1912 جىلى 16 ناۋرىزدا كافكا ٶز كٷندەلٸگٸنە: «بٷگٸن-ەرتەڭ شامام جەتەتٸندەي كٶلەمدٸ جۇمىس باستايمىن. ەلٸم جەتكەنشە ودان باس تارتپايمىن», – دەپ جازادى. سول جىلى 9 مامىردا: «بارلىق ٷرەيگە قاراماستان روماننان قول ٷزبەدٸم», – دەپ قوسادى ول كٷندەلٸگٸنە. ەڭگٸمەنٸڭ اۋانى جازۋشىنىڭ «امەريكا» دەگەن اتپەن تانىمال, جۇمىستىق اتاۋى «ٸز-تٷزسٸز جوعالعان» («پروپاۆشيي بەز ۆەستي») رومانى تۋرالى. بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸ «كوچەگار» 1913 جىلى باسىلىپ شىققان.
«امەريكا» – ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸمەن «جول رومانىنا» تەن. شىعارما بويىنا كەيٸپكەر بٸر كەڭٸستٸكتەن ەكٸنشٸسٸنە جىلجىپ وتىرادى. ەندٸ بٸر ماعىنادا بۇل روماندى تەربيەلٸك دەپ ساناۋعا دا بولادى. كافكانىڭ گەتەنىڭ تالانتىنا باس يگەنٸ بەلگٸلٸ, ال ٶزٸ: «امەريكانى» «تٸكەلەي ديككەنسكە ەلٸكتەۋ», – دەپ ايتاتىن. جوعارىدا اتالعان ەكٸ قالامگەر ەيگٸلٸ تەربيەلٸك رومانداردىڭ اۆتورى ەكەنٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك («گودى ۋچەنييا ۆيلگەلما مەيستەرا» گەتە. «دەۆيد كوپپەرفيلد» چ. ديككەنس)
كافكا روماننىڭ جەلٸسٸ بولاتىن وقيعانىڭ كۆينتەسسەنتسيياسىن العاشقى ابزاتستا-اق وقىرمانعا جەتكٸزەدٸ. قىزمەتشٸ ەيەلدٸڭ, ون التى جاسار كارل روسماندى ازعىرىپ, ودان جٷكتٸ بولعانى ٷشٸن اتا-اناسى ونى امەريكاعا جەر اۋدارتادى. مٸنە, ول كەمەدە, نيۋ-يورك كەمەجايىنىڭ الدىندا, جاڭا ٶمٸردٸڭ تابالدىرىعىن اتتاعالى تۇر.
جاعاعا جاقىنداعان سايىن كارل 1886 جىلى بوي كٶتەرگەن ەركٸندٸك ەسكەرتكٸشٸن بايقايدى. وسى سٶيلەمدەر ارقىلى رومانداعى وقيعالار حٸح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ورىن الاتىنىن اڭعارۋعا بولادى. الايدا بٸرٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ ٶزٸندە شىنايى امەريكا مەن كافكا قييالىنداعى امەريكانىڭ وبرازدارىنىڭ اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار بايقالادى. مىسالى, ەركٸندٸك ەسكەرتكٸشٸ شىنىمەن نيۋ-يورك كەمەجايىنان كٶرٸنەدٸ, بٸراق روماندا ەسكەرتكٸشتٸڭ قولىندا شىراقتىڭ ورنىنا قىلىش بەينەلەنگەن. پوللاندەر دەگەن باي كەسٸپكەر قۇرىلىسى اياقتالماعان, ەلەكتر قۋاتى جوق ٷيدە تۇرادى, ال وعان قىزمەت ەتەتٸن قارت كٶبٸرەك ەۋروپانىڭ كلاسسيكالىق ساراي قىزمەتشٸسٸنە ۇقسايدى. ومىراۋلارى وردەنگە تولعان كەمە كاپيتاندارى ساپىسىن تاستامايدى, ال پورت شەنەۋنٸكتەرٸ ارنايى قارا مۋنديرمەن جٷرەدٸ, بٸراق وسى ارادا امەريكادا ۋنيفورما دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ بٸزگە بەلگٸلٸ نەرسە.
تاعى بٸر نەرسە ول نيۋ-يوركتەگٸ رەمزەس ەلدٸمەكەنٸ, حٸح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ونداي ەلدٸمەكەننٸڭ بولماعانى. شىعارما باسىندا كەڭٸستٸك نيۋ-يورك دەپ بەلگٸلەنسە, كەيٸن ول كەڭٸستٸك كافكانىڭ قييالىنداعى ەلەممەن الماسادى.
