اۆتوردىڭ ٶز قالاۋى بويىنشا رومان وسىلاي اياقتالماي قالادى. كافكا برودقا روماننىڭ قولجازباسىن ٶرتەپ جٸبەرۋدٸ ٶسيەت ەتٸپ قالدىرادى. بٸراق, برود دوسىنىڭ ٶسيەتٸنە «قييانات» جاساپ, «قورعان» رومانىن 1926 جىلى ميۋنحەندە بٸرٸنشٸ رەت باسىپ شىعارادى.
شىعارمانىڭ ك. اتتى باس كەيٸپكەرٸ حالىق شوعىرلى قونىستانعان قاسىنداعى قورعاننىڭ باسقارۋىنداعى اۋىلعا كەلٸپ, قوناق ٷيگە تٷسەدٸ. قوناق ٷيدە وتىرعان قورعاننىڭ باسشىسىنىڭ ۇلى ونى قوناق ٷيدەن قۋىپ شىقپاق بولادى. بٸراق ك. ٶزٸنٸڭ جەر ٶلشەۋشٸ بولىپ جۇمىسقا شاقىرتىلعانىن, ٶزٸنٸڭ كٶمەكشٸلەرٸن كٷتٸپ جٷرگەنٸن ايتادى. قورعانعا رەسمي رۇقسات بولماسا كٸرۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن بٸلەدٸ. بٸراز ٶتپەي ٶزدەرٸن جەر ٶلشەۋشٸنٸڭ كٶمەكشٸلەرٸمٸز دەپ اتاعان يەرەمييا مەن ارتۋر پايدا بولادى. بٸراق ك. ولاردى مٷلدە تانىمايتىن بولىپ شىعادى. باس كەيٸپكەر ولگانىڭ كٶمەگٸمەن سونىڭ قوناق ٷيٸنە ورنالاسادى. سول جەردە قورعاننىڭ باستىعى كلاممنىڭ كٶڭٸلدەسٸ فريدامەن تانىسىپ, ونى ۇناتىپ قالادى. فريدا قوناق ٷيدەگٸ بۋفەتشٸلٸك جۇمىسىن تاستاپ, ك.-نىڭ ەيەلٸ بولادى. ك. اۋىلدىڭ توپ باستىعىنا بارادى. ول: «بٸزگە جەر ٶلشەۋشٸنٸڭ مٷلدە كەرەگٸ جوق», – دەپ ايتادى. قورعاننىڭ ەكٸمٸنەن توپ باسشىسىنا ك.-گە جۇمىس بەرۋ تۋرالى بۇيرىق كەلگەندە, ول «جەر ٶلشەۋشٸ كەرەك ەمەس» دەپ حات جازادى. بٸراق قورعاننىڭ ەكٸمٸنەن جاۋاپ حات كەلمەيدٸ. سەبەبٸ, توپ باسىنىڭ حاتى وعان بارعان, بارماعانى بەلگٸسٸز بولىپ قالادى. ك. جۇمىسسىز وتىرىپ قالادى. ونى جەر ٶلشەۋشٸ ەتٸپ جۇمىسقا الماعانىمەن, توپ باسشىسى ونى مۇعالٸم بولۋعا كٶندٸرەدٸ. ك. امالسىز كٶنەدٸ. ك.-نىڭ كلامممەن سٶيلەسكٸسٸ كەلٸپ, قوناق ٷيدٸڭ ماڭايىندا جولىن توريدى. بٸراق كلامم بايقاتپاي كەلٸپ, كەتٸپ قالادى. بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن ك. ٶزٸن جۇمىستان شىعارعالى جٷرگەنٸن سەزەدٸ. بٸراق ك. بۇنىمەن كەلٸسپەي, جۇمىس ورنىن ساقتاپ قالماق بولادى.
روماندا باس كەيٸپكەر ك.-نىڭ قورعانعا كٸرۋ ٷشٸن تالپىنىستارى باياندالادى. روماننىڭ مازمۇنى ٶتە تەرەڭ جەنە وقيعالارى اقىلعا سىيمايتىن بەينەدە سۋرەتتەلٸپ, باسقاشا بٸر دٷنيە كٶز الدىمىزدا پايدا بولادى. روماندا رەالدىلىق پەن رەالسىزدىق, قالىپتى سەت پەن ابسۋرد, قالىپتى ادامدار مەن «بٸرتٷرلٸ ادامدار» شىعارمانىڭ ٶن بويىنا سٸڭٸپ كەتكەن. كەيبٸر سىنشىلار بۇل روماندى «سىرلى ساراي سەكٸلدٸ جۇمباق, تٷسٸنٸكسٸزدٸگٸمەن وقىرماننىڭ باسىن قاتىراتىن شىعارما» دەپ تە اتاعان. تاعى بٸر شەتەلدٸك سىنشى رومان تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن: «قورعاندى» وقىعان ادام بٸرنەشە بەت وقىعاننان كەيٸن ٶزٸن قالىڭ تۇمان ٸشٸندە ۇشىپ جٷرگەندەي سەزٸنەدٸ. بۇل رومان تٸلٸنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنەن ەمەس, قايتا روماندا بەينەلەنگەن وقيعالاردىڭ تەرەڭ ابسۋردتىق تٷس الۋىندا».
