جەر كوميسسيياسىنىڭ العاشقى وتىرىسى ٶتتٸ
كوميسسييا تٶراعاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جٷرٸپ جاتقان وتىرىستا جينالعان كوميسسييا مٷشەلەرٸ ٶز ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالۋدا. بۇل تۋرالى قازاقپارات, Munara.kz سايتتارىنا سٸلتەمە جاساپ, dalanews.kz حابارلايدى.
باقىتجان ساعىنتاەۆ, پرەمەر-مينيستردٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسييانىڭ تٶراعاسى:
– بٸز ەلٸمٸز, ونىڭ بەيبٸت بولاشاعى ٷشٸن الاڭدايتىن ازاماتتاردى ىنتىماقتاسۋعا شاقىردىق. حالىقتى بارىنشا قامتۋ ٷشٸن وبلىستىق ەكٸمدٸكتٸڭ جانىنان قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسقا جۇمىلدىرىلدى. كوميسسييا بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىزعا بارىنشا پٸكٸرتالاستار بارىسى تۋرالى دۇرىس اقپاراتتى باق رەجيمٸندە اشىق تٷردە الۋى ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى.
بٸزدٸڭ جۇمىسىمىز اشىق, جارييالى تٷردە جٷرگٸزٸلەدٸ. مەسەلەنٸ بٷگٸنگٸ بٸر عانا وتىرىسپەن شەشە المايمىز. بٸز بۇل جەردە داۋلاسۋ ٷشٸن ەمەس, جەر مەن ەل تاعدىرىن اقىلداسۋ ٷشٸن جينالىپ وتىرمىز. بٸز اتا-بابا دەستٷرلەرٸن جالعاستىرا وتىرىپ, قانداي دا بولماسىن مەسەلەنٸ تەك اقىل-پاراساتپەن جەنە سابىرمەن شەشۋٸمٸز كەرەك. اقىلمەن, سابىرمەن جان-جاقتى تالقىلاۋ ارقىلى بٸز حالىققا, قوعامعا, جاس ۇرپاققا مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ جاڭا ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت. بٸر سەتتە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەردٸ جاسايمىز دەگەن دە اسىرا سەنٸم بولماۋى كەرەك. ەل مٷددەسٸندەگٸ مەسەلە قادام-قاداممەن جٷزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدٸ. بارشامىز سىندارلى سۇحبات ورناتىپ, ناقتى نەتيجەگە جەتۋ جولىندا جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك.
ٶز پٸكٸرلەرٸڭٸزدٸ, حالىقتىڭ پٸكٸرٸن ورتاعا سالىڭىزدار. كەلەسٸ وتىرىسقا دەيٸن ونىڭ بارلىعى ساراپتالادى, ەسكەرٸلەدٸ. ورىندى پايىمداردى كەلٸسە وتىرىپ, قابىلدايمىز. ورىنسىز پٸكٸرلەر بولسا, ونىڭ جٶنسٸزدٸگٸن بەرٸمٸز ماقۇلداپ, كەرٸ قايتارامىز. ياعني, كوميسسييا جۇمىسى بارىسىندا ەر مەسەلەنٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ مۇقييات تالقىلاپ, نەتيجەلٸ ەرٸ تيٸمدٸ جۇمىس اتقارۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت. ەڭ باستىسى – بٸزدٸڭ جۇمىسىمىز اشىق, جارييالى تٷردە جٷرگٸزٸلەدٸ. ەرتەڭگە دەگەن نىق سەنٸم – تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ, تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸڭ, مەملەكەتتٸڭ مىعىمدىلىعىنىڭ نەگٸزٸ. بارشاڭىزدى كەلەلٸ ٸسكە بەلسەندٸ اتسالىسۋعا شاقىرامىن!
