جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلعان ەمەس, ساتىلىپ جاتقان جوق, ساتىلمايدى دا!
– اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا دەم بەرۋ ٷشٸن اۋىل تۇرعىندارىنا تەڭدەسسٸز مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى قولعا الىنۋدا.
مىسالى, جەردٸ جالعا العان قازاقستان ازاماتتارى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەردٸ جەڭٸلدەتٸلگەن باعامەن ون جىلعا دەيٸن بٶلٸپ تٶلەۋ قۇقىعىمەن جەكەمەنشٸككە ساتىپ الا الادى.
بٸزدەگٸ مەنشٸك يەلەرٸ مەن جەردٸ پايدالانۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى نىساندارى مەن وعان قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمداردى سالۋ قۇقىعىن پايدالانا الادى.
بۇرىن اۋىل حالقىنىڭ ونداي مٷمكٸندٸكتەرٸ بولماعان.
جەر بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىزدىڭ سٷبەلٸ ەكونوميكالىق اكتيۆٸنە اينالادى جەنە بۇل اۋىلداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن جەكەمەنشٸككە بەرۋ بۇل سالانىڭ دامۋىنا اسا قۋاتتى سەرپٸن بەرەدٸ.
زاڭنىڭ جاڭا نورمالارى اگروٶنەركەسٸپ سالاسىنىڭ, فەرمەرلەردٸڭ, شارۋا قوجالىقتار جۇمىسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانعان جەنە ول اۋىل مٷددەسٸن قورعاۋدان تۋىنداعان.
جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلعان ەمەس, ساتىلىپ جاتقان جوق, ساتىلمايدى دا. شەتەلدٸكتەر جەر تەلٸمدەرٸن تەك قانا شەكتەۋلٸ مەرزٸمگە جالعا الا الادى.
سونىمەن بٸرگە ٷكٸمەت شەتەلدٸكتەرگە ۋاقىتشا جالعا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن جەر تەلٸمدەرٸنٸڭ اۋقىمىنا شەكتەۋ قويادى.
جەردٸ تيٸمسٸز پايدالانۋ فاكتٸسٸ انىقتالعان جاعدايدا ونى مەجبٷرلەپ قايتارىپ الۋعا دەيٸن باراتىن قاتاڭ ەكٸمشٸلٸك شارالار قولدانىلاتىن بولادى.
تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن مەملەكەتتٸك ەمەس زاڭدى تۇلعالارىنىڭ عانا اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەرگە جەكەمەنشٸك قۇقىعى بار.
ٶز جەرٸمٸزگە يەلٸك ەتۋ قۇقىعى تەك قانا قازاقستان حالقىنا تيەسٸلٸ. بۇل – مىزعىمايتىن قاعيدات جەنە بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ناقتى ۇستانىمى.
باقىتجان ەرتاەۆ, پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى:
– جەرلەر بۇرىن دا شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلەتٸن. بٸراق وندا مەرزٸمٸ 10 جىل بولعان. سوڭعى ٶزگەرٸس بويىنشا بۇل مەرزٸم 25 جىلعا ۇزارتىلدى. وسى ون بەس جىلدى قوسقانىمىز, جەرلەردٸ دۇرىس قولعا بەرٸپ, اگرارلىق شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك جاساۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى بٸلەدٸ, جەرگە تىڭايتقىش تٶگۋ كەرەك. سۋلاندىرۋ جٷيەسٸن جولعا قويۋ كەرەك. ونىڭ بەرٸنە سالىنعان قارجى قايتۋى ٷشٸن ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ. ەيتپەسە, كەيبٸر جەرلەر بار, مال دا جايۋعا كەلمەيدٸ. ونى نە ٸستەۋ كەرەك?
جەر كودەكسٸن دۇرىس قاراپ شىعۋ كەرەك. سوندا جۇرت الىپقاشپا سٶزگە ەرگەندەرٸن سەزٸنەدٸ. قاسيەتتٸ جەر-انا دەگەن سٶزدٸ بەكەر ايتپايمىز. مەن ەل پەرزەنتٸ رەتٸندە ەلٸمە ايتارىم – جەر ساتىلمايدى. ساتپايمىز. وعان قاقىمىز جوق! بۇل – بولاشاقتىڭ مۇراسى. بٸراق ول جەردٸ جايناتۋ, جاعدايىن جاساۋ بٸزدٸڭ پارىزىمىز.