روماندا كٶپتەگەن جۇمباق تٷس العان وقيعالار كەزدەسەدٸ, قورعانداعىلار ەشقاشان جەر ٶلشەۋشٸنٸ قابىلدامايدى. بٸراق ونىڭ جەر ٶلشەۋشٸ ەكەنٸن مويىندايدى. ك. ٷيدەن تاڭەرتەڭ شىعىپ, بٸر-ەكٸ ساعات ٶتپەي تٷن بولىپ كەتەدٸ. قورعانعا قارايتىن كەنت كٸشكەنە بولسا دا, ونى ٶتە كٶپ ادام باسقارادى. ولاردىڭ سانىنىڭ كٶپتٸگٸ ٶزدەرٸ باسقاراتىن كەنتتٸڭ حالقىنان دا كٶپ. ولار تاڭنان قارا كەشكە دەيٸن قولدارى بٸر بوساماي قاربالاس جٷرەدٸ. باناباس دەگەن كەيٸپكەر ٶزٸ قالاپ حات تاسۋشى بولادى. ول ٸس بٸتٸرەتٸن ورىندا كٷن-تٷن دەمەي ەلٸ بەلگٸسٸز بولعان مٸندەتتەردٸ كٷتٸپ وتىرادى. كەيدە بٸر كٷتكەندە بٸرنەشە جىل كٷتەدٸ. بٸراق بٸر رەت بولسا دا حات تاسىمايدى. قالالىق ٸس بٸتٸرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى كلامم ك.-عا حات جازىپ, ونىڭ ٸستەگەن جۇمىستارىنا جوعارى باعا بەرەدٸ. بٸراق ك. كلامم راقمەت ايتاتىنداي ەشقانداي جۇمىس تىندىرماعان بولاتىن. كەيٸن بۇل حاتتاردىڭ بۇرىننان ارحيۆتە جاتقان ەسكٸ حاتتار ەكەنٸ سەزٸلٸپ قالادى. ك. ەرتٷرلٸ ايلا ويلاپ تاۋىپ, قورعانعا كٸرمەك بولادى. بٸراق كٶز الدىندا تۇرعان قورعانعا جەتە الماي مىسى قۇريدى. قورعاننىڭ باستىعى كەنتتە تۇراتىن امالييا دەگەن قىزعا عاشىق بولىپ قالادى. بٸراق امالييا قورعان باستىعىنىڭ تالابىن قابىل المايدى. سول كٷننەن باستاپ ولاردىڭ وتباسىن قىرسىق يەكتەيدٸ. قورعانداعى باسشىلار ولارعا جازا قولدانباسا دا, بۇلار ٶزدەرٸنەن ٶزدەرٸ كەشٸرٸم سۇراپ بارادى.
رومانداعى وسىنداي جۇمباق تۇستار وقىرماندى قايران قالدىرادى. بٸراق, جازۋشى مەن شىعارماداعى پەرسوناج بۇدان ەشقانداي اقىلعا سىيىمسىزدىقتى بايقامايدى. مٸنە, وسىنداي ەشقانداي سۋبەكتيۆتٸ تٷس الماعان, تازا وبەكتيۆتٸ بايانداۋ تەسٸلٸ تازا كافكالىق ستيلدٸ قالىپتاستىرعان.
كافكانىڭ بارلىق شىعارمالارى ٶتە كٷردەلٸ مەندەردٸ ٶز ٸشٸنە الا وتىرىپ جازىلعان. «قورعان» رومانى دەل سونداي شىعارما بولىپ, وقىرماندى باسقا بٸر ەستەتيكالىق ەلەمگە جەتەلەيدٸ.
مىسالى, قورعان – قۇدايدىڭ جەنە ونىڭ مەيٸرٸمٸنٸڭ سيمۆولى. ك. قورعانعا كٸرەتٸن جولدى ٸزدەيدٸ جەنە وسى ارقىلى رۋحىن قۇتقارعىسى كەلەدٸ. بٸراق ونىڭ سونشالىقتى تىرىسۋىنىڭ بەرٸ سەلگە كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ قۇدايدىڭ ماحابباتىنا زورلىقپەن قول جەتكٸزۋگە بولمايدى. ك. ادامدار دٷنيەسٸنەن بويىن اۋلاق ۇستاعاندا عانا وعان جەتەتٸن ەدٸ.
قورعان – بيلٸكتٸڭ سيمۆولى. مەملەكەتتٸڭ بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ كٸشٸرەيتٸلگەن بەينەسٸ. بۇل بيلٸكتەگٸلەر قاسىڭىزدا عانا كٶرٸنٸپ تۇرعانىمەن, بٸراق حالىقتىڭ نازارىندا وعان جەتۋ مٷمكٸن ەمەس. رومان بيۋروكراتييالىق تٷزٸمدٸ اجۋا تٸلمەن بەينەلەپ بەرگەن.
كافكا ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردە ەۋروپادا ەۆرەيلەردٸ قاتتى شەتكە قاققان ەدٸ. «قورعان» – ەۆرەيلەردٸڭ بارار جەرٸ جوق, پاناسىزدىعىنىڭ سيمۆولى.
ك. اقيقات ٷشٸن كٷرەسەدٸ. ادامدار كٷرەسەتٸن اقيقات ەركٸندٸكتٸ, ەدٸلەتتٸلٸكتٸ دە ٶز ٸشٸنە قامتيدى. بٸراق بۇل – بەلگٸسٸزدٸك باسىم دٷنيە. مەيلٸ, سٸز قانشا تىرىسساڭىز دا اقيقاتتى تابا المايسىز, تىرىسقانىڭىزبەن ەڭ سوڭى جەڭٸلٸسپەنەن اياقتايدى.
ك. – قوعام تاراپىنان شەتكە قاعىلعان وقشاۋ ادام. ول جوعارى بيلٸكتٸڭ دە, تٶمەنگٸ حالىقتىڭ دا ساناتىنا كٸرە المايدى. ول باستان-اياق بەيتانىس ادام بەينەسٸندە قالادى. ك.-نىڭ بۇل حەلٸ ارقىلى قازٸرگٸ زامان ادامىنىڭ تاعدىرىن دا كٶرۋگە بولادى. ادامنىڭ ەلەۋمەتتٸك قوعام ٸشٸندە جاساماي امالى جوق, بٸراق قوعام ونى ٶز ٸشٸنە تارتپاي سىرتقا تەبەدٸ. ونى قابىل المايدى.
«قورعاندا» كافكا مەن ەكەسٸنٸڭ اراسىنداعى قايشىلىق كٶرسەتٸلگەن. قورعان – كافكانىڭ ەكەسٸنٸڭ سيمۆولى. ك. قورعانعا كٸرمەكشٸ بولادى, بٸراق كٸرە المايدى. وسى ارقىلى بالا مەن ەكە اراسىنداعى قايشىلىقتى اشىپ بەرگەن.
رومان تۋراسىندا بەينەلەنگەن سيمۆولدىق پايىمداۋلار مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. بٸراق بۇل پايىمداۋلاردىڭ ەشقايسىسىن قاتە دەۋگە كەلمەيدٸ. كافكانىڭ شىعارمالارىنىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ مەسەلەنٸ ورتاعا قويادى, ول تۋرالى جاۋاپ ٸزدەمەيدٸ.
كافكا – رەاليزمدٸ تەرٸسكە شىعارعان تالانت يەسٸ. ول ابسۋردتىق سەزٸم ارقىلى تٷس سەكٸلدٸ دٷنيەنٸڭ شىندىعىن اشىپ بەرگەن. كافكا: «مەن جازعان دٷنيەلەر بٸر كٷنٸ بولماي قويمايدى» (دوسى ماكس برودعا جازعان حاتىنان) دەگەن. كافكانىڭ ايتقانى از ۋاقىت ٶتپەي-اق بٸلٸنە باستادى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا كٶپتەگەن ادامدار كافكانىڭ شىعارمالارىنداعى كەيٸپكەرلەر سەكٸلدٸ جاعدايعا تٷسكەن. «سوعىس جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ رەالدىلىققا بولعان ٷمٸتسٸزدٸك, بۇرىنعى رومانتيكالىق قييالداردى لاقتىرىپ تاستاۋ, ٶندٸرٸستٸك, تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرگە ۇمتىلۋ... بٸر جەرگە شوعىرلانعان بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ جاعدايى... مٸنە, وسىنىڭ بەرٸن كافكانىڭ الدىن الا ايتقان حيكمەتتەرٸنەن تابۋعا بولادى. ماكس برود: « قافكانىڭ «قورعان» رومانى – دٷنيەنٸڭ كٸشٸرەيتٸلگەن نۇسقاسى. روماندا ۇقساس بٸر تيپكە تەۋەلدٸ ادامداردىڭ ٶمٸر ٷشٸن كٷرەستەرٸ تەرەڭ بەينەلەنگەن. ەر وقىرمان ٶز جان دٷنيەسٸن شىعارمادان كٶرگەندٸكتەن, كافكانىڭ «قورعان» رومانىندا بەينەلەنگەن وبرازدارى حاراكتەرٸنەن القىپ شىعىپ, ەر ادامنىڭ ٶز تۇرمىسىن دەل بەينەلەيتٸن شىعارماعا اينالعان», – دەيدٸ.
كافكا جازعان نەرسەلەر بٷتٸن ادامزات ٷشٸن ورتاق بولعاندىقتان, ونىڭ شىعارمالارى سول ٷشٸن كەڭ تارالعان. كەيبٸرەۋلەر كافكانى «ەڭ تٷسٸنٸكتٸ شىعارما جازاتىن جازۋشى» دەپ اتاۋى دا تەگٸن ەمەس.
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
