– ادام ٶمٸرٸندە جەمٸس پەن كٶكٶنٸستٸڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قازٸرگٸدەي ەكولوگييالىق احۋال اسقىنعان زاماندا قۇرامىندا باي دەرۋمەندەرٸ بار جەمٸس پەن كٶكٶنٸستٸ تۇتىنىپ, دەنساۋلىعىمىزدى تٷزەپ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ٶتە ماڭىزدى. ونىڭ ٷستٸنە بۇل سالانى دامىتىپ, ەكونوميكامىزدى ٶركەندەتۋگە بولادى.
وسى جايتتاردى ەسكەرگەن ٷكٸمەت قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ جەمٸس پەن كٶكٶنٸس سالاسىن ٶركەندەتۋگە بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋدە. بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەيتٸن عالىمدارعا ارنايى گرانتتار بٶلٸنٸپ, شارۋاشىلىقتارعا سۋبسيدييا بەرٸلٸپ جاتىر. سوندىقتان مەملەكەتتٸڭ اگرارلىق سەكتوردا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتى ٶتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمٸن.
– ٶزٸڭٸز باسقارىپ وتىرعان كافەدرا عالىمدارى دا عىلىمي جوبالارىن ۇسىنىپ, گرانتتار ۇتىپ العان شىعار?
– ەرينە, بٸزدٸڭ عالىمدار ەر ۋاقىتتا ٸزدەنٸس ٷستٸندە جٷرەدٸ. 2012-2015 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك گرانتتاردى بٶلۋ بارىسىندا بٸزدٸڭ كافەدرا عالىمدارى 7 گرانتتى ۇتىپ الدى. ونىڭ ەكەۋٸ – قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ گرانتى بولسا, قالعانى قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ گرانتى. جوبالارىمىز – اپورت الماسىن جاڭعىرتىپ جاڭا كٶشەتتەرٸن دايىنداۋ, جىلىجايلارعا قاجەتتٸ سۋبستراتتار ەزٸرلەۋ, قارقىندى باقتار مەن جيدەك داقىلدارىن ٶسٸرۋ, جەمٸستەردٸ كەپتٸرۋدٸڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن ويلاپ تابۋعا باعىتتالعان. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸن شارۋاشىلىقتارمەن بٶلٸسٸپ, ولارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەپ جاتقان جايىمىز بار.
وسىلايشا تٷرلٸ جەمٸس-جيدەكتەردٸ ٶزٸمٸزدٸڭ توپىراقتىق-كليماتتىق جاعدايىمىزعا بەيٸمدەپ, جەمٸس پەن كٶكٶنٸس ٶسٸرۋدٸڭ تيٸمدٸ تەحنولوگيياسىن دايىنداۋعا بارىنشا كٷش سالۋدامىز. سونىمەن قاتار, جٷزٸم شارۋاشىلىعىن كٶركەيتۋگە كٷش سالۋدامىز. بۇل رەتتە مەحانيكالىق جاعدايعا قولايلى جٷزٸمنٸڭ جاڭا سورتتارىن دايىندادىق. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ جٷزٸمدٸكتەرگە تەحنيكا كٸرە المايدى. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن عالىمدارىمىز ەلٸمٸزدەگٸ شارۋاشىلىقتارمەن تٸزە قوسىپ, جان-جاقتى جۇمىستار جٷرگٸزۋدە.
– راس ايتاسىز, كٶكجيدەك بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە اسا تانىمال ەمەس. سوندىقتان ونىڭ قاسيەتٸن كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ. كٶكجيدەكتٸڭ ەڭ باستى قاسيەتٸ – ول كٶپتەگەن اۋرۋلاردى ەمدەپ, الدىن الاتىن داقىل. بۇل ٶسٸمدٸكتٸڭ قاسيەتٸن بٸلەتٸن بٸرەن-ساران ادامدار ونى ساياجايلارىندا ٶسٸرٸپ, جەمٸسٸن پايدالانادى.
– سوندا كٶكجيدەك قانداي اۋرۋلارعا ەم بولادى?
– كٶكجيدەك قان قىسىمى مەن اسقازان اۋرۋلارىن ەمدەۋگە تاپتىرماس دەرٸ دەسەم بولادى. قۇرامىندا ۆ, ر, س دەۋٸرمەندەرٸ ٶتە كٶپ. بٷگٸندە ەۋروپا ەلدەرٸ قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋىنىڭ الدىن الۋعا وسى كٶكجيدەكتٸ پايدالانىپ جاتىر.