يگور جابياك, قاراعاندى وبلىسىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى:
– جەر تۇرا بەرسە, تۇرالاپ قالادى. وعان كٷتٸم جاساساڭ, جاينايدى. مەنٸڭ يەلٸگٸمدەگٸ وسى جەردە بيداي ٶسەدٸ دەگەنگە ەشكٸم سەنبەگەن. جەردٸ ايالاپ, قۇنارىن كٶتەرسەڭ, جەمٸسٸن بەرەدٸ. جەرمەن جۇمىس ٸستەۋدەن ارتىق قاسيەتتٸ ٸس جوق دەۋگە بولادى. جاساعان كٷتٸمٸڭ قانشالىقتى كٶپ بولسا, بەرەتٸن قايتارىمى سونشالىقتى مول بولادى. قازاقستاندا يگەرٸلمەگەن, قۇنارلى جەرلەر جەتەرلٸك. قور بولىپ, بوس جاتقان جەردٸ كٶرسەم, جٷرەگٸم سىزدايدى. جەر كودەكسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر اگرارشىلاردىڭ جەرگە باسقاشا قاراۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى:
– شۇرايلى جەرٸمٸزدٸ بوس شاڭداتپاي, كەدەگە جاراتۋ كەرەك. جايىلىم قۇر جاتىپ, قۇنارىنان ايىرىلعانشا, يەسٸ تابىلىپ, ٶنٸم بەرگەنٸ مەملەكەتكە دە, حالىققا دا ەلدەقايدا پايدالى. سوندىقتان دا جەر كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردەن ەشقانداي دا استار ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
2003 جىلى قابىلدانعان جەر كودەكسٸنٸڭ 23-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سەيكەس, تەك ٶندٸرٸستٸك نىساندار مەن تۇرعىن ٷيلەر تۇرعىزعان جەر ۋچاسكەلەرٸ عانا شەتەلدٸكتەردٸڭ, ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ جەنە شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ جەكە مەنشٸگٸندە بولا الادى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸستەرٸن جەنە ورمان ٶسٸرۋ ٸسٸن جٷرگٸزۋگە ارنالعان جەرلەر ولاردىڭ جەكەمەنشٸگٸندە بولا المايدى. بۇعان تىيىم سالىنعان. مۇنىڭ بارلىعى زاڭدا قولمەن قويعانداي كٶرسەتٸلگەن. ناقتى ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر شەتەل ازاماتتارىنا ساتىلمايدى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە ەلٸ قۇقىقتىق قوعام تولىق قالىپتاسا قويعان جوق, جاڭا عانا قۇرۋ ٷستٸندەمٸز. ازاماتتاردىڭ بارلىعى بٸردەي زاڭ اكتٸلەرٸن قاراي بەرمەيدٸ. بۇل ٶزگەرٸستەر جالعا العان ادامداردىڭ جەرگە ەلدەقايدا ۇقىپتىراق قاراۋىن كٶزدەيدٸ.
ارتۋر پلاتونوۆ, پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى:
– جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايدى. ۇلتتىق زاڭنامادا ول ناقتى ايتىلعان. شەتەل ازاماتتارى, ازاماتتىعى جوقتار جەنە شەتەلدٸك كومپانييالار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن وندا مال ٶسٸرۋ, ەگٸن شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن تەك 25 جىلعا جالعا الا الادى.
مۇنى قاراستىراتىن زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا بٸرنەشە اي ٶتتٸ. بٸراق بازبٸرەۋلەر دەل قازٸر وسى مەسەلەگە ەكپٸن تٷسٸرٸپ, ونى ساياسيلاندىرا باستادى. ەگەر مەسەلە ساياسيلانا باستاسا, ۇتىمدى, بايسالدى ويلاۋدىڭ ورنىن ەموتسييالار باسادى. بۇدان سۇراق تۋادى: بۇل سوندا كٸمگە كەرەك بولىپ وتىر? كٸم قانداي ماقساتتى كٶزدەپ وتىر?
ەگەر دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە قاراساڭىز, ەۋروپا ەلدەرٸندە, اقش, كانادادا جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ۇزاق مەرزٸمگە جالعا بەرەدٸ, تٸپتٸ كەيبٸر ەۋروپالىق مەملەكەتتەردە جەردٸ جەكەمەنشٸككە دە ۇسىنادى. قازاقستان جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە بەرۋگە تىيىم سالىپ تاستاعان. سوندىقتان بۇل مەسەلەگە ساليقالى قاراپ, قۇقىقتىق تۇرعىدان كەلگەن دۇرىس.
اتامۇرات شەمەنوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– قازاق ٷشٸن ٶتە قاسيەتتٸ, قاستەرلٸ دٷنيەنٸڭ بٸرٸ ول – جەر. جەر – ول بٸزدٸڭ اتا-بابادان كەلە جاتقان بايلىعىمىز. سوندىقتان ونى قورعاۋ, ايالاپ ۇستاۋ – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ پارىزى. دەسەك تە, ەستە ۇستايتىن, نارىق زاڭدىلىعىنا سەيكەس قاپەرگە الاتىن نەرسەلەر بار.
مەسەلەن, 2016 جىلدىڭ 30 ناۋرىزى كٷنٸ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن جەكەمەنشٸككە بەرۋ ماقساتىندا 2016 جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸنەن باستاپ, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار 1,7 ملن گەكتار جەردٸ اۋكتسيون ارقىلى ساۋدالايتىنى جەنە ونىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ٸٸٸ. «يندۋسترييالاندىرۋ جەنە ەكونوميكالىق ٶسٸم» باعىتىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جٷزەگە اسىپ جاتقاندىعى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ەربولات دوساەۆ رەسمي مەلٸمدەمە جاسادى. دۇرىس. ماعان, ەسٸرەسە, وسى «100 ناقتى قادامنىڭ» 35-قادامى ۇنادى. ٶيتكەنٸ وندا بىلاي جازىلعان, «اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ ماقساتىمەن ولاردى نارىقتىق اينالىمعا ەنگٸزۋ. جەر كودەكسٸنە جەنە باسقا دا زاڭ اكتٸلەرٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ» دەلٸنگەن. دەمەك, وسى 35-قادامدى بەتكە ۇستاي وتىرىپ, جەردٸ پايدا ەكەلەتٸن دٷنيەگە اينالدىرۋ دەگەن سٶز. بىلايشا ايتقاندا, كەزٸندە كٶپتەگەن ازاماتتار جەردٸ 49 جىلعا جالعا الىپ, ونى ەلٸ پايدالانباي وتىر. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, نە ەگٸن ەكپەيدٸ, نە مال جايمايدى, نە اينالىمعا ەنگٸزبەيدٸ. وسىلايشا, قانشاما جەر يگەرۋسٸز سارعايىپ, قۇنارسىزدانىپ جاتىر. وسىلاي جالعاسا بەرۋگە تيٸس ەمەس. سوندىقتان جەر كودەكسٸنە تيٸستٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزە وتىرىپ, يگەرۋسٸز جاتقان ايماقتاردى تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ جولىن قاراستىرعان جٶن. سوندا عانا قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بولادى. بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. بٸراق اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸن رەسٸمدەۋدٸ جەڭٸلدەتۋ دەگەن مەسەلەگە دە بايقاپ قاراۋ كەرەك. كەزٸندە بۇل مەسەلە قيىن ەدٸ. ەگەر ەندٸ ونى جەڭٸلدەتەتٸن بولسا, بۇرىن ەگٸن ەگٸپ وتىرعان جەرلەرگە جاپپاي ٷي سالىنىپ, باسقا دا نىساندار سالىنىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان مۇنداي شەتٸن مەسەلەلەرگە ٶتە ساقتىقپەن قاراعان جٶن. جەردٸ ساتىلىمعا شىعارماس بۇرىن شەتٸن مەسەلەلەردٸ ەبدەن پٸسٸرٸپ العان جٶن.
جولان وماروۆ, الماتى وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى:
– بٸردە-بٸر شارشى مەتر شەتەلدٸك ازاماتتارعا, بولماسا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى جوق ادامدارعا بەرٸلمەيدٸ. زاڭمەن دە شەكتەلگەن, اۋكتسيوندى ٶتكٸزۋ قاعيداسىمەن دە, ەرەجەسٸمەن دە. ولار اۋكتسيونعا دا قاتىسا المايدى. جەرگە يەلٸك ەتكەن قازاقستاندىقتار ونى ساتۋعا, الماستىرۋعا جەنە مۇرا ەسەبٸندە قالدىرۋعا قۇقىلى. بٸراق بۇل مەسەلەنٸڭ بەرٸ مەملەكەتتٸڭ باقىلاۋىندا بولادى.
