جەتٸسۋدىڭ «دوستىق ٷيٸ» «ۆايناح» شەشەن-ينگۋش مەدەني بٸرلەستٸگٸنٸڭ شاراسى ٶتتٸ
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان كٷننەن بەرٸ الماتى وبلىسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلىپ, جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ. جالپى وبلىستاعى العاشقى ەتنومەدەني ورتالىقتار ٶتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلداردا قۇرىلىپ, ەلٸمٸزدە اسسامبلەيانىڭ پروتاتيپٸ بولعان العاشقى جەتٸسۋ حالىقتارىنىڭ اسسوساتسيياسى اتتى بٸرلەستٸك ۇيىمداستىرىلعان. وبلىستىق اسسامبلەيا قۇرىلعاننان كەيٸن ٶڭٸردەگٸ بارلىق ەتنومەدەني ورتالىقتار اسسامبلەيانىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ ەنگەن.
قازٸرگٸ تاڭدا الماتى وبلىسىنداعى ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتەردٸڭ سانى 70-تەن اسقان. ولاردىڭ 23-ٸ وبلىستىق, قالعانى اۋدان جەنە قالالىق دەڭگەيدە قىزمەت اتقارادى. مۇنداعى قحا حاتشىلىعى وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ بٶلٸمٸ بولعانىمەن, اسسامبلەيانىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 2008 جىلدان بەرٸ «دوستىق ٷيٸ – قوعامدىق كەلٸسٸم ورتالىعى» جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ.
بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن اسسامبلەيانىڭ بارلىق ٸس-شارالارى دوستىق ٷيٸ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان دا, ەتنومەدەني ورتالىقتاردىڭ باستامالارى مەن ٸس-شارالارى ەدٸستەمەلٸك كەڭەستە تالقىلانىپ, جىلدىق جوسپارعا ەنگٸزٸلەدٸ. سونداي-اق, اسسامبلەيا جانىندا قوعامدىق كەلٸسٸم كەڭەستەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. ول وبلىستىڭ 19 اۋدان-قالاسىنداعى ەلدٸ مەكەندەردە, ٶڭٸردەگٸ ٸرٸ كەسٸپورىنداردا دا قۇرىلعان. قوعامدىق كەلٸسٸم كەڭەسٸ – كەز كەلگەن تٷيتكٸلدٸ مەسەلەنٸ تالداپ, اۋىلدىق, اۋداندىق وكرۋگ نەمەسە قالالىق ەكٸمدٸگٸنە كٶمەك بەرە الادى.
كەيدە مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر تاراپىنان شەشٸلمەگەن جاعدايلارعا قوعامدىق نەگٸزدە تالداۋ جاساپ, ۇسىنىستارىن جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. ناقتىراق ايتساق, كەز كەلگەن ەلدٸ مەكەننٸڭ سانيتارلىق تازالىعىنان باستاپ, سول قوعامداعى حالىق بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعىن ارتتىراتىن, جاستار جەنە تاعى باسقا مەسەلەلەردٸ وسى قوعامدىق كەلٸسٸم كەڭەسٸ ارقىلى تالقىلانىپ وتىرادى.
بۇعان قوسا, وبلىستىق اسسامبلەيا جانىندا انالار كەڭەسٸ جۇمىس اتقارادى. كەڭەستٸڭ بارلىق اۋدان, قالالاردا قۇرىلعان فيليالدارى بار.
ال الماتى وبلىستىق «ۆايناح» شەشەن-ينگۋش قوعامدىق-مەدەني بٸرلەستٸگٸ 1989 جىلى قۇرىلىپ, 16 جىل بويى ورتالىق جۇمىسىن قازاقستان جۋرناليستەر اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, وبلىستىق اسسامبلەيا جانىنداعى جەتەكشٸ جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ جەتەكشٸسٸ اتساليم يديگوۆ باسقارعان. كەيٸنٸرەك ەتنومەدەني بٸرلەستٸك تٶراعاسى ۆاحا سۋرحاەۆ, راحمان يسلاموۆ باسشىلىق ەتٸپ, بٷگٸندە ورتالىقتى ادام بويساەۆ باسقارىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ تاڭدا بۇل ەتنومەدەني بٸرلەستٸكتٸڭ اتقارىپ جاتقان ٸس-شارالارى ٶتە كٶپ.
– بٸزدە جىل باسىندا قويىلعان جوسپارلار بويىنشا مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر جەنە ۇلتتىق مەيرامداردى قوسا العاندا 30-دان اسا شارالار ۇيىمداستىرىلىپ وتىرادى. قوعامدىق كەلٸسٸم جايىن تٷسٸندٸرۋ ماقساتىندا شالعاي اۋداندار مەن ەلدٸ مەكەندەردەگٸ شەشەن ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸن جيناپ, ٷلكەن جيىن ٶتكٸزۋ الداعى جوسپارىمىزدا بار. سونداي-اق, ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ قازاق بالالارىن شەشەنستان جەرٸنە اپارىپ, سول جاقتاعى جاستارمەن تانىستىرۋ ارقىلى ەكٸ ەل جاستارىنىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا ٷلەس قوسقىمىز كەلەدٸ. سەبەبٸ, شەشەن ۇلتىنىڭ باسىنان ٶتكەرگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە قازاق حالقى بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي باۋىرىنا باسىپ, جاقىن تارتقان. بارىمەن بٶلٸسٸپ, قيىنشىلىقتى بٸرلٸكتە كٶتەرگەن. باۋىرمال قازاق ۇلتىنىڭ وسىناۋ بٸر كەڭپەيٸلدٸگٸن شەشەن ۇلتى ەرقاشان ەسٸندە ساقتاپ, العىسىن بٸلدٸرەدٸ – دەيدٸ ادام بويساەۆ.
