققان تەگٸن, قوعامداعى ورنىن, بيلٸككە كەلۋ مەحانيزمدەرٸن, مەنتاليتەتiن جەنە ەرەكەتتەرٸنٸڭ باعىتتارىن تالداۋ ارقىلى ٶتكەنٸ وتارلىقپەن بايلانىستى بولعان ەلدەردەگٸ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق, مەدەني-رۋحاني قۇبىلىستاردىڭ مەنٸ جاقسى ايقىندالادى.
پلەبەيلەردٸڭ (لات. plebs-pleo – تولتىرىلعان, قوسىلعان) جان ەلەمٸ ولاردىڭ تەكتٸك-ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارىمەن ايقىندالدى. بٸرٸنشٸدەن, پلەبەيلەر ريم قاۋىمىنان تىس تۇرۋىمەن, ەجەلگٸ, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن – پاتريتسييلەرمەن تەكتٸك بايلانىسى جوقتىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. پاتريتسييلەر مەن پلەبەيلەر تۋىستىق بايلانىستارىنىڭ بولماۋىنان, ولار بٸر-بٸرٸنە جات, ارالارىندا ەتنوستىق جاقىن تارتۋ سەزٸمدەرٸنەن ادا بولدى. «كەيبٸرەۋلەرٸ قالاعا ٶز ەركٸمەن, كەيبٸرەۋلەرٸ مەجبٷرلەۋمەن كەلگەن, ەجەلگٸ رۋلارعا قوسىلمايتىن پلەبەيلەر ريم حالقىنىڭ بٶلٸگٸ بولىپ ەسەپتەلمەدٸ» [1: 95]. ەكٸنشٸدەن, پلەبەيلەر اتاقتى قالانىڭ اينالاسىنداعى اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردەن كٷن كٶرە الماي كٶشٸپ كەلگەندٸگٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. دالالىق كەسٸپتەرمەن اينالىسىپ كٷنەلتٸپ جٷرگەن, ريمنٸڭ بوي كٶتەرۋٸنە, دامۋىنا, مەدەنيەتٸ مەن تۇرمىسىنىڭ ٶرلەۋٸنە ٷلەس قوسپاعان ولار قوعامدىق ٶمٸردەن تىس تۇردى, وعان ساۋاتتى ارالاسا المادى. ك.ماركس سيپاتتاعانداي, «ەركiن ادامدار مەن قۇلداردىڭ ارالىق مەجەسiندە تۇرعان پلەبەيلەر ليۋمپەن-پرولەتاريات دەڭگەيiنەن جوعارى كٶتەرiلiپ كٶرگەن ەمەس» [2: 22].
پلەبەيلەر تۇتىنۋشىلىق پيعىلدا بولدى, نان مەن ەرمەكتi عانا تالاپ ەتتi. پلەبەيلەردٸڭ ٷشٸنشٸ ەرەكشەلٸگٸ اۋىل تۇرعىندارىنا تەن كەدەيلٸگٸندە بولدى. اشتىق پەن باسپاناسىزدىق ولاردىڭ جيى ۇشىراساتىن سەرٸكتەرٸ ەدٸ. ولار ەيتەۋٸر ٸلدالدالاپ كٷن كەشتٸ, تاماعىن تويعىزىپ, ۇيقىسىن قاندىرۋدى ارمانداپ ٶمٸر ٶتكٸزدٸ. ريم پلەبەيلەرٸنٸڭ مەنتاليتەتi وسى ٷش ەرەكشەلٸگٸمەن ايقىندالادى. ريم پلەبەيلەرiنە تەن وسى ەرەكشەلiكتەر وتاردا بولعان ەلدەردiڭ بيلەۋشٸلەرٸنە دە تەن.
كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا پارتييا-كەڭەس ورگاندارىنىڭ بارلىق بۋىندارىن ساۋاتى مەن سالاۋاتتىلىعى از بولسا دا, كەشەگٸ جالاڭ اياقتار, جارلىلار باسقاردى. وسىنداي جاعدايلار بۇرىنعى سوتسياليستiك دەپ اتالعان ەلدەردiڭ جەنە سوتسياليستiك باعداردى تاڭداپ الىپ, سول جولدا ونداعان جىلدار اداسىپ جٷرگەن ەلدەردiڭ بەرiندە قايتالاندى. ولاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ ساناسىندا قۇلدىڭ مٸنەزٸن قالىپتاسقان مەنتاليتەت رەتٸندە, مەيٸلٸنشە سٸڭٸرگەنٸندە. بۇعان قوسا, مەشەۋ ەلدەردٸڭ بيلەۋشiلەرi مەن شەنەۋنiكتەرiنiڭ دەنٸ اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە تۋىپ-ٶسكەن, قالاعا كەيٸن, كٷنكٶرٸس ٸزدەپ كەلگەندەر بولىپ تابىلادى, قالادا تۋىپ-ٶسكەندەرٸ از.