رومان كيم, قر پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى:
– جەردٸ جالعا بەرۋ ينستيتۋتى بۇرىننان بولعان, بٸز تەك بىلتىر ونىڭ مەرزٸمٸن ۇزارتتىق. ەگەر جالدىق مەرزٸم بۇرىن 10 جىل بولسا, ەندٸ 25 جىل جاسادىق. مۇنى نە ٷشٸن ٸستەدٸك? جەر, بٸلە بٸلسەك, تيٸستٸ كٷتٸمدٸ تالاپ ەتەتٸن وبەكت. قازٸر 10 جىلدىڭ ٸشٸندە وعان سالعانىڭ قايتىپ ٷلگەرمەيدٸ, سوندىقتان جالگەرلەر وعان قارجى سالمايدى. ال كٶپ قارجىنى سالۋ دەگەنٸمٸز – جەردٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ. وسى ٷشٸن جالگەرلەردٸ تارتۋ ٷشٸن, ينۆەستورلاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەكەلۋ ٷشٸن مەرزٸمدٸ 25 جىلعا سوزدىق. مۇنداي جەرلەر ٷلكەن اۋماقتا بەرٸلمەيدٸ. ەربٸر ٶڭٸردە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋ ورگاندارىنىڭ كٶمەگٸمەن, ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ جەنە باسقا مەمورگانداردىڭ كەلٸسٸمٸمەن شەتەلدٸك كومپانييالارعا قانشا گەكتار جەردٸڭ جالعا بەرٸلەتٸندٸگٸ انىقتالادى.
ايگٷل سولوۆەۆا, قوعام قايراتكەرٸ:
– ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. بٸزگە دەل قازٸر اۋىل شارۋاشىلىعىن كٶتەرۋ اسا قاجەت. بٸزدە جارتى ەلەمدٸ اسىرايتىن جەر بار. ادامدار ويلانىپ كٶرٸپ, تٷسٸنەدٸ, ولار ٶز جەرٸنە جاۋ ەمەس قوي. شىندىعىندا, بۇل – بٸزگە قانمەن, تەرمەن كەلگەن جەر. سوندىقتان ونى جاي عانا ساتا سالۋعا ەشكٸم جول بەرمەيدٸ. وعان زاڭ جول بەرمەيدٸ.
كەڭەس وماروۆ: اۋىل كەسٸپكەرٸ, شىعىس قازاقستان وبلىسى گلۋبوكوۆ اۋداندىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى:
– اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ پايدالانۋىنداعى جەرلەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتۋ تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتا ايتىلىپ جٷرگەن ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەلەردٸڭ جٶنسٸز ەكەندٸگٸ تۋرالى ۇلت كٶشباسشىسىنىڭ اسسامبلەياداعى ايتقان سٶزٸمەن تولىقتاي كەلٸسەمٸن. ونداي الىپقاشپا سٶزدەر ەشقاشان جەردٸ يگەرمەگەن, جەردٸ پايدالانۋدى, قالاي دەن سەبۋدٸ, شالعىنى قالاي ۇستاۋدى بٸلمەيتٸن ادامداردان شىعادى دەپ ويلايمىن. جەرمەن جۇمىس ٸستەۋ كەرەك, ال ونىڭ قاراۋسىز, ارام شٶپ باسىپ جاتقانىن كٶرگەندە, جٷرەگٸڭ جىلايدى. جەرگە شارۋاشىلىق تۇرعىدان قاراۋ كەرەك, سوندا ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتە الامىز.
رٷستەم دوسجانوۆ, شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى:
– جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايدى, ول شارۋاشىلىعىمىزدى دامىتۋ ٷشٸن بٸزگە – شارۋالار مەن فەرمەرلەرگە ساتىلادى. مىسالى, مەنٸ الايىقشى. جەرٸم بولماعان سوڭ, شارۋاشىلىعىمدى كەڭەيتە الماي وتىرمىن. ال ەگەر ەرتەڭ جەردٸ ساتىپ السام, مىسالعا 2 مىڭ گەكتار جەردٸ ساتىپ السام, مال باسىن كٶبەيتۋگە مٷمكٸندٸك بولار ەدٸ.
ىقىلاس مۇقاشەۆ, اۋىلدىق كەسٸپورىننىڭ ديرەكتورى:
– ەگەر جەرمەن جۇمىس ٸستەي الماساق, بٸرٸنشٸدەن ونى ارام شٶپ باسىپ, توزادى. جەر بوس جاتپاۋى كەرەك, بۇل – قوسىمشا جۇمىس. بٸلەسٸزدەر مە, قازٸرگٸ كەزدە بارلىعى جۇمىس ٸزدەپ اۋىلدان قالاعا كٶشٸپ جاتىر. الايدا اۋىلدا دا جاقسى تابىس تاۋىپ, جاقسى تۇرۋعا بولادى.
دەرەككٶزٸ: aikyn.kz