دامىعان ەلدەردٸڭ دەرٸ-دەرمەك شىعاراتىن كومپانييالارى كٶكجيدەكتەن كٶپتەگەن دەرٸ شىعارىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل ٶسٸمدٸكتٸڭ ەمدٸك قاسيەتٸ وراسان زور دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
قازٸرگٸ تاڭدا 1 كەلٸ كٶكجيدەكتٸڭ نارىقتاعى باعاسى 5 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. بولاشاقتا ەلٸمٸزدەگٸ شارۋاشىلىقتار كٶكجيدەكتٸ ٶسٸرسە, فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالارعا ساتىپ, پايدا تابۋىنا بولادى. قازٸر ەلٸمٸزدە كٶكجيدەككە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, بٸزبەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتقان شارۋاشىلىقتار بار.
– بٸر كەلٸسٸ 5 مىڭ تەڭگە بولسا, ٶتە پايدالى ٶسٸمدٸك بولدى عوي. ەلٸمٸزدە كٶكجيدەكتٸ اۋقىمدى كٶلەمدە ٶسٸرٸپ جاتقان شارۋاشىلىقتار بار ما?
– ەزٸرشە كٶكجيدەكتٸ گەكتارلاپ ٶسٸرٸپ جاتقان شارۋاشىلىقتار جوق. ٶيتكەنٸ جيدەكتٸڭ بۇل تٷرٸ ەلٸمٸزدە ٶسپەيدٸ. كٶكجيدەك نەگٸزٸنەن جەرورتا تەڭٸزٸ جاعالاۋى ەلدەرٸندە ٶسەدٸ.
سول سەبەپتٸ بٸزدەر قازٸر مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنگەن گرانتقا كٶكجيدەكتٸ قازاقستاندا جەرسٸندٸرۋ, تٷرلٸ سورتتارىن دايىنداۋ جەنە ٶسٸرەتٸن سۋبسترات دايىنداۋ ٸسٸمەن اينالىسىپ جاتىرمىز.
كٶكجيدەك توپىراعىنىڭ قىشقىلدىلىعى 5-6 جوعارى سورتاڭ جەردە ٶسەدٸ. ال مۇنداي توپىراقتار قازاقستان اۋماعىندا كەزدەسپەيدٸ. سوندىقتان بٸزدەر توپىراقتىڭ قىشقىلدىعىن قولدان جوعارىلاتۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدامىز. ەدەتتە باتپاقتى جەردە بالشىق كەپكەن كەزدە بەتٸ تۇزدانىپ, اپپاق بولىپ قالادى عوي. سول توپىراقتى جيناپ الىپ, كٶكجيدەك ەگەتٸن توپىراقپەن ارالاستىرىپ, سۋبستراتتىڭ قىشقىلدىلىعىن ارتتىرۋعا بولادى.
بۇدان باسقا قىلقانجاپىراقتى اعاشتاردىڭ جەرگە تٷسكەن جاپىراقتارىنىڭ ٷگٸندٸسٸمەن دە توپىراقتىڭ قىشقىلدىلىعىن كٶتەرۋگە بولادى. وسى اتالعان ەدٸستٸ ەۋروپانىڭ شارۋالارى كەڭٸنەن قولدانىپ, كٶكجيدەك ٶسٸرٸپ وتىرعان جايى بار.
بٷگٸندە بٸزدەر پولشادان كٶكجيدەكتٸڭ 3 سورتىن ەكەلٸپ, جان-جاقتى زەرتتەپ جاتقان جايىمىز بار. بولاشاقتا وسى سورتتاردان قازاقستاننىڭ كليماتتىق ەرەكشەلٸگٸنە بەيٸمدەلگەن كٶكجيدەكتٸڭ جاڭا سورتىن دايىنداۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتٸپ قويىپ وتىرمىز. اتالعان ٶسٸمدٸكتٸ ٶسٸرۋدٸڭ اگروتەحنيكالىق تەسٸلٸ مەن تەحنولوگيياسىن دايىنداعاننان كەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىنا تاراتاتىن بولامىز.
– كٶكجيدەكتٸ ەلٸمٸزدە كٶبەيتۋ ٷشٸن ارنايى گرانت ۇتىپ الساڭىزدار, بۇل ٶسٸمدٸككە سۇرانىس جوعارى بولعان بولدى عوي?