* * *
ەندi مەشەۋ جەنە اۆتوريتارلىق قوعامداردىڭ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ٸرٸكتەۋ جەنە ورنالاستىرىلۋ مەحانيزمدەرٸنە كٶڭiل اۋدارىپ كٶرەيiك. بيلەۋشٸ – ەرقاشان دا ٶزٸن بيلٸككە الىپ كەلگەن ەرەجەنٸڭ ٶندٸرٸمٸ. تۇلپاردىڭ زاڭى – تۇلپاردى, سۇڭقاردىڭ زاڭى – سۇڭقاردى العا شىعارادى. مەستەككە ارنالعان قاعيدامەن مەستەك قانا «بەيگەدەن كەلەدٸ». ارتتا قالۋدىڭ ەرەجەسٸ بويىنشا تاسباقا وزادى. تٸكەنەك جەۋدەن تٷيە الدىنا جان سالمايدى. ويىن فۋتبولدىڭ ەرەجەسٸمەن وينالعاندا – فۋتبولشى, «ورداباسىنىڭ» ەرەجەسٸمەن وينالعاندا – «ورداباسى» جەڭٸسكە جەتەدٸ.
[caption id="attachment_20450" align="alignright" width="610"]
دەموكراتييالىق ەمەس قوعامداردا پرەزيدەنتتٸ حالىق سايلامايدى. ولاردىڭ زاڭدارى ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ كەپٸلدٸگٸن بەرە المايدى, سايلاۋ تەتٸگٸ حالىقتىڭ قولىندا ەمەس, ەرەكەتتەگٸ بيلەۋشٸنٸڭ باسقارۋ اپپاراتىنىڭ قولىندا. قاجەت بولعاندا, جاڭا بيلەۋشٸنٸ سول اپپاراتتىڭ باستىعى تاعايىندايدى نەمەسە فورمالى سايلاۋ ٷدەرٸسٸن ٶتكٸزۋ قۇقىعى بار نەمەسە كٷشi بار ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارىنىڭ بiرi بيلiكتi باسىپ الادى. ٶزدەرi ٶركەنيەتتi دامۋ جولىنا تٷسەتiنiن جارييالاعان ەلدەردە, ەرينە, سايلاۋ ٶتكٸزگەننٸڭ پروتسەدۋراسى جاسالادى. سايلاۋ ٶتكٸزۋشٸلەر سىرتتاي ونىڭ ەدٸل ٶتٸپ جاتقان سيياقتى بولىپ كٶرiنۋiنە كٷش سالادى, حالىق بۇقاراسى وعان قاتىسىپ جاتقان سيياقتى بولىپ كٶرٸنەتiن سپەكتاكلدەر ۇيىمداستىرىلادى. زاڭ بويىنشا كانديداتتار ۇسىنىلعان بولادى, ولارعا جاعدايلار جاسالعان بولادى. بٸراق, اۆتوريتارلىق جٷيەلەر, دەرلٸكتەي بارلىق جاعدايلاردا سايلاۋدىڭ ەڭ شەشۋشٸ تەتٸگٸن ۇستاۋدى ٶزٸنە قالدىرادى. ول – سايلاۋ كوميسسيياسىن قۇرۋ, داۋىستاردى ساناۋ. وسىلاي, سىرتتاي قاراعاندا دەموكراتيياعا ۇقساعانىمەن, شىن مەنiندە ونىمەن كەرەعار كەلiپ جاتاتىن ساياسي رەجيمدەر شىعىس ەلدەرiنiڭ باسىم كٶپشiلiگiنە بيلiك جٷرگiزiپ وتىر.