وسىعان بايلانىستى العاشقى روماننىڭ وقيعالارى امەريكادا ٶربيدٸ دەپ ويلاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. زەرتتەۋشٸ ر. كورستتىڭ ايتۋى بويىنشا: «كافكانىڭ ەلەمٸ ادام مەن تابيعاتتىڭ بٸرٸگۋٸن بەينەلەمەيدٸ, ول ونىڭ جالعىزدىعىن الدىڭعى پلانعا شىعاراتىن ستسەناريي سيياقتى». ەسكەرتكٸشتٸڭ قولىنداعى قىلىشتى كارل روسماننىڭ كٷن استىنان ورىن الۋ ٷشٸن كٷتٸپ تۇرعان كٷرەستٸڭ سيمۆولى رەتٸندە قاراۋعا بولادى. كافكانىڭ قييالىنداعى امەريكانىڭ وبرازى بٸزگە تانىس مٷمكٸندٸگٸ شەكسٸز, ارماندار ورىندالاتىن ال جالاڭاياق بالالار ميلليونەر بولادى دەگەن مەملەكەتكە مٷلدەم ۇقسامايدى. كافكانىڭ امەريكاسى كەدەيلەر مەن جۇمىسسىزداردىڭ مەكەنٸ جەنە ول جەردەگٸ ادامدار ەۋروپالىقتاردان گٶرٸ باقىتسىزداۋ.
جالعىزدىق, مازاسىزدىق كافكا ٷشٸن جات سەزٸم ەمەس. مىسالى, 1911 جىلى 16 جەلتوقساندا كٷندەلٸگٸندە: «مەن اينالامداعى بارلىق زاتتاردان, شىعۋعا ۇمتىلمايتىن بوس كەڭٸستٸكتەن بٶلٸنگەنمٸن», – دەپ جازىلعان. ال 1921 جىلدىڭ قازانىندا ٶكٸنٸشپەن: «بارلىعى قييال: وتباسى, قىزمەت, دوستار, كٶشەلەر; شىندىقتان الىس ەلدە شىندىققا جاقىنىراق قييال; تەك سەنٸڭ ەسٸك, تەرەزەسٸ جوق كامەرانىڭ قابىرعاسىنا باسىڭدى ۇرعانىڭ عانا شىندىققا جاناسادى», – دەيدٸ.
حٸح-حح عاسىر ارالىعىندا باعىتى مەن ماقساتىن جوعالتقان جازۋشىنىڭ ەلەمدٸ سەزٸنۋ سەبەبٸنەن شىعارمانىڭ كەڭٸستٸگٸ كٷڭگٸرت, تۇيىق بولىپ قالعان. كارل روسمان, باسقا دا كەيٸپكەرلەر ٷنەمٸ شىعا المايتىن شەكسٸز دەلٸزدەر دە, باسپالداقتار دا, شىرمالانعان جولدار دا اداسىپ جٷرەدٸ.
«امەريكا» رومانىن تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسەتٸن ماڭىزدى دەتال – كەمەنٸڭ وبرازى. بٸر جاعىنان ول ٸزدەۋ, ساياحاتتاۋ, ال ەكٸنشٸدەن امان قالۋ سيمۆولىمەن بايلانىستى (نۇح كەمەسٸن ەسكە تٷسٸرەيٸك), ال ٷشٸنشٸدەن اللەگورييالىق ٷش بەينەنٸڭ بٸرٸ ٷمٸت تۋرالى تەمسٸلدە العاشقى تەڭٸز ساياحاتتارى جاقسىلىققا دەگەن ٷمٸتپەن جاسالعان.
كارل روسمان ٷشٸن كەمە, ەسكٸ پاتريارحالدى ەلەمنەن جاڭا مەكەنگە كەتەتٸن, ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرەتٸن, اتا-انا ٷيٸنەن بٶلٸنٸپ شىعىپ, جاڭا ٶمٸرگە جەتەلەيتٸن دەلٸز سيياقتى. بۇل – بەيقام ٶمٸر مەن كٷيبەڭ تٸرلٸكتٸڭ جەنە ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ اراسىنداعى ٶتكەل.
