اۋىز سۋ مەسەلەسٸ ۋاقىت وزعان سايىن كٷردەلەنٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ەسٸرەسە, ايماقتاردى تازا سۋمەن قامتۋ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي تۇر. ال قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ قالاسى – الماتىدا اۋىز سۋ تاپشىلىعىن شەشۋ شارالارى قالاي ۇيىمداستىرىلۋدا, وسى باعىتتا قانداي تەحنولوگييالار قولدانىلادى?
بيىل ەل اۋماعىندا «قۋاتتى ايماقتار – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرٸ» دەپ اتالاتىن ۇلتتىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋ مەرزٸمٸ اياقتالۋدا. الماتى – قازاقستاننىڭ جٸٶ قۇرىلىمىنداعى ٷلەسٸ شامامەن 20 پايىزدى قۇرايتىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ كٷشتٸ ايماقتارىنىڭ بٸرٸ. دەگەنمەن, قالادا الماتىنىڭ پوزيتسيياسىن ەلسٸرەتٸپ, سول ارقىلى بٷكٸل ەلگە تٸكەلەي جەنە جاناما ەسەر ەتەتٸن بٸرقاتار مەسەلەلەر بار. سونىڭ ٸشٸندە 2 ميلليوننان استام حالقى بار مەگاپوليستٸ سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزى زور بولىپ تۇر. ايتا كەتەرلٸگٸ, ٶڭٸرلەردٸ اۋىز سۋمەن قامتۋ جوعارىداعى باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدا العاشقى تارماقتاردىڭ قاتارىندا.
قازاقستاننىڭ باسىم بٶلٸگٸندە سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسى كٷردەلەنە تٷسكەن. سونىمەن بٸرگە ەل تۇرعىندارى شوعىرلانعان ايماقتاردىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارىنا بايلانىستى جيٸ كەزدەسەدٸ. الايدا, سۋ داعدارىسى ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٸرٸ قالاسى - الماتىدا كەزدەسٸپ جاتسا, بۇل مەسەلەنٸڭ تٸپتٸ ٶتكٸر ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل داعدارىس تابيعاتتىڭ ٶزگەرٸسٸنەن ەمەس, ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كٷيٸنەن تۋىنداپ وتىر.
الماتىنىڭ ەر اۋدانىندا سۋمەن قامتۋ پروبلەماسى بار. ەسٸرەسە, جاقىندا اننەكسييالانعان اۋماقتار سۋ تاپشىلىعىن انىق سەزٸنۋدە. مەسەلەن, الاتاۋ, بوستاندىق, مەدەۋ, ناۋرىزباي جەنە تٷركسٸب اۋداندارىنىڭ 30 مىڭ تۇرعىنى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرىنا, ال سول اۋدانداردىڭ 286 مىڭ تۇرعىنى كاناليزاتسيياعا قول جەتكٸزە الماي وتىر. دەسە دە, بۇل مەسەلە تيٸستٸ ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ ارقىلى بٸرتٸندەپ شەشٸلۋدە.
ٶتكەن جىلدىڭ جازىندا مەگاپوليستٸڭ ەڭ تۇراقتى اۋدانى بولىپ كٶرٸنگەن مەدەۋ اۋدانى تۇرعىندارى سۋسىز قالدى. انومالدى جوعارى تەمپەراتۋرا مۇزدىقتاردىڭ ەرۋٸنە سەبەپ بولدى. سالدارىنان كٸشٸ الماتى ٶزەنٸندە سۋ دەڭگەيٸ كٶتەرٸلٸپ, بۇل ٶز كەزەگٸندە سەل تاسقىنىنىڭ ورىن الۋىنا ەكەلدٸ. سۋدىڭ لايلىلىعىنىڭ كونتسەنتراتسيياسى جوعارى بولعانى سونشا, مەدەۋ سٷزگٸ ستانساسى قارقىنعا شىداي الماي, ىستىق تەمپەراتۋراداعى جازدىڭ ەكٸ اپتاسىندا مەدەۋ اۋدانىنا بەرٸلەتٸن سۋدى ايتارلىقتاي ازايتۋعا تۋرا كەلدٸ.