سايلاۋ ەدٸل ەمەس جولدارمەن جٷرگٸزٸلگەندە بيلٸككە ونىڭ اينالاسىندا جٷرگەندەر اراسىنان ەڭ ەككٸسٸ, جىرىندىسى نەمەسە توپاستاۋ بولسا دا, ارانداتۋشى بٸرەۋ كەلۋٸنٸڭ قيسىنى بار (ستالين ٶلگەننەن كەيٸنگٸ بيلٸككە تالاسۋدى جەنە ونى كٸمنٸڭ, قالاي يەلەنگەنٸن ەسكە تٷسٸرٸڭٸز). كٶپشٸلٸك جاعدايدا بيلٸك ەرەكەتتەگٸ بيلەۋشٸنٸڭ قالاعان ادامىنا تيەدٸ. مۇندايدا بيلەۋشiنiڭ مۇراگەرi كiم بولاتىنى, ونىڭ ەسiمiن بيلەۋشiنiڭ قاشان اتايتىنى تۋرالى سۇراقتار اشىق قويىلىپ جاتادى. بۇل بۇقارانىڭ ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ تۋرالى ٷمٸتٸنٸڭ ەبدەن ٷزٸلگەنٸنەن, مۇراگەردٸڭ اتىن بيلەۋشٸنٸڭ ٶزٸ اتاۋىنا كەلٸسكەنٸنەن سولاي بولادى.
كەيدە بىلاي بولۋى مٷمكٸن: ەككٸلەر بٸرنەشە توپقا بٶلٸنسە جەنە ولاردىڭ ىقپالدارى تەڭ بولىپ, بٸرٸن-بٸرٸ بيلٸككە جٸبەرمەيتٸندەي احۋال قالىپتاسسا, وندايدا بيلٸك ەڭ ەلسٸزدٸڭ قولىنا تييۋٸ مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, توتاليتارلىق جٷيەدە ەلسٸز بەرٸنە جاعادى. مىسالى, ل. برەجنەۆتٸڭ كوكپ-نىڭ باس حاتشىلىعى لاۋازىمىنا كەلۋٸ وسىنداي احۋالدان بولدى. كەيٸن ول اۋرۋى سەبەپتٸ مەملەكەتتٸ باسقارۋعا جاراماي قالسا دا, يەرارحيياداعى اراسالماعى تەڭ, بٸرٸن-بٸرٸ جٸبەرمەيتٸن كٷشتەر ونى جوعارى لاۋازىمدا اقتىق دەمٸ تاۋسىلعانشا ۇستاپ وتىردى. بيلٸك باسىندا وسال ادام وتىرعاندا اينالاسىنداعىلار ونىڭ اتىن جامىلىپ, ويىنا كەلگەندەرٸن ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸن الادى.
«دانىشپاندار ويلاپ شىعارعان, فاناتيكتەر ٸسكە اسىرعان رەۆوليۋتسييا جەمٸسٸنٸڭ سۇمپايىلاردىڭ قولىندا كەتۋٸ» جاعدايى وسىلاي جٷزەگە اسىرىلادى. مۇنداي قۇبىلىستاردى زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزى بار. اقىلى مەن ينتەللەكتٸسٸن جۇمساي وتىرىپ, رەۆوليۋتسييانىڭ قاجەتتٸگٸن كٶرە بٸلگەن, ونى ٸسكە اسىرۋ جولدارىن ويلاپ تاپقان, اقىرى جەكە باسىن, ٶمٸرٸن تٸگە وتىرىپ, ونى جٷزەگە اسىرعان دانىشپاندار مەن فاناتيكتەر رەۆوليۋتسييادان كەيٸن بيلٸكتٸ ٶز قولىندا قالدىرۋدىڭ ايلالارىن, شارعىلارىن ٸزدەستٸرمەيدٸ. ولار «مەن حالىق ٷشٸن جاسادىم, بٸراق بيلٸك ٷشٸن كٷرەسكەن جوقپىن» دەگەن ۇستانىمدا بولادى. ولار ٶزدەرٸنٸڭ بولماستى بولدىرعانىنا, ٸسكە اسپاستى اسىرعانىنا ريزا, ەندٸ ماڭايىنداعىلار ٶزدەرٸ بٸلٸپ, تٷسٸنٸپ, بار قادٸرٸمەن, قاسيەتٸمەن بيلٸكتٸ ەكەلٸپ قولىنا ۇستاتادى دەپ ويلايدى نەمەسە «مەن ازاماتتىق مٸندەتٸمدٸ اتقاردىم, ەندٸگٸسٸن ٶزدەرٸڭ بٸلٸڭدەر» دەپ, قولىن جۋۋعا كەتەدٸ. بۇل جەردە زييالىنىڭ وسى ۇستانۋىنان تۋىندايتىن بٸر كەرەعارلىق بار ەكەندٸگٸن ەسكەرتۋ كەرەك: مورالدىق قامتاماسىزدىق زييالىنىڭ ٶزٸنٸڭ الدىن بٶگەپ, ۇياتسىز بەن ارسىزعا جول اشادى. زييالىنىڭ يناباتتىلىعى مەن ادالدىعى ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ بيلٸك باسىنا كەلۋٸنە ٷنەمٸ كەدەرگٸ بولىپ وتىرادى. بۇل – زييالى بولماۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتۋ ەمەس, زييالىلاردىڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن ويلانىپ شەشۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ٶمٸر شىندىعى.