كارل روسمان جولعا اتتاناردا (ٶز ەركٸمەن بولماسا دا) ماتەريالدى يگٸلٸكتٸ, تۇراقتىلىقتى, ەلەۋمەتتەن قورعاناتىن جولدى ٸزدەپ تابۋدى اڭسايدى. كەمە ول ٷشٸن عاجاپ ٶمٸردٸڭ سيمۆولى رەتٸندە كٶرٸنگەنمەن, قۇتىلۋدىڭ سيمۆولى بولا المادى. نۇح كەمەسٸ, باسقا دا تۇيىق كەڭٸستٸك سيياقتى كافكانىڭ قابىلداۋىندا اباقتى عانا بولعان. ميلەنا ەسەنسكاياعا جازعان حاتىندا ول, ادامداردى ەلەمگە جولدانعان, بٸراق گٷلدەنگەن تەرەكتٸڭ بۇتاعىن تاپپاي قايتادان قاراڭعى كەڭٸستٸككە ورالعان كٶگەرشٸنگە تەڭەيدٸ.
تابانىن توزدىرىپ, ٶزٸن جاڭا ٶمٸردە تاپپاي جٷرگەنٸ, كارلدىڭ بولجامدى ٶلٸمٸ جوعارىدا جازىلعان كەمە سيمۆولى كٶڭٸلدٸ قالدىرادى.
«بٸرٸنشٸسٸ ايىپتى, ەكٸنشٸسٸ كٸنەدان تازا روسمان مەن ك. اياعىندا ەكەۋٸ دە ٶلٸممەن جازالانادى. بٸراق كٸنەدان تازا كەيٸپكەردٸڭ ٶلٸمٸ جەڭٸل بولدى, ونى اجال قۇشتى دەگەننەن گٶرٸ ٶمٸردەن الاستاتىلعان دەسەك دۇرىس بولار» دەپ جازادى كافكا كٷندەلٸگٸنە.
بٸرٸنشٸ بٶلٸمدە كارلدى عاجايىپتىڭ قۇدٸرەتٸمەن تاۋىپ الىپ, ٶزٸنٸڭ باۋىرىنا باسقان اعاسىنىڭ ٷيٸ دە كەمەگە ۇقسايدى. ەندٸ بالانىڭ تاعدىرىنا قاۋٸپتٸ ەشتەڭە جوقتاي كٶرٸنەدٸ, اعاسى باي, جومارت جەنە كارلعا دەگەن نيەتٸ دە ريياسىز, بٸراق بٸز كافكانىڭ ەلەمٸندە ەكەنٸمٸزدٸ ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە تۇراقتى ەرٸ سەنٸمدٸ ەشتەڭە جوق. تٸپتٸ اعاسىنىڭ ٷيٸنٸڭ قۇرىلىمىندا كەيٸپكەردٸڭ جالعىزدىعىن اڭعارتاتىن ويلار بار. توعىز قاباتتى عيماراتتىڭ ٷش قاباتى تٶلە, ال قالعان جوعارعى قاباتتارىندا اعاسىنىڭ فيرماسى ورنالاسقان. ەگەر زاماناۋي ٶلشەم بٸرلٸككە سالساق بۇنداي ٷلكەن ۇيىمدا كٶپتەگەن كانتورلار, جۇمىس تسەحى مەن شەبەرحانالارى بار ورتا بولۋى كەرەك. تٶمەنگٸ قاباتتا قارا جۇمىسشىلار, ودان جوعارى قاراپايىم قىزمەتكەرلەر, ال ٷستٸندە ٷيدٸڭ يەسٸ تۇراتىن سيياقتى. بۇل جوعارعى پالۋباعا ساناۋلى ادامعا شىعۋعا رۇقسات ەتٸلگەن, ال تٶمەندە قاراپايىم ادامدار ورنالاساتىن كەمەنٸڭ قۇرىلىمىنا ۇقسايدى.
سيۋجەت بويىنشا ەكٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ اياعىندا كارل, اعاسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان كەسٸپكەر پوللاندەرمەن بٸرگە ونىڭ جەكەجايىنا بارادى. ورتالىقتا ول «بويلارىن كەشٸگەم دەگەن قورقىنىش سەزٸمٸ بيلەگەن, اپتىققان, بٸر-بٸرٸن يتەرٸپ تەاتردىڭ ەسٸگٸنە اعىلعان توبىردى» كٶرەدٸ, ال كٶشەنٸڭ بويى كٶتەرٸلٸس جاساعان مەتالشىلارعا تولى ەدٸ.
«تروتۋارلار مەن كٶپٸرلەردەن دامىل تاپپاعان ادامداردىڭ شۋىنا ۇقسامايتىن بٶتەن قۇبىلىستىڭ شۋلاعان داۋىسى». كافكا ٷشٸن ادامدار شىنىمەن بٶتەن, بەرەكەسٸز بىلىق بولىپ تابىلادى, ال كارل بٸلمەستٸكپەن سول بىلىققا باسىمەن سٷڭگيدٸ, سەبەبٸ ونىڭ جالعىز (بەلكٸم ۋاقىتشا, تۇراقتى ەمەس بولسا دا) پاناسى – اعاسىنىڭ ٷيٸ – ەندٸ ول ٷشٸن جابىق. بەلكٸم سول جەردە قالعاندا كافكانىڭ ەكٸنشٸ رومانىنداعى كەيٸپكەر سيياقتى بولار ما ەدٸ, بٸراق, ول ٷلگٸلٸ قىزمەتكەر, قۇرمەتتٸ ازامات بولسا دا «سوتىنان» قۇتىلا المادى عوي?
مٷمكٸن, كارل اعاسىنىڭ ٷيٸنەن كەتۋ ارقىلى يوزەف ك-نىڭ رۋحاني ٶلٸمٸنەن قۇتىلعان شىعار?
كٶلٸكتە وتىرعاندا كەيٸپكەر «قاباعان يتتەر كٷزەتكەن, قابىرعالارى مىقتى, جاپ-جارىق, جايلى ٷيدٸڭ قۇرمەتتٸ قوناعى بولامىن» دەپ ٷزدٸگەدٸ, بٸراق ول, حاوس جايلاعان, شەكسٸز, كٷڭگٸرت لابيرينتتەن شىعادى.
كٶڭٸلٸ سۋ سەپكەندەي باسىلعان كارل پوللاندەردٸڭ ٷيٸنەن تەزٸرەك كەتۋگە ۇمتىلادى, الايدا ول وڭايعا سوقپايدى. ٶزٸنٸڭ بٶلمەسٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن پوللاندەردٸڭ قىزىمەن ۇرسىپ قالعاننان كەيٸن ول «ٷلكەن ٷيدەن» قايتار جولدى تابا المايدى. بٸر كەزدە تٸپتٸ, دەلٸز دومالاق ەمەس پا دەپ تە كٷمەندانادى. بٸر جاعىنان بۇل بوس, قاراڭعى لابيرينت ٷرەي تۋدىرىپ ونى شاتاستىرادى, كەيٸپكەر ٶزٸن تٷرمەدە جٷرگەندەي سەزٸنەدٸ. «قارعىس اتقىر» دەلٸزدە جارىقتىڭ, تەرەزەنٸڭ, دىبىس پەن قانداي دا بٸر باعداردىڭ جوقتىعى بٸرٸنشٸ بٶلٸمدەگٸدەي كەيٸپكەردٸڭ كەرەكسٸز, جالعىز قالعانى تۋرالى ويلارعا جەتەلەيدٸ. بۇل جاعدايدا جەكەجاي دا كەمە سيياقتى, قاتال, نەمقۇرايلى قورشاعان ورتانىڭ پروەكتسيياسى.
اقىرى ول قوناقجايعا جول كٶرسەتٸپ, پوللاندەر مىرزاعا كارلدىڭ نە ٷشٸن كەتۋ كەرەگٸن تٷسٸندٸرەتٸن ٷي قىزمەتشٸسٸمەن كەزدەسەدٸ. سول كەزدە گرين مىرزا وعان اعاسىنان كەلگەن حات تۋرالى ەسكەرتٸپ, ونى ساعات ون ەكٸ بولعاندا عانا بەرە الاتىنىن ايتادى. روسمان ساعات ون ەكٸ بولعانىن كٷتەدٸ, ال وقىرمان ول جەردە جازىلعان سٶيلەمدەر ونىڭ تاعدىرىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەتٸنٸن سەزە باستايدى. ساعات ون ەكٸدە كارلدا ٶزٸنە تيەسٸلٸ شابادان مەن جاتتاپ العان اعىلشىنشا سٶزدەردەن باسقا ەشتەڭە قالماعانى راستالادى. ول قايتادان قاتىگەز, قاستىققا تولى ەلەمگە تاستالادى...
اۋدارعان سانجار بەكجان.
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