بٸراق قالاداعى سۋ تاپشىلىعىنىڭ ارتىندا تەك تابيعي سەبەپتەر عانا تۇرعان جوق. مەسەلەن, الماتىدا سۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەلەرٸنٸڭ 55 پايىزى توزىپ كەتكەن, اعىندى سۋلاردى بۇرۋ جٷيەلەرٸنٸڭ توزۋى 56,9 پايىزدى قۇرايدى. وسىنداي كەلەڭسٸز جاعدايلار تۋرالى شاعىمدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸنە دە جەتتٸ. سوندىقتان مەگاپوليستٸ سۋمەن قامتۋ مەسەلەسٸ ەرەكشە باقىلاۋعا الىندى.
مەگاپوليستٸڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتۋ ماقساتىندا «الماتى قالاسىنىڭ ەنەرگەتيكا جەنە سۋمەن جابدىقتاۋ باسقارماسى» مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا كەلەسٸ جوبالار ەزٸرلەنٸپ, جٷزەگە اسىرىلۋدا:
مەگاپوليستٸڭ تاۋ ەتەگٸندەگٸ اۋداندارى جەر ٷستٸ ٶزەندەرٸنٸڭ سۋىمەن قورەكتەنەتٸندٸكتەن, ٶتكەن جىلعى پروبلەما قايتالانباۋى ٷشٸن جاۋاپتى باسقارما سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بالاما نۇسقالارىن ەزٸرلەۋدە. وسىلايشا, «كاسكادتار» دەپ اتالاتىن رەزەرۆتٸك سۋمەن جابدىقتاۋ سحەماسى قالىپتاستى - سۋ سورعى جابدىعى ارقىلى جەر استى كٶزدەرٸنەن بٸرنەشە «قۇدىقتار» ارقىلى بەرٸلەدٸ.
تاعى بٸر جوبا «الماتى قالاسىنىڭ قوسىلعان اۋماقتارىنىڭ ينجەنەرلٸك جەلٸلەرٸن دامىتۋ. ناۋرىزباي ٶڭٸرٸن (قارعالى) قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سۋ قابىلداعىش قۇرىلىس پەن سۋ تازارتۋ ستانتسيياسىن سالۋ» دەپ اتالادى. «الماتى قالاسىنا ٸرگەلەس ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ينجەنەرلٸك جەلٸلەرٸن دامىتۋ. ناۋرىزباي ٶڭٸرٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن اقساي ٶزەنٸندە سۋ قابىلداعىش قۇرىلىس پەن سۋ تازارتۋ ستانتسيياسىن سالۋ» دەگەن جوبا دا ماڭىزدى بولعان سوڭ, قىرۋار قارجى قارالدى.
«بارلىق» سۋ الاتىن ستانسا جوباسىن ەزٸرلەۋ جەنە سالۋ دا, «ەرمانساي» سۋ الۋ جەنە سۋ تازارتۋ ستانتسيياسى» جوباسى دا مەگاپوليستەگٸ وسى مەسەلەنٸ بٸرشاما شەشۋٸ تيٸس.
بيىل الماتى قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەنە كاناليزاتسيياعا 20 ميلليارد تەڭگە بٶلٸندٸ. ەندٸ وسى قارجىنىڭ جان-جاقتى يگەرٸلۋٸن زەردەلەپ كٶرسەك, مەدەۋ اۋدانىنىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ (كامەنسكوە ٷستٸرتٸ, كٶلساي, يۋبيلەينىي جەنە مۇزتاۋ ىقشاماۋداندارى) تۇرعىندارىنىڭ سۋدى ٷزدٸكسٸز الۋى ٷشٸن بالقاش سۋ قويمالارى اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. بۇل سۋ قويمالارىندا «قاپتاج», «باستاۋ» جەراستى سۋ العىشتارىنان جەنە مەدەۋ سٷزگٸ ستانتسيياسىنان كەلەتٸن سۋ جينالىپ, زالالسىزداندىرىلادى. سودان كەيٸن ارنايى سورعىلار ارقىلى سۋ ماگيسترالدىق جەلٸلەر بويىنشا كٶرسەتٸلگەن شاعىن اۋداندارعا تاراتىلۋدا.
«1-ۋچاسكە», No21 كلاستەرلٸك سۋ العىش, No11, 12, 13, 14 ۋچاسكەلەر, «ترامپلين» سورعى ستانتسيياسى, «قاپتاج-1» سورعى ستانتسيياسى جەلٸلەرٸ مەن سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىندا اپاتتى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. بۇل جوبا عيماراتتاردى رەكونسترۋكتسييالاۋدى, سورعى جابدىقتارىن اۋىستىرۋدى, سۋ جەنە ەلەكتر جەلٸلەرٸن قايتا قۇرۋدى كٶزدەيدٸ. سونداي-اق قوسىمشا تٶرت گيدروگەولوگييالىق ۇڭعىما بۇرعىلانادى.
بوستاندىق, الاتاۋ جەنە ناۋرىزباي اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن تۇراقتى جەنە ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەكٸ سۋ-سورعى ستانساسى سالىنادى, تاعى ەكٸ سۋ-سورعى ستانساسىنىڭ جوباسى دا جٷرگٸزٸلۋدە. اعىمداعى جىلى قارعالى سۋ-سورعى ستانساسىن سالۋ جوسپارلانۋدا, مۇنىڭ قۋاتى – تەۋلٸگٸنە 15 مىڭ تەكشە مەتردٸ قۇرايدى ەرٸ تاۋسامالى, قارعالى, قاراعايلى, قۇرامىس شاعىن اۋداندارىندا تۇراتىن ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ 50 مىڭ تۇرعىنىن تازا اۋىز سۋمەن قامتيدى.
ال اقساي سۋ-سورعى ستانساسىنىڭ قۋاتى – تەۋلٸگٸنە 22 مىڭ تەكشە مەتردٸ قۇرايتىن بولسا, قۇرىلىسى 2025 جىلى اياقتالادى دەپ كٷتٸلۋدە. ول ناۋرىزباي اۋدانىنداعى اقجار, تاۋجولى, تاستىبۇلاق, تاۋسامالى, شۇعىلا شاعىن اۋداندارىنىڭ 100 مىڭ تۇرعىنىن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنىڭ جاڭا-تۇرمىس جەنە قىرعاۋىلدى اۋىلدارىندا تۇراتىن 15 مىڭ تۇرعىنى دا وسى سۋ قويماسىنان سۋ الاتىن بولادى.
ودان ەرٸ جوسپارعا سەيكەس, ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ 80 مىڭ تۇرعىنىن قامتيتىن قۋاتتىلىعى تەۋلٸگٸنە 43 مىڭ تەكشە مەترلٸك «بارلىق» سۋ-سورعى ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى بٸتسە, قۋاتتىلىعى تەۋلٸگٸنە 9 مىڭ تەكشە مەتردٸ قۇراپ, 25 مىڭ ادامدى قامتيدى. وسى جوبا بويىنشا سمەتالىق قۇجاتتار قازٸرگٸ ۋاقىتتا مەملەكەتتٸك ساراپتامادان ٶتۋدە.
سونىمەن قاتار, قالا بيلٸگٸ جوبالارداعى بارلىق قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ قاتاڭ كەستەگە ساي جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن جٸتٸ قاداعالاپ, جوسىقسىز مەردٸگەرلەرمەن كەلٸسپەۋدٸ ماقسات ەتكەن. وسى جوبالاردىڭ بارلىعى جٷزەگە اسقاندا الاتاۋ, بوستاندىق جەنە ناۋرىزباي اۋداندارىنىڭ 250 مىڭنان استام تۇرعىنى تۇراقتى اۋىز سۋعا قول جەتكٸزەتٸن بولادى.
ايتا كەتەيٸك, قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ قالاسى الماتى سۋمەن التى كٶزدەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ: بٸرٸنشٸسٸ, تاۋدان اعاتىن كٸشٸ جەنە ٷلكەن الماتى, قارعالى, اقساي ٶزەندەرٸ; ەكٸنشٸ, الماتى جەنە تالعار كٶزدەرٸنٸڭ جەراستى سۋ كٶزدەرٸ (384 ۇڭعىما).
الماتى تەۋلٸگٸنە شامامەن 700 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تۇتىنادى, قۋاتتىلىعى تەۋلٸگٸنە – 1,3 ميلليون تەكشە مەتر (وسىلايشا, تەۋلٸكتٸك قورى 600 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى قۇرايدى).
مەگاپوليستە 3,6 مىڭ شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەنە 1,8 مىڭ شاقىرىم كەرٸز جٷيەسٸ بار.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قالا تۇرعىندارىنىڭ 99,4 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋعا قول جەتكٸزدٸ. قالا بيلٸگٸ بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن 0,2%-عا (99,6 پايىزعا دەيٸن) ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق جەلٸلەردٸڭ توزۋ دەڭگەيٸن 53,8 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەتۋ جوسپاردا بار.
