جەڭٸس تٷركييا: «ماقساتىمىز توي تويلاپ, دوپ قۋالاۋ ەمەس»
– بيىل بارشا قازاق بالاسى ٷشٸن باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىزدىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ – تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە 25 جىل تولدى. شيرەك عاسىر از ۋاقىت ەمەس. وسى ارالىقتا ەلٸمٸز باعدارىن تٷزەپ, باعىتىن ايقىنداپ, تۇعىرىن بەكٸتتٸ, تامىرىن تەرەڭگە جايا تٷستٸ. بۇل ەلەمدەگٸ قازاق جۇرتى ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش, زور مەرەي. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ وسىنداي اتاۋلى مەرەكەسٸ مەملەكەت كٶلەمٸندە كەڭٸنەن تويلانىپ جاتىر. وعان ٷن قوسۋ ەل ازاماتتارىنىڭ بورىشى بولعاندىقتان بٸز, ياعني «ەر جەنٸبەك حالىقارالىق قوعامدىق قورى» تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىنا جەنە وسىعان تۇسپا-تۇاس كەلگەن زۋقا باتىر سەبيتۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي الماتىدا «ەر جەنٸبەك كۋبوگى» ٷشٸن شاعىن فۋتبولدان حالىقارالىق تۋرنير ٶتكٸزبەكپٸز.
– وسى ارادا وقىرماندارىمىزعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن زۋقا باتىر جايلى ايتا كەتسەڭٸز?
– تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە جايدان-جاي كەلە سالعان جوق. ەلدٸڭ ازاتتىعى, ۇلتىنىڭ بوستاندىعى جولىندا تالاي ارىستارىمىز, نار تۇلعا باتىرلارىمىز قۇربان بولدى. بٷگٸن بٸز تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ۇرپاعى رەتٸندە شالقىپ جٷرسەك, سونداي بوزداقتارعا قارىزدارمىز. زۋقا باتىر 1866 جىلى شىعىس قازاقستاننىڭ زايسان ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. كەيٸن قىتايعا قاراستى التاي ٶڭٸرٸنە كٶشٸپ بارىپ, سوندا تۇراقتايدى. ەدٸلەتشٸل, ەلسٸزگە قورعان, پاناسىزعا قامقور بولعان باتىر قىتاي بيلٸگٸنٸڭ ٶكتەمدٸگٸنە باتىل قارسى تۇردى. ازۋلى ۇلىقتاردان اۋىل-ايماعىن قورعادى. التايعا لاڭ سالماق بولعان بەكٸش گەنەرال باستاعان اق ورىس ەسكەرلەرٸنە دە ايبار تانىتىپ, ەلٸنە اياعىن باستىرمادى. قىسقاسى, زۋقا ۇلتىنىڭ ازاتتىعى, ەلٸنٸڭ نامىسى ٷشٸن كٷرەسكەن تۇلعا. كەيٸن ول قىتاي بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ جاسىرىن قاستاندىعىمەن ٶلتٸرٸلٸپ, باسى الىندى.
مٸنە, تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمى وسىنداي بوزداقتارىمىزبەن تٸكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, بٸز قور اتىنان ۇيىمداستىرىپ جاتقان شارامىزدى زۋقا باتىردىڭ رۋحىنا دا ارنادىق. نەگٸزٸ, باتىردىڭ مەرەتويى جىل باسىنان بەرٸ ەلٸمٸزدە جەنە ەۋروپا مەملەكەتتەرٸندە تۇراتىن باتىر ۇرپاقتارىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ٶتٸلۋدە. مامىردىڭ 20 كٷنٸ بٸز دە الدىمەن باتىرعا اس بەرٸپ, رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, ەرتەڭٸندە رەسمي شارامىزدى باستايمىز.
– جالپى, تۋرينردٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى نە? سپورت بەسەكەسٸنە قاتىسۋعا شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ قىزىعۋشىلىعى قالاي بولدى?
– بٸزگە, قازاق بالاسىنا ەڭ كەرەگٸ بەرەكە-بٸرلٸك. تەۋەلسٸز ۇلتتىڭ ۇرپاعى ىنتىماقتى, بٸر نيەتتٸ بولسا العا ٶركەندەي بەرمەك. شارامىزدى سپورتتىق باعىتقا ارناۋ ارقىلى سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ساقتاۋدى نىسانا ەتتٸك. ەڭ باستىسى, بٸز وسى جارىسقا شەتەلدەگٸ قازاق جاستارىن شاقىرۋ ارقىلى ولاردىڭ اتاجۇرتىنا كەلٸپ, قازاقستان سىندى تەۋەلسٸز ەلٸنٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن سەزٸنٸپ, بۇنداعى ەل-جۇرتىنىڭ ىقىلاسىن بٸلۋٸن ماقسات تۇتتىق. سول ارقىلى جاستارىمىزعا ۇلتىن سٷيەتٸن, تەۋەلسٸز ەلٸنە شىن قۇرمەتپەن قارايتىن, باعالايتىن, وتانى ٷشٸن بارىن ارنايىن سەزٸم باعىشتاپ, ونى كٷشەيتۋگە تيتتەي دە بولسا ٷلەس قوسۋ. بٷگٸندە ەۋروپا مەملەكەتتەرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قانداستارىمىز كٶپ. ولار جىل سايىن ٶز كٷشتەرٸنە سٷيەنٸپ, تالاپتانىپ, ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كٸشٸ قۇرىلتايىن ٶتكٸزٸپ تۇرادى. مەسەلەن, بيىل كەزەكتٸ قۇرىلتاي گەرمانييانىڭ كەلن قالاسىندا بولدى. ونداعى ماقسات جينالىپ الىپ توي تويلاۋ, دوپ قۋالاۋ ەمەس, ٶزگە ەلدە تۇرىپ, سولاردىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ جاتقان ۇرپاعىن بٸر-بٸرٸمەن تانىستىرىپ, جاقىن قىلۋ, تەگٸن, تۋىسىن, قانىن ۇمىتتىرماۋ. تٸلٸن, مەدەنيەتٸن, دەستٷرٸن جاڭعىرتۋ, ەسٸنە سالۋ. بۇنداي يگٸ دەستٷرلەرٸ ٷشٸن ونداعى قانداستارىمىزعا راحمەت ايتامىز. بٸزدٸڭ دە ويىمىز وسى. ونداعى جاستاردى قازاق جۇرتىنا تارتىپ, قارا شاڭىراق قازاقستانمەن جاقىن تانىستىرۋ. الداعى ۋاقىتتا جاستارىمىزدىڭ ٶز ەلٸنە ورالۋىنا سەبٸمٸز تيسە – بٸز ٷشٸن ٷلكەن مەرەي.
وسى رەتكٸ شاراعا شەتەلدە تۇراتىن قانداستارىمىز وڭ ىقىلاس تانىتتى. قىزىعۋشىلىقتارى جوعارى. «ەر جەنٸبەك كۋبوگى» ٷشٸن بيىل ەكٸنشٸ رەت جارىس ٶتكٸزٸلٸپ وتىر. بۇيىرتسا, الدا ەلٸ كٶپ ەلدەردەن كوماندا كەلەدٸ دەپ سەنەمٸز. ال, وسى جولعى جارىسقا 8 ەلدەن كوماندا قاتىسادى. بولاشاقا شارانىڭ اۋقىمىن تٸپٸتٸ دە كەڭەيتە تٷسسەك دەگەن وي بار.
– «ەر جەنٸبەك حالىقارالىق قوعامدىق قورى» ۇلت رۋحانيياتىن كٶتەرۋدە, تاريحىن تٷگەندەپ, مەدەنيەتٸن بايىتۋدا ٷلكەن يگٸ ٸستەر اتقارعانىن بٸلەمٸز. مەسەلەن, 2014 جىلى ەر جەنٸبەك بابامىزدىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى دا جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ ٶتتٸ. قانداستارىمىز شوعىرلانعان كٶپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە تويلاندى. سول ارقىلى حالىقتىڭ رۋحى كٶتەرٸلٸپ, ٶتكەنٸنە دەگەن قۇرمەتٸ, ٶزارا سەنٸم, بٸرلٸگٸ نىعايا تٷستٸ. رۇقسات بولسا, قوردىڭ اتقارعان شارالارى جەنە الدا ٸستەۋگە تيٸستٸ جۇمىستارىنان وقىرمانعا اقپارات بەرە كەتسەڭٸز?
– «ەر جەنٸبەك قورى» قۇرىلعان از ۋاقىتتان بەرٸ حال-قادەرٸنشە ەڭبەكتەنٸپ كەلەدٸ. قور اتقارعان ٸستەردٸڭ بەرٸن تٸزٸپ وتىرۋ ىڭعايسىز بولار. دەسە دە, وقىرمانعا مەلٸمەت ٷشٸن ايتا كەتەيٸن. بىلتىرعى جىلى تانىمال جازۋشى, ەيگٸلٸ «قاھارلى التاي» تريلوگيياسىنىڭ اۆتورى جاقسىلىق سەميتۇلىنىڭ 75 جىلدىعىن ٶتكٸزۋگە ات سالىستىق. كونفەرەنتسيياداعى عىلىمي باياندامالارىن جيناق ەتٸپ شىعاردىق. كٸتاپ باستىرۋ تۋرالى ايتار بولسام, بيىل الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىنا وراي الاشتانۋشى, عالىم سۇلتان حان اققۇلىنىڭ «ەليحان بٶكەيحان» اتتى كٸتابىنىڭ ٷش تٸلدە جارىق كٶرۋٸنە دەمەۋشٸلٸك جاسادىق. ونىڭ الدىندا قىتايداعى تاڭداۋلى جاس قازاق اقىندارىنىڭ جىرلارى توپتاستىرىلعان «سەكسەۋٸلدٸڭ شوعى» اتتى جىر جيناعىن شىعاردىق. اتالعان جيناق وقىرمان تاراپىنان جاقسى باعالاندى. كٸتاتىڭ العى سٶزٸن بەلگٸلٸ اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى عالىم جايلىباي جازىپ, جىلى پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. بيىل زۋقا باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي تاعدىرلى جازۋشى, قاھارمان قالامگەر دەۋگە لايىق قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ «پانا» رومانىن قايتا باستىرىپ, وقىرمانعا جەتۋٸنە جاقىننان جەردەم بەرمەكپٸز.
الداعى جوسپارلار تۋرالى ايتار بولساق, قازاق ٷشٸن ەڭ بٸر كيەلٸ ۇعىمنىڭ بٸرٸ الاش دەسەك ارتىق ەمەس. بۇيىرتسا, كەلەسٸ 2017 جىلى الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرلىنعانىنا 100 جىل تولادى. وسى مەرەيتويعا بايلانىستى كٸتاپتار شىعارساق دەيمٸز. سوندايق-اق, كەلەر جىلى حاليفا التايدىڭ 100 جىلدىعى, تانىمال عالىم مارقۇم تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ اعامىزدىڭ 90 جىلدىعى سەكٸلدٸ اۋقىمدى شارالاردىڭ ويداعىداي ٶتۋٸنە اتسالىسۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. ارى قارايعى جۇمىستاردى ۋاقىت تالابى, قوعام قاجەتٸنە ساي كٶرە جاتارمىز.
– قور جۇمىستارىنا قولداۋ كٶرسەتٸپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا نيەتتەستٸك تانىتۋ جاعى قالاي?
– ەرينە, قوعامدىق قور بولعان سوڭ مٷمكٸندٸگٸمٸزگە قاراي ٶز قاراجاتىمىزعا سٷيەنۋگە تۋرا كەلەدٸ. ال, جۇمىس بارىسىندا «دٷنيە جٷزٸلٸك قازاقتار قاۋىمداستىعى», الماتى جەنە استانا قالاسى مەن وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸ, ٶزگە دە مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر, «نۇر وتان» پارتيياسى, «قازاقستان جازۋشىلار وداعى», تاعى باسقا ۇيىمدار باستامالارىمىزعا نيەتتەستٸك تانىتىپ, قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. وسى ورايدا اتالعان ۇيىم, مەكەمە باسشىلارىنا العىسىمىز زور ەكەنٸن بٸلدٸرمەكپٸن. سونداي-اق, قور باستاماسىمەن قولعا الىنىپ جاتقان ٸستەردٸ قولداعان نيەتتەس ازاماتتارعا, زييالى قاۋىم ٶكٸللەرٸنە, ٶنەر قايراتكەرلەرٸنە, باق ٶكٸلدەرٸنە, قور تٶڭٸرەگٸندە قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن جاستارعا, ارتتان ەرٸپ كەلە جاتقان ٸنٸ-قارىنداستارىمىزعا راحمەت ايتقىم كەلەدٸ.
شەتتەگٸ قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا, وتانعا ات باسىن بۇرعان اعايىننىڭ قازاق مەملەكەتٸنە سٸڭٸپ, ەلٸ ٷشٸن قىزمەت ەتۋٸنە بارىمىزدى سالامىز. تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوسىپ, ٶركەندەۋٸ جولىندا ەڭبەك ەتۋ بٸز ٷشٸن ٷلكەن جەتٸستٸك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت! ٸستەرٸڭٸز ٸلگەرٸ باسا بەرسٸن!
سۇحباتتاسقان مۇرات الماسبەكۇلى