– قازٸرگٸ تاڭدا كٶكجيدەكتٸ ٶسٸرۋگە جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتار مٷددەلٸ بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ شارۋالار ونىڭ باعاسىنا قاتتى قىزىعۋدا. بۇدان باسقا كٶكجيدەك اياققا ەندٸ عانا تۇرىپ كەلە جاتقان فارمكومپانييالار ٷشٸن ٷلكەن شيكٸزات قورى بولماق. بٸز گرانت الۋعا ٶز جوبامىزدى ۇسىنعاندا شەتەلدٸك ساراپشىلار جوبامىزعا جوعارى بالل قويدى. قۇزىرلى ورىنداردا بۇل سالانىڭ مەنٸن تٷسٸنٸپ, بٸزگە مٷمكٸندٸك تۋعىزدى.
ەلٸمٸزدەگٸ بٸرلٸ-جارىم شارۋاشىلىق باسشىلار كٶكجيدەكتٸ سىرت ەلدەردەن ەكەلٸپ, ەلٸمٸزدە جەرسٸندٸرۋگە ەرەكەتتەنٸپ كٶردٸ. بٸراق ولاردىڭ ٷمٸتٸ اقتالعان جوق.
الداعى ۋاقىتتا بۇل ٸستٸ عىلىمنىڭ كٶمەگٸمەن تولىقتاي شەشۋگە كٷش سالىپ جاتىرمىز. ەلٸمٸزدەگٸ شارۋاشىلىقتاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن مامان مەن قۇرال-جابدىقتار جوق. سوندىقتان ولاردىڭ تالپىنىسى سەتسٸزدٸككە ۇشىراپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتالعان زەرتحانامىزدا جان-جاقتى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, كٶكجيدەكتٸ ٶسٸرەتٸن بيوتەحنولوگييالىق ورتا مەن جاڭا سورتتارىن دايىندايمىز.
– عالىم رەتٸندە ايتىڭىزشى, الداعى ۋاقىتتا سٸزدەر كٶكجيدەكتٸ دەرٸ-دەرمەك جاساۋ باعىتىندا ٶسٸرمەكشٸسٸزدەر مە?
– بٸز عىلىمي-زەرتتەۋ جوبامىزدى دايىنداعاندا ماركەتينگتٸك مەسەلەلەرگە دە كٶڭٸل بٶلدٸك. نەتيجەسٸندە كٶكجيدەكتٸ فارماتسەۆتيكا, پارفيۋمەرييا جەنە تاعام جاساۋ سالاسىندا كەڭٸنەن قولدانۋعا بولاتىنىنا كٶزٸمٸز جەتتٸ. بٸزدٸڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدىڭ باستى ماقساتى – كٶكجيدەكتٸ قازاق جەرٸندە جەرسٸندٸرۋ بولىپ تابىلادى. ال ونى ٶڭدەۋ مەسەلەسٸ بٸرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا جٷك بولادى. قازٸرگٸ قولعا العان ٸسٸمٸز – ٷلكەن جۇمىستىڭ باسى. الداعى ۋاقىتتا كٶكجيدەكتٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
– گٷلفاريدات حانىم, كٶكجيدەك قانداي ٶسٸمدٸك, سيپاتتاپ بەرٸڭٸزشٸ?
– كٶكجيدەك بۇتالى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ قاتارىنا جاتادى. بويى 2-2,5 مەتر بولاتىن كٶكجيدەك جەمٸسٸنٸڭ كٶلەمٸ شيە مەن الشانىڭ كٶلەمٸندەي. جاقسى كٷتٸم جاساعان جاعدايدا بٸر تٷپ كٶكجيدەكتەن 10-15 كەلٸگە دەيٸن ٶنٸم الۋعا بولادى. جالپى, كٶكجيدەك پولشادا ٶتە كٶپ تاراعان. قازٸرگٸ تاڭدا رەسەي مەن بەلورۋس مەملەكەتٸ كٶكجيدەكتٸ كٶپتەپ ٶسٸرۋدە. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن بەلورۋس مەملەكەتٸنە بارىپ, ولاردىڭ ٸس-تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسٸپ قايتتىق. الداعى ۋاقىتتا پولشاعا بارىپ كٶكجيدەك ٶسٸرەتٸن ورتانى قالىپتاستىرۋدىڭ جولىمەن تانىسىپ قايتۋدى كٶزدەپ وتىرمىز.
نۇرلان جۇماقانوۆ,
«ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ