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, «نۇر وتان» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسييانىڭ تٶراعاسى ورىنباسارى:
– جەردٸڭ تاريحىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن ەر ازاماتقا, وعان ٶز پٸكٸرٸن قوسقىسى كەلەتٸن ازاماتقا بٸز راحمەتٸمٸزدٸ ايتۋىمىز كەرەك. سول ٷشٸن ەلباسىمىز 5 مامىر كٷنٸ بۇل زاڭعا بٷكٸل حالىقتىڭ كٶزٸنشە موراتوريي جارييالادى. وسى زاڭعا ۇسىنىس ەنگٸزەمٸن, تولىقتىرۋ جاسايمىن, جەتٸلدٸرەمٸن دەگەن ازاماتتاردىڭ بارلىعىنا ايقارا ەسٸك اشىپ وتىر. ەلباسىنىڭ سٶزٸن تاعى بٸر مەرتە قايتالاپ ايتايىن: «حالىققا قاجەتٸ جوق زاڭنىڭ, بٸزگە دە قاجەتٸ جوق», دەدٸ. مٸنە سوندىقتان حالىقتىڭ ٶكٸلدەرٸ رەتٸندە سٸزدەر پٸكٸرلەرٸڭٸزدٸ ايتىپ وتىرسىزدار. سونىڭ بارلىعى ەسكەرٸلەتٸن بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
1995 جىلدان 2001 جىلعا دەيٸن 6 جىل بويى بارلىق شەتەلدٸكتەرگە قازاقستاننان 99 جىل مەرزٸمگە جالعا جەر الۋعا مٷمكٸندٸك بولعان, زاڭدا. بٸراق, قازاقتىڭ جەرٸن ەشكٸم تالاپ الىپ كەتكەن جوق. ٶيتكەنٸ, مۇنى باسى-قاسىندا قاراپ وتىرعان ازاماتتار بار. سول سەبەپتٸ وسى بٷگٸنگٸ وتىرىسىمىز بەرەكە-بٸرلٸكپەن, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تىڭداۋمەن, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزگە قۇلاق اسۋمەن باستالىپ جاتىر.
بۇل 75 ادامدىق كوميسسييا بولعانىمەن, ولاردىڭ ار جاعىندا 75 مىڭ ادامنىڭ مٷددەسٸ تۇر. تٸپتٸ, 17 ملن. حالىقتىڭ مٷددەسٸ تۇر دەۋگە دە بولادى. بۇل – بٸرٸنشٸدەن. ەكٸنشٸدەن, بٸز 100 پايىز داۋىس بەرٸپ, 100 پايىز قول كٶتەرەتٸن كوممۋنيستٸك زاماننان ٶتٸپ كەتكەنبٸز. دەموكراتييالىق ەلدەردٸڭ بارلىعىندا كەز كەلگەن مەسەلەنٸ تالقىلاعان كەزدە كٶپشٸلٸكتٸڭ داۋىسىنا قاراي, ىڭعايىنا قاراي جىعىلادى. بۇل دا قوعامدا بار نەرسە. بٸراق, ازشىلىق داۋىس بولدى ەكەن دەپ كەيبٸر ازاماتتاردىڭ حالىقتىڭ اتىنان ايتقان پٸكٸرلەرٸ ەسكەرٸلمەۋ كەرەك دەگەن سٶز ەمەس. ەربٸر پٸكٸر ەسكەرٸلۋٸ كەرەك. زاڭنىڭ ەربٸر بابى بويىنشا ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعان تاپسىرماسى حالىقتىڭ ورتاسىنا بارىپ تٷسٸندٸرٸلۋٸ تيٸس. ەرتەڭ ول دا بولادى. ەرتٷرلٸ توپتىڭ پٸكٸرٸن ورتاعا سالىپ, بەرٸمٸز بٸردەي سونى تالقىلاۋىمىز كەرەك. سولاردىڭ بارلىعى ەسكەرٸلۋٸ قاجەت.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قوعام قايراتكەرٸ, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– الدىمىزدا جارتى جىلداي ۋاقىت بار. بايبالام سالماي, سابىرمەن بٸراز ٸس تىندىرۋعا ۋاقىت بار.
اسقار مىرزاحمەتوۆ, قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– جەر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلمايتىنى جاڭا دا, بۇنىڭ الدىندا دا ايتىلىپ جاتىر. بۇل جەردە تاعى بٸر مەسەلەنٸ ايتقىم كەلەدٸ. ەگەر دە شەتەلدٸك كومپانييا نەمەسە شەتەلدٸك ازامات جەردٸ قازاقستاننىڭ رەزيدەنتٸنەن ساتىپ العىسى كەلەتٸن بولسا, ونى قازٸر نوتاريۋس ارقىلى رەسٸمدەۋگە تىيىم سالىنعان. ەگەر دە شەتەلدٸڭ ازاماتى نەمەسە شەتەلدٸك رەزيدەنت قازاقستاننىڭ جەرٸن جالعا الامىن دەسە, تەك قانا كونكۋرسقا قاتىسۋى كەرەك. ەكٸنشٸ اينالىمنىن, نارىقتان ساتىپ الا المايدى. بۇعان تىيىم سالىنعان. ەلدٸڭ اراسىندا اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر, مال ٷشٸن قاجەتتٸ شالعىن جەرلەر دە جەكەمەنشٸككە ساتىلىپ كەتە مە دەگەن الاڭداۋشىلىق بار. ەلدٸ مەكەندەردەگٸ, شالعاي جەرلەردەگٸ مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەردٸ ساتۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل باپتا ناقتى كٶرسەتٸلگەن. قازاقستان جەرٸنٸڭ جالپى القابى – 272 ملن گەكتار. جەر كودەكسٸ بويىنشا, جەر جەتٸ ساناتتان تۇرادى. سونىڭ ٸشٸندە ەڭ ٷلكەن ەكٸ بٶلٸگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردٸڭ كٶلەمٸ – 100 ملن. 800 مىڭ گەكتار.
مۇحتار شاحانوۆ, قوعام قايراتكەرٸ, «جالىن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
— حالىقتىڭ اتىنان دەپ جاتسىزدار, كەشٸرٸڭٸزدەر, مۇنداعى كٶبٸ بيلٸكتٸڭ اتىنان. بٸز حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەگٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. ونى وسى باستان ەسكەرمەسەك, ارتى قيىن بولادى, — دەدٸ.
مۇحتار تايجان, بولاتحان تايجان قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– قازاقتى جالقاۋ, ەرٸنشەك دەيتٸندەرمەن كەلٸسپەيمٸن. ول – قۇلدىق سانانىڭ كٶرٸنٸسٸ. وسى قازٸر ٶزٸمٸز وتىرعان استاناداعى كٶپتەگەن عيماراتتار تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقتىڭ قولىمەن سالىندى. قازاقتى جالقاۋ دەۋ دۇرىس ەمەس. ٶزٸم اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا قىزمەت ەتٸپ جٷرمٸن. شارۋالارىمىزدىڭ دا مٷمكٸندٸكتەرٸمەن تانىسپىن.
پرەزيدەنت «حالىققا ۇنامايتىن زاڭ كەرەك ەمەس» دەدٸ. بٸز دە سونى ايتامىز. حالىق سوڭعى بٸرنەشە اپتادا ٶز ۇستانىمدارىن بٸلدٸردٸ. ول ۇستانىم بويىنشا حالىق جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتۋعا دا, جالعا بەرۋگە دە قارسى ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. وسى ستولدىڭ باسىندا وتىرعانداردىڭ كٶبٸ ەل جاقسىلارى, اكادەميكتەر, دەپۋتاتتار, ٷكٸمەت ٶكٸلدەرٸ. بٸراق, ەشكٸم حالىقتان جوعارىمىن دەپ ايتا المايدى. حالىق امالسىزدىقتان, شەنەۋنٸكتەر تىڭداماعان سوڭ ميتينگكە شىقتى. قازٸر وسىنداي مٷمكٸندٸك بەرٸلگەن سوڭ, جەر مەسەلەسٸن اقىلمەن, سابىرمەن شەشەتٸن ۋاقىت كەلدٸ. بەرٸن تالقىلاپ, بٸر شەشٸمگە كەلەيٸك.
مەسەلەن, ٷلەسٸندە 49 پايىز شەتەلدٸك اكتسيياسى بار كومپانييالار جەردٸ جالعا الا الا ما? وسىنى ناقتىلاۋ كەرەكپٸز. ٶيتكەنٸ, بۇعان حالىق قارسى. 10,25 جىلعا جالعا بەرۋگە دە قارسى. بٸز بۇل زاڭدى ٶزگەرتۋ كەرەكپٸز. مەن ٶز باسىم ول زاڭعا قاتىستى جۇمىس توبىنا كٸرۋگە, سول ٷشٸن استانادا ٷي جالداپ تۇرۋعا دا ەزٸرمٸن.
بەكبولات تٸلەۋحان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– ەل وسى جەردە وتىرعان حالىقتىڭ ٶكٸلٸنە سەنبەسە, سوندا كٸمگە سەنەدٸ. حالىق دەگەن بالا-شاعاڭ, قۇدا-جەكجاتىڭ. سٸز بەن بٸز سولتٷستٸك كورەيا ەمەسپٸز. 100 پايىز داۋىس بەرۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸز وسى جەردە حالىقتىڭ اتىنان سونىڭ سٶزٸن سٶيلەۋگە كەلٸپ وتىرمىز.
قر ەكونوميكا مينيسترٸ ق.بيشٸمباەۆ:
– اۆسترالييا, كانادا بٸزگە ۇقساس ەلدەر. ولار ەكونوميكانى əرتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جەر رەفورماسىن سəتتٸ جٷزەگە اسىرعان. بۇل ەلدەردە جەر تەلٸمدەرٸن پايدالانۋدا مەنشٸك قۇقى شەكتەلمەگەن. ٸسكە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا اۆسترالييادا سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جىل سايىن 2-4 ميلليارد اۆسترالييا دوللارى تارتىلىپ كەلەدٸ. سونداي-اق ٷندٸستان, Əزەربايجان, چيلي سيياقتى دامۋشى ەلدەردە وسىنداي رەفورمالاردان كەيٸن جەر جەكەشەلەندٸرۋگە بەرٸلدٸ. مəسەلەن, ٷندٸستاندا 1979 جىلدان باستاپ جالعا بەرۋ مەرزٸمٸ 20 جىلدان اسادى. نəتيجەسٸندە ون بەس جىل ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ٶنٸمدٸلٸك 28 پايىزعا ٶسكەنٸ انىقتالدى. Əزٸربايجاندا 1997 جىلى جەردٸ جەكەشەلەندٸرۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭعا سەيكەس, جەر شەتەلدٸكتەرگە جالعا نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ ازاماتتارعا جەكە مەنشٸككە بەرٸلەدٸ. وسى ەلدە 2003 جىلى جەردٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ ەلۋدەن جٷز پايىزعا دەيٸن ٶسكەنٸ انىقتالدى. ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىنى قىرىق پايىزعا دەيٸن ٶستٸ. چيليدە 1974 جىلى جەردٸ جەكەشەلەندٸرۋ باستالدى. بۇل ەلدە شەتەلدٸكتەردٸڭ جەرگە مەنشٸك قۇقى شەكتەلمەگەن, سونىڭ ارقاسىندا جەردٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 26 پايىزىعا ارتقان. بۇل دەرەكتەردٸڭ بارلىعى كٶپ جىلداردان بەرٸ عالىمدار تاراپىنان زەرتتەلگەن جəنە اشىق اقپارات كٶزدەرٸندە بار. كٶپتەگەن əلەمدٸك تەجٸريبەلەردٸ قورىتىندىلاي كەلە, جەر رەفورماسى ەشقاشان ٶندٸرٸستٸ تٶمەندەتپەيدٸ, كەرٸسٸنشە əردايىم تيٸمدٸ نəتيجەلەرگە الىپ كەلەدٸ, – دەدٸ.
قۋانىش ايتاحانوۆ, قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– جەردٸڭ استىنداعى مۇناي دا, گاز دا, كٶپٸر دە, تەمٸر دە تاۋسىلادى. جاڭارتىلاتىن, تاۋسىلمايتىن ول – جەر. جەر انانى دۇرىستاپ يگەرەتٸن بولساق, ول جىل سايىن قۇنارلىعىن ارتتىرا وتىرىپ, ٶنٸمدٸ كٶپ بەرٸپ, ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز تولىق قامتاماسىز ەتٸپ, ارتىلعان ٶنٸمدٸ شەتەلگە شىعارىپ, ەلٸمٸزگە ۆاليۋتا ەكەلەدٸ. ول ٷشٸن جەردٸ قارقىندى پايدالانۋىمىز كەرەك. وعان بٷگٸنگٸ تاڭدا قارجىمىز بولماي جاتىر. جەرگە ينۆەستيتسييا كەلۋٸ كەرەك. سول سەبەپتٸ جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋ دەگەن مەسەلە وسىدان تۋىنداپ وتىر. ينۆەستيتسييا تارتۋ ارقىلى جەردٸڭ استىنداعى بايلىقتى قالاي پايدالانساق, جەردٸڭ ٷستٸن دە سولاي كەدەگە جاراتۋىمىز قاجەت. ول ٷشٸن جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸپ, جەرگە ينۆەستيتسييا ەكەلۋٸمٸز كەرەك. بٸراق تا ول قانداي شەتەلدٸكتەرگە, كٸمگە بەرٸلۋٸ قاجەت? وسىنى انىقتاۋىمىز كەرەك. مەسەلەن, فرانتسييا, گەرمانييا, يزرايل, دانييا سيياقتى دامىعان ەلدەردٸڭ ينۆستورلارى كەلٸپ, بٸزگە نيۆەستيتسييا سالاتىن بولسا, نەگە ولارعا جەر بەرمەسكە? قازٸر اقمولا وبلىسىنا امەريكالىق بيزنەسمەندەر كەلٸپ, ٸرٸ قارا مالىن ٶسٸرٸپ جاتىر. 2013 جىلى قازاقستان نارىعىنا كٸرگەن بۇل شەتەلدٸك ينۆەستورلار ٶتكەن جىلى 2 مىڭ توننا ەتتٸ ەكسپورتقا شىعارعان. بٸراق شەتەلدٸكتەر ٶزدەرٸنٸڭ ينۆەستيتسيياسىمەن كەلسٸن. ولار ٶز ادامدارىن ەكەلمەسٸن. جۇمىسشىلار بٸزدٸڭ قازاقستاندىقتار بولسىن. قازاقستاننىڭ ازاماتتارى بولسىن.
قازاقتا «يەسٸز قالعان جەر جەتٸم» دەگەن سٶز بار. جەر بوس جاتپاۋى كەرەك. يەسٸز جاتقان جەر توزادى. سول سەبەپتٸ بۇل جەردٸ حالىقتىڭ ىرىسى رەتٸندە پايدالانۋىمىز قاجەت. بٸزدٸڭ بارلىعىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز, جەر كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – جەرگە مەنشٸك يەسٸن تابۋ, ونىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرۋ, تيٸمدٸ پايدالانۋ. مەنشٸك يەسٸن تابۋدىڭ جولى, مەنٸڭشە, ونى ازاماتتارعا ساتۋ دەگەن سٶز. «ٶزٸمدٸك دەگەندە ٶگٸز قارا كٷشٸم بار», دەيدٸ. جالعا بەرۋ بٸر بٶلەك. جالعا بەرٸلگەن كٶپ جەرلەر بوس جاتىر. ارام شٶپ ٶسٸپ كەتكەن, ال ەگەر ول ٶزٸڭنٸڭ اقشاسىن بەرٸپ, ساتىپ الاتىن بولسا, وعان دەگەن ونىڭ كٶزقاراسى باسقاشا بولادى.