سول تۇستا وڭتايلى سەتتٸ كٷتٸپ جٷرگەندەر ەرەكەتكە كٸرٸسەدٸ. ولار – رەۆوليۋتسييانىڭ نەتيجەسٸ ەلٸ بەلگٸسٸز بولىپ تۇرعاندا, «سابىر ساقتايىق», «زاڭدى بولسىن» دەگەن سيياقتى زالالسىز ۇرانداردى جاقتاعان بولىپ, تارتىنشاقتاپ جٷرگەندەر, رەۆوليۋتسييا پروتسەسٸ كەزٸندە جەڭٸپ بارا جاتقان جاققا قوسىلىپ وتىرۋدى دا مەڭگەرگەندەر. قوعامنىڭ دامۋى مەن كەلەشەگٸ تۋرالى كەلەلٸ ويدان جۇرداي, مەملەكەتتٸك مٷددەلەر قاپەرٸنە كٸرٸپ شىقپايتىن ولار بيلٸك تۇتقاسىنا جارماسۋ ٷشٸن قاي مەزەتتە اتقا قونۋ كەرەكتٸگٸن بٸلەدٸ. بيلٸك ٷشٸن جاسالاتىن قيتۇرقى اپپاراتتىق ويىندار وسى كەزدە ٸسكە قوسىلادى. وسىلاي دانىشپاننىڭ اقىلىمەن, پاتريوتتىڭ بٸلەك كٷشٸمەن كەلگەن جەمٸس پىسىقايلاردىڭ قولىندا كەتە بارادى. سونان سوڭ ول ونداعان جىلدار بويى حالىقتىڭ جەلكەسٸنە مٸنٸپ الىپ, تاقتى بوساتپاي قويىپ, ەلٸن زار يلەتەدٸ.
ەر بيلەۋشٸنٸڭ نەمەسە شەنەۋنٸكتٸڭ الدىنا قويعان ماقساتىنا, يدەولوگيياسىنا, يەلٸگٸندەگٸ ەلدٸڭ (كەسٸپورىننىڭ, مەكەمەنٸڭ, ۇيىمنىڭ) ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ مەن جاعدايلارىنا, قىزمەتٸنٸڭ ارنايىلىعىنا, مٷمكٸندٸكتەرٸنە جەنە قاجەتتٸكتەرٸنە قاراي مەملەكەتتٸڭ زاڭدى جەنە اتقارۋشى بيلٸك ورگاندارىن, شارۋاشىلىق سالالارىن, كەسٸپورىندى, مەكەمەنٸ, ۇيىمدى باسقاراتىن ادامداردى ٸرٸكتەپ الۋ ۇستانىمدارى بولادى. توتاليتارلىق نەمەسە دەموكراتييالىق رەجيمدەردەگٸ ەلدەردٸڭ باسشىلارىنىڭ اينالاسىنا ادامداردى توپتاستىرۋ جەنە ولاردى مەملەكەتتٸڭ جاۋاپتى ورگاندارى مەن شارۋاشىلىق سالالارىن باسقارۋعا پايدالانۋ ۇستانىمدارى مٷلدەم بٶلەك.
* * *
مەشەۋ قوعامداردىڭ بيلەۋشiلەرi مەن ونىڭ اينالاسىنا جينالعاندار ٶزدەرiنiڭ ديلەتانتتىعىن سوعىس كەزiندە دە, بەيبiتشiلiك جاعدايدا دا, حالىقارالىق ساياساتتا دا, iشكi مەسەلەلەردi شەشۋدە دە, شارۋاشىلىق پەن رۋحاني دامۋدىڭ بارلىق باعىتتارىندا ٷنەمٸ كٶرسەتٸپ كەلەدi.
اقش-نىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ ەكە دج. بۋشتىڭ ەل باسقارىپ تۇرعان كەزەڭدەگٸ كەڭەس باسشىلارى تۋرالى ايتقانى دا تەلٸم الارلىقتاي: «كەڭەس وداعى ٷشiن ەسi كiرەسiلi-شىعاسىلى برەجنەۆتiڭ, ونىڭ ارتىنان جەرiنە جەتiپ وتىرعان اندروپوۆتىڭ, ودان كەيiن ەلسiز جەنە قۋاتسىز چەرنەنكونىڭ باسقارۋى iس جٷزiندە تولىق توقىراۋ جىلدارى بولدى» [3. 23]. وسى توقىراۋدىڭ كەڭەس وداعىن قۇلاتۋعا الىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ.
كەڭەس بيلٸگٸ جىلدارىندا «بولىستىقتى ساتىپ العان, جالىنىپ, باس ۇرىپ العان» [4. 117] قازاق كادرلارى ەل مٷددەسٸن قورعاۋ باعىتىندا ۇيىمداسقان, بەلسەندٸ ەرەكەت ەتە المادى. ۇلتتىق مٷددەلەردٸ ۇجىمدى تٷردە قورعاۋعا, تٷسٸنۋگە تالپىنعان جوق. تالپىنعانداردى قورعاعان جوق. ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ ساقتاۋ جەنە دامىتۋ تٶڭٸرەگٸندە كەلەلٸ ٸس تىندىرا المادى. ۇلتتىق-مەملەكەتتٸك مٷددەلەرگە قاتىستى پوزيتسييالاردىڭ بەرٸندە جەڭٸلٸستٸ ٶز قولدارىمەن جاسادى. 80-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيٸنگٸ كەزەڭدە ۇلت رەتٸندە جويىلۋدى مويىنداعان, «بٸرتۇتاس كەڭەس حالقى» بولۋدى ەلپەڭدەپ قابىلداعان ولار تولىعىمەن ٶزٸنٸكٸنە قارسى بەلسەندٸ ەرەكەتكە كٶشكەن, ٶز اراسىنان شىققان تەگەۋرٸندٸ زييالى ادامدارعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزەتٸن, وتارشىنىڭ قولىنداعى جاندى قارۋىنا اينالعان بولاتىن. «قازاقتىڭ جاۋى – قازاق» بولاتىنداي احۋال وسىلاي قالىپتاسقان بولاتىن. مەڭگٷرتتٸكتٸڭ ەلەۋمەتتٸك سيپات الۋى سالدارىنان 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا بارلىق بۋىندارداعى قازاق كادرلارى ۇيىمداسقان كٷش رەتٸندە ۇلتتىق مەملەكەتتٸ قورعاۋ, ونىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن ەلدەبٸر ساياسي ەرەكەتكە بارۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلعان بولاتىن.
دەموكراتييالىق ەمەس قوعامداردى بيلەپ وتىرعانداردىڭ ەرەكەتتەرi بۇلدىر, نەتيجەسٸ تۇلدىر, رۋحاني سالادا iستەپ وتىرعاندارىنىڭ بەرi قاتە, تاياۋداعى ۋاقىتتا العا جىلجي قوياتىن نىشان ولاردا بايقالمايدى. ٶيتكەنٸ, ولار – بiر كەزدەگi حرۋششەۆتەردiڭ, ماوتسزەدۋنداردىڭ, سۋحارتولاردىڭ, كيمەرسەندەردiڭ, برەجنەۆتەردiڭ, اسادتاردىڭ, ەليەۆتەردiڭ, نييازوۆتاردىڭ ورنىنا قويىپ كەتكەندەرi, تۋىستارى, سەنiمدi ادامدارى, بالالارى. ولار ٶزدەرiنiڭ جاڭاشا ويلاپ, پەرمەندi ەرەكەتتەر جاساۋعا – مەتاموتيۆاتسيياعا قابiلەتسiزدiگiن كٷن سايىن كٶرسەتiپ جٷر.
دەموكراتييالىق ەمەس قوعامداردىڭ بيلەۋشiلەرi ەكونوميكادا تٷسٸپ جاتقان ينۆەستيتسييالاردى بٶلٸسكە سالدى, پەرسپەكتيۆالى كەسٸپورىنداردى, شيكٸزات كٶزدەرٸن پارا الىپ, ارزان باعاعا شەتەلدٸكتەرگە ساتىپ جٸبەردٸ, ٶنەركەسٸپتٸ ٶركەندەتۋدٸ, تاۋار شىعارۋدى كٶزدەمەدٸ, وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸنٸ قورعامادى, شەتەلدٸڭ ساپاسىز بۇيىمدارىمەن بازاردى تولتىرىپ قويىپ, قاراپ وتىردى.
ەلەۋمەتتٸك سالادا جۇمىسسىزدىقتى كٶبەيتتٸ, جاڭا جۇمىس ورنىن ۇيىمداستىرمادى, بار جۇمىس ورنىن شەتەلدٸكتەرگە بەردٸ, حالىقتى كەدەيلەتتٸ, سونىسىمەن ەلەۋمەتتٸك اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنا, ساۋاتسىزدىققا, پاسىقتىققا, مەشەۋلٸككە جول بەردٸ.
ساياساتتا دا سىبايلاستىقتى كٶبەيتتٸ, زاڭبۇزۋشىلىقتىڭ تەڭدەسٸ جوق ٷلگٸلەرٸن كٶرسەتتٸ, ەدٸل ەمەس سايلاۋلار ٶتكٸزدٸ, مەملەكەتتٸك رەسۋرستاردى بيلٸكتەن كەتپەۋ ٷشٸن جۇمسادى, تسەنزۋرا ورناتۋعا تىرىستى, شىندىقتى ايتقان ساياساتشىلار مەن جۋرناليستەردٸ قۋدالادى...
ارتتا قالعان مەشەۋ ەلدەردi بيلەپ وتىرعاندار ٶزدەرٸ دامۋعا, قوعامدى دامىتۋعا قابٸلەتسٸز, ساياسي جەنە قۇقىقتىق مەدەنيەتٸ تٶمەن, جاسامپازدىقتان اۋلاق, ىدىراتۋشى جەنە بٷلدٸرۋشٸ كٷش ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ولارعا دەموكراتيياشىل كٷشتەردٸ, ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قولدايدى دەپ ەسەپ قۇرۋعا, سەنۋگە, ٷمٸتتەنۋگە بولمايدى.
مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ ىقپالدى ورگاندارىندا سالاۋاتتى ادامداردىڭ از بولۋىنان, ازييا مەن افريكانىڭ مۇناي جەنە ٶزگە قازبا بايلىعى مول 44 ەلٸنٸڭ بەرٸندە شيكٸزاتتان تٷسكەن قاراجاتتىڭ باقىلاۋسىزدىعىنان تامىر جايعان سىبايلاس جەمقورلىق ەلدٸ العا جىلجىتپادى, كەرٸسٸنشە ورتاعاسىرلىق بىلىقتىڭ باتپاعىنا جىل ٶتكەن سايىن تەرەڭٸرەك باتىردى, حالىقتى قايىرشىلاندىردى. ول ەلدەردٸڭ بٸرتالايى وتارلىق ەزگٸدەن بوساعان كەزدەگٸ دامۋ دەڭگەيٸن جوعالتىپ, ودان ارى كەرٸ كەتتٸ. (ەسكەرتۋ: مۇناي ٶندٸرۋشٸلەر ٸشٸندە دەموكراتييالىق ەلدەر دە بار. مۇناي نورۆەگييادا, اقش-تىڭ الياسكا شتاتىندا, كانادانىڭ البەرتو وبىلىسىندا ٶندٸرٸلەدٸ. وسىلار سيياقتى, ەدٸلەتتٸلٸك بار ەلدەردە عانا مۇناي كەسٸر ەمەس, ناعىز يگٸلٸك بولىپ تابىلادى).
مەشەۋ جەنە اۆتوريتارلىق ەلدەردٸڭ جەتەكشٸلەرٸ سىبايلاستىق جەنە نەپوتيزم ۇستانىمدارىمەن اينالاسىنا ساياسي ەرگەجەيلٸلەر مەن كەسٸپقوي قورتىقتاردى جيناپ الىپ, ەلٸنٸڭ الدىندا تۇنىپ تۇرعان مەسەلەلەردٸڭ ەشقايسىسىن وڭدى شەشە المادى. مۇسىلماندىق شىعىس ەلدەرٸ مول تابيعي جەنە ادامي رەسۋرستارعا يە بولا وتىرىپ, عىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ, تەحنولوگييانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن قولدانىپ, دٷنيەجٷزٸلٸك تاريحي-قۇقىقتىق تەجٸريبەنٸ ەسكەرە وتىرىپ, ٷزدٸكسٸز العا جىلجىپ كەتۋ مٷمكٸندٸگٸ بولا تۇرا, سول تابانداعان كٷيٸنەن ارى باسپاي وتىر.
بۇل قۇبىلىستى «رەسۋرستار كەسٸرٸ» دەپ اتاۋ ەتەك الىپ كەتكەن. شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, كەسٸردٸڭ رەسۋرستان ەمەس, بيلەۋشٸدەن بولىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىنعا سوقپايدى. ناعىز كەسٸر مەشەۋ قوعامداردى باسقارىپ وتىرعان بيلەۋشٸ مەن ونىڭ اينالاسىنا جيناعان جەمقورلاردان بولىپ وتىرعانىن اڭعارا الاتىن بۇقارانىڭ دا ساناسىنا ساڭلاۋ تٷسەتٸن كٷن جاقىنداماي وتىر.
* * *
كٶپكە بەلگٸلٸ بٸر قاعيدا بار. قازاقتان شىققان ۇلى قايراتكەرلەردٸڭ دەرلٸكتەي بەرٸ ەۋلەتٸنەن بەلگٸلٸ, ەل اراسىنا تانىمال, قوعامدىق قىزمەتتەر اتقارعان ادامدار بولعان. ارعىسى ش.ۋەليحانوۆتىڭ, ى.التىنساريننٸڭ, ابايدىڭ, بەرگٸسٸ ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ, م.تىنىشباەۆتىڭ, م.شوقايدىڭ اتا-بابالارىنىڭ بەرٸ سونداي دەۋلەتٸمەن دە, جۇرتقا ىقپال ەتە الاتىن ەلەۋەتٸمەن دە بەلگٸلٸ ادامدار بولعان. قازاق زييالىلارىنىڭ ٸشٸندە قارادان شىققان كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەر دە بار ەكەنٸ راس. سولاي بولسا دا, ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ دە قاراجاياۋ ەمەس, ٶز ورتاسىندا بەدەلدٸ, ادال ەڭبەگٸمەن كٷن كٶرگەن, جالپىعا ٷلگٸ بولارلىقتاي سىندارلى سٶزٸ مەن ٷلگٸلٸ ٸسٸمەن ەل اراسىندا سىيلى بولعان ادامدار.
وسىنداي ەۋلەتتٸ زييالىلار اراسىنان ەرەكشە بوي كٶتەرٸپ ەليحان بٶكەيحانوۆ تۇر. ەگەر بٸر زەرتتەۋشٸگە ەليتالىق تەورييانىڭ قوعامدىق پراكتيكاداعى كٶرٸنٸسٸ كەرەك بولسا, وسى ە.بٶكەيحانوۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن الۋىنا ەبدەن بولادى. حالقىنا, وتانىنا بەرٸلگەندٸك, سولار ٷشٸن جانىن پيدا قىلىپ, ادال قىزمەت ەتۋٸ, پىشاقتىڭ جٷزٸندەي قاتەرلٸ, اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماندا, كٷن سايىن ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنٸپ وتىرسا دا, ۇرپاعىنا, ونىڭ كەلەشەگٸنە قىزمەت ەتۋدٸڭ تەڭدەسٸ جوق ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ كەتتٸ.
* * *
ەدەبيەتتەر:
- ماشكين ن. ا. يستورييا درەۆنەگو ريما. - م.: 1956.
- ماركس ك., ەنگەلس ف. نەمەتسكايا يدەولوگييا // سوچ. ت.3. م.: 1955.
- بۋش دج., سكوۋكروفت ب. مير ستال درۋگيم. م.: 2004.
- اباي. قارا سٶزدەر. جيىرما ٷشiنشi سٶز. ا.: 1986.
قاناعات جٷكەشەۆ.
الماتى. 2016.
https://dalanews.kz/20234
https://dalanews.kz/20327