ٶڭٸردەگٸ شەشەن-ينگۋش ەتنومەدەني بٸرلەستٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ەتنوسارالىق كەلٸسٸمدٸ ساقتاپ, ايماقتا تۇراتىن باسقا ەتنيكالىق توپ ٶكٸلدەرٸمەن قوعامدىق بايلانىستى جەنە مەدەنيەتتٸ دامىتۋ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ يدەيالارىن جٷزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
جىل سايىن «ۆايناح» بٸرلەستٸگٸ شەشەندەر مەن ينگۋشتاردىڭ دەپورتاتسييالانۋ كٷنٸنە ارنالعان قايىرىمدىلىق اكتسييالارىن ۇيىمداستىرادى. باسقارما مٷشەلەرٸنٸڭ دەمەۋشٸلٸك قولداۋىنىڭ ارقاسىندا دەستٷرگە سەيكەس 23 اقپاندا ستاليندٸك رەپرەسسييالاردىڭ جازىقسىز قۇرباندارىن ەسكە تٷسٸرەتٸن ارنايى كەش تە ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى.
ەتنومەدەني ورتالىقتىڭ جاستار قاناتى مەدەنيەتتٸڭ تانىمال قازاقستاندىق جەنە شەشەن-ينگۋش قايراتكەرلەرٸنە ارنالعان شىعارماشىلىق كەشتەر ۇيىمداستىرۋ دا دەستٷرگە اينالعان.
2003 جىلى لالا يديگوۆانىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن تاعى دا بٸر شىعارماشىلىق ۇجىم – وبلىستىق جەنە قالالىق حورەوگرافييالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى «دايموحك» انسامبلٸ قۇرىلسا, قۇرامى جٶنٸنەن كٶپەتنوستى قۇرىلتايشىلار توبىنىڭ باستاماسىمەن 2006 جىلى تالدىقورعاندا شەشەن مەدەنيەتٸ مەن رۋحاني مۇراسىن قولداۋ اياسىنداعى «زامان» قورى جاساقتالدى. قوردىڭ مٸندەتٸ – ۆايناحتاردىڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸ مەن تٸلٸن تٷلەتۋ, دەستٷرلەر مەن عۇرىپتاردى, ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ. سونداي-اق, قور قىزمەتٸنٸڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – بارلىق ەتنوس ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى دوستىقتى, بٸرلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋعا ىقپالداسۋ بولىپ تابىلادى.
سالتاناتتى كەشتە سٶز العان الماتى وبلىستىق كحا تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, حاتشىلىق مەڭگەرۋشٸسٸ عابيت تۇرسىنباي فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن جەتكٸزدٸ.
– بٸرلەستٸك ۇلتتىق دەستٷرلەردٸ قايتا تٷلەتٸپ ساقتاۋدا, شەشەن جەنە ينگۋش حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن تٸلٸن ٷيرەنۋگە باعىتتالعان مەدەني-اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى جٷزەگە اسىرۋدا زور ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. بٸرلەستٸك ٶكٸلدەرٸ رەسپۋبليكادا ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارى جٶنٸندەگٸ بۇقارالىق پٸكٸرتالاستار مەن دٶڭگەلەك ٷستەلدەرگە بەلسەندٸ تٷردە قاتىسىپ, باسقا دا ەتنومەدەني ورتالىقتارىمەن بٸرگە «ۆايناح» قحا ۇيىمداستىرعان بارلىق مەملەكەتتٸك شارالارعا اتسالىسادى. سونداي-اق, ەرتٷرلٸ كەشتەر مەن كٶرمەلەر, تٷرلٸ شارالار ٶتكٸزۋدە ٶتە بەلسەندٸ, – دەدٸ ول ٶز سٶزٸندە.
وسىدان سوڭ وبلىستىق قحا جانىنداعى «ۇلاعات» اقساقالدار كەڭەسٸنٸڭ تٶرايىمى سۆەتلانا گايتوۆا مەن «ۆايناح» شەشەن-ينگۋش قوعامدىق-مەدەني بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى ادام بويساەۆ سٶز الىپ, جٷرەكجاردى لەبٸزدەرٸن بٸلدٸردٸ. شارا سوڭى مەرەكەلٸك كونتسەرتكە ۇلاستى.
بالجان قايراتقىزى, الماتى وبلىسى.