كەيبٸر ازاماتتار 100-دەگەن مىڭ گەكتار جەر الىپ العان. ونىڭ كٶپتەگەن جەرٸ پايدالانىلماي جاتىر. سول سەبەپتٸ جەردٸ ساتۋدا ونىڭ مٶلشەرٸن بەكٸتۋٸمٸز كەرەك. بٸر ادامعا دەگەن مٶلشەر بولۋى تيٸس. ول ەر اۋداندا, ەر وبلىستا جەردٸڭ جاعدايىنا, ٶڭٸرلٸك كليماتىنا بايلانىستى ەرتٷرلٸ بولاتىن شىعار.
بەرٸك ەبدٸعالي, ساياساتتانۋشى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– ەرينە, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن تيٸمدٸ باعامەن ٶتكٸزۋ ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ وتىر. ەلٸ كٷنگە دەيٸن دەلدالدار كٶپ. مال باسىن كٶبەيتۋگە قوماقتى قارجى بٶلٸنۋدە, دەگەنمەن دە ٶنٸمدٸ تيٸمسٸز باعامەن ەكەتٸپ جاتىر. ەگٸن شارۋاشىلىعىندا جوبالار بار, الايدا مال شارۋاشىلىعى, ەت ٶنٸمدەرٸ مەسەلەسٸنە تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلٸنسە دەگەن ۇسىنىس بار. كوميسسييا وتىرىسىندا جەر رەفورماسى قارالعانىمەن, جالپى بۇل تاقىرىپ اۋىلدىڭ مەسەلەسٸنە تٸكەلەي بايلانىستى بولىپ تۇر. قازٸر اۋىلداردى بايلانىستىراتىن جولدىڭ جاعدايى, ەلدٸ مەكەندەردەگٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا قوردالانعان مەسەلەلەر بار ەكەنٸن جاسىرىن ەمەس. شالعايداعى اۋىلداردان حالىق ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶشٸپ جاتىر. ەرينە, ٷكٸمەت تاراپىنان كٶمەك كٶرسەتٸلۋدە, كٶپتەگەن جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەر بەرۋدە, «ديپلوممەن اۋىلعا» دەگەن باعدارلامالار ٸسكە اسىرىلۋدا. دەگەنمەن دە بٶلٸنٸپ جاتقان نەسيەلەردٸ يگەرەتٸن ازاماتتار بولماي جاتىر. اۋىلداعى كٶپتەگەن ٸسكەر ادامدار قالاعا كەتكەن. بولاشاقتا ىنتالاندىرۋ تەتٸكتەرٸ ارقىلى اۋىلعا اقشا سالۋعا, ازاماتتاردى كٶشپەۋگە, اۋىلدا قالۋعا ىنتالاندىرۋ جوبالارىن قاراستىرعان جٶن.
دوس كٶشٸم, ساياساتتانۋشى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– بٸرٸنشٸ مەسەلە, جاڭا بٸزدٸڭ جاقسىلىق ٷشكەمپٸروۆ اعامىز, تەمٸرحان اعامىز, ساۋەر مىرزالار, تاعى دا باسقا ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولاردىڭ سٶزٸن تىڭداعاننان كەيٸن مەن جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتپاۋ كەرەك ەكەن دەگەن سٶزدٸڭ دۇرىس ەكەندٸگٸن ۇقتىم. اگروٶنەركەسٸپ سالاسىنداعى ادامداردى شاقىرعان ۇيىمداستىرۋشىلارعا راحمەت. وسىنداي ادامدار بار, ەرتەڭ جاقسىلىق اعامىزدىڭ ارتىنان جٷزدەگەن قازاقتىڭ جٸگٸتتەرٸ كەلەدٸ, ولار دەل وسىنداي تاماشا ٶندٸرٸس ورىندارىن اشادى, جەردٸ ٶڭدەيدٸ, جوق ەلدە باسقا ەلدٸڭ ازاماتتارىنىڭ قولىنان كەلەتٸن ٸس پە بۇل?! مٸنە, كٶرٸپ وتىرمىز. سوندىقتان وسى مەسەلەنٸ تالقىلاۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. وسى جەردەگٸ جٸگٸتتەردٸڭ بارلىعى ايتتى, قولىمىزدان كەلەدٸ, جاساي الامىز. تەك قانا مىناداي, مىناداي كٶمەك كەرەك دەدٸ جاس جٸگٸتتەر. سوندىقتان وسى مەسەلەنٸ تالقىلاۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ دە جوق.
قازٸرگٸ جەر رەفورماسىنا قاتىستى داۋ-داماي تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەن تۋعان مەسەلە. ونى شەشۋ ٷشٸن الدىمەن حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋ قاجەت.
دەۋرەن بابامۇراتوۆ, «بولاشاق» جاستار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– مەن سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزدى ٷش مەسەلەگە اۋدارعىم كەلەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, جەر كودەكسٸندە مٸندەتتٸ تٷردە قاۋىمدىق جەر تٷسٸنٸگٸ ەنگٸزٸلۋٸ تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. سەبەبٸ, جەر ساتىلادى دەگەن كەزدە ەربٸر ازامات ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە اۋىلىنداعى جەر ەسكە تٷسەدٸ. ال ەندٸ دەل وسى تۇرعىدان كەلگەندە بٷكٸل قازاقتىڭ اۋىلىنىڭ ەر ٷيٸندە 20-30 قويى, 5-6 سيىرى, 2-3 جىلقىسى بار. ەندٸ 20-30 قويدى باعۋ ٷشٸن ارنايى 100 گەكتار, 500 گەكتار جەردٸ جالعا نە بولماسا ساتىپ الۋ تيٸمسٸز. سوندىقتان اۋىلدىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ 5-10-15 شاقىرىم جەر ەشقاشان ساتىلماۋى, جالعا بەرٸلمەۋٸ كەرەك.
ەكٸنشٸ مەسەلە اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرٸلەتٸن نەسيە. سوڭعى 10-15 جىلدىڭ كٶلەمٸندە ەلٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا مول نەسيە بەرٸلدٸ. بٸراق ول اقشانىڭ باسىم بٶلٸگٸن ٸرٸ جەر يەلەنۋشٸلەرٸ الدى. الايدا بۇل نەسيەلەردٸ كوممەرتسييالىق قارجى ۇيىمدارى بەرگەندٸكتەن ول ماقساتسىز جۇمسالدى. سوندىقتان «تۇرعىنٷيقۇرىلىسجيناقبانكٸ» سەكٸلدٸ تەك اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى نەسيە بەرەتٸن مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىنداعى بانك قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن.
ٷشٸنشٸ مەسەلە, جەر جالعا شەتەلدٸكتەرگە بەرٸلمەسٸن دەپ ايتىپ جاتىرمىز. ونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە قازاقستانمەن ٸرگەلەس جاتقان 5 مەملەكەتكە بەرٸلمەۋٸ كەرەك. حالىق كٷدٸكتەنٸپ وتىر, قاۋٸپتەنٸپ وتىر. حالىقتى كٷدٸكتەنگەنٸ ٷشٸن ايىپتاۋعا بولمايدى. مەسەلە تەك سولتٷستٸك نە بولماسا شىعىستاعى كٶرشٸدە ەمەس. سول سيياقتى وڭتٷستٸكتەگٸ ٶزبەكستان مەن قىرعىزستان ازاماتتارىنا دا بايلانىستى.
يۆان ساۋەر, «رودينا» اگروفيرماسى» جشس باس ديرەكتورى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– جەرمەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەپ جاتقان ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ پٸكٸرلەرٸن از بٸلدٸرٸپ جاتىر. شىن مەنٸندە, حالىقتىڭ ارانداتپاي, حالىقتىڭ سٶزٸنە قۇلاق تٷرۋ كەرەك. حالىققا مەلٸمەتتەردٸ جەتكٸزەيٸك, بۇقارا ٶز كەزەگٸندە تيٸستٸ قورىتىندى شىعارسىن.
اقىلبەك كٷرٸشباەۆ, «سەكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ» اق رەكتورى, كوميسسييا مٷشەسٸ
– بٸزدە جەردٸ بٶلۋدە ەدٸلەتسٸزدٸك بار. ەلەمدٸك تەجٸريبەگە توقتالساق, ولاردا دا بٸر ادامعا جەر بٶلگەندە كٶپ كٶلەمدە بەرمەيدٸ. ولاردا تيٸستٸ مٶلشەرٸ بەكٸتٸلگەن. بٸزدە قازٸرگٸ كەزدە بٸرنەشە كومپانييالار بار, ياعني سولتٷستٸك قازاقستاندا 500 مىڭ گەكتاردى قامتىپ وتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. ول ٶز كەزەگٸندە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە, سونداي-اق بەسەكەگە كەدەرگٸلەر جاسايدى. سوعان بايلانىستى زاڭناماعا تيٸستٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كەرەك.
مۇرات ەبەنوۆ, قوعام قايراتكەرٸ, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– جاستاردىڭ اراسىندا جەر مەسەلەسٸنە قاتىستى تەك بٸر جاعى عانا ايتىلادى. ياعني, ەموتسيالىق جاعى عانا بايقالادى. ال جەر رەفورماسى نە ٷشٸن جاسالىپ جاتىر, نارىقتىق اينالىمعا ەنگٸزۋ نە ٷشٸن قاجەت دەگەن مەسەلەلەردٸ كٶبٸسٸ بٸلمەيدٸ. سوندىقتان بٷگٸنگٸ كٷنٸ جەر رەفورماسى نە ٷشٸن جاسالعانىن كەڭٸرەك تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك سيياقتى. ەسٸرەسە قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا اقپارات دۇرىس جەتپەيدٸ. مەسەلەن, وڭتٷستٸك ٶڭٸردەگٸ جاستاردىڭ قارجىلىق ساۋاتى جوق. ولار قالاي نەسيە الۋ كەرەك, كومپانييا قالاي اشۋ كەرەك دەگەن مەسەلەلەردٸ بٸلمەيدٸ.
سوڭعى جىلدارى قالانىڭ ازاماتتارى اۋىلعا كٶپ باراتىن بولدى. قالادا وقىعان قازاقتىڭ جاس جٸگٸتتەرٸ اۋىلدان بيزنەس اشۋدا. سەبەبٸ, تيٸمدٸ جاعىن بايقادى. ال اۋىلدىڭ جاستارى كەرٸسٸنشە, قالاعا قاشىپ جاتىر. مەنٸڭ ويىمشا, وسى جاعدايدى دۇرىستاۋ ٷشٸن جاستارعا كٶبٸرەك اقپارات بەرۋٸمٸز كەرەك.
نۇرجان ەلتاەۆ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كوميسسييا مٷشەسٸ:
– جەر مەسەلەسٸ حالقىمىز ٷشٸن بارىنشا ٶزەكتٸ ەكەندٸگٸ سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ بۇل بٸزدٸڭ تۋىپ-ٶسكەن اتا-قونىسىمىز. بٸراق, سونىمەن بٸرگە سول جەردٸ بٸز ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە پايدالانۋىمىز كەرەك. بولاشاقتا تەك قانا مۇناي-گاز ەمەس, مۇنان بٶلەك ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرەتٸن, ەكونوميكامىزدى اياققا نىق تۇرعىزاتىن ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى بولماق
