سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسۋدٸڭ تيٸمدٸ ەدٸستەرٸن تاڭداۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلەمنٸڭ ٶركەنيەتتٸ ەلدەرٸنٸڭ وزىق تەحنولوگيياسىن تاڭداۋمەن قاتار, ٶزٸندٸك ۇلتتىق ەرەكشٸلٸكتەردٸ دە ەسكەرگەن ابزال.
ۇلت كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ 2017 جىلعى 31-شٸ قاڭتارداعى «قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋى: جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك» اتتى حالىققا جولداۋىندا تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن شيرەك عاسىر ٸشٸندەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن دامۋ جولىن سارالاي كەلٸپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸمەن يىق تٸرەستٸرٸپ, تەڭ دەرەجەدە تۇراتىن ورىنعا شىعۋىنا, الدىڭعى قاتارلى 30 مەملەكەتتٸڭ ساپىنا ەنۋٸ ٷشٸن اتقارىلۋى تيٸس ماقسات-مٸندەتتەردٸ الدىمىزعا قويىپ, بولاشاقتاعى باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداپ بەردٸ.
ەلباسى جولداۋىنداعى ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋدى تابىستى جٷزەگە اسىرۋدىڭ بەسٸنشٸ باسىمدىعى ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەرگە, قاۋٸپسٸزدٸككە جەنە سىبايلاس جەمقورلىققا تٸكەلەي قاتىستى. ەلباسى وسى باسىمدىقتى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرٸ مەن العىشارتتارىن انىقتاپ, ولاردى جويۋ جۇمىسىن كٷشەيتۋدٸ تاپسىردى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستە بٷكٸل قوعامنىڭ بەلسەنە ات سالىسىپ, جەمقورلىق جاعدايلارىنا جالپىعا ورتاق تٶزبەۋشٸلٸك قوعامىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ, مەديا-رەسۋرستاردىڭ دامىعان كەزەڭٸندە كەز كەلگەن ازامات جەمقورلىق دەرەگٸن انىقتاعان جاعدايدا بۇل تۋرالى تيٸستٸ ورگاندارعا حابارلاپ, قوعامنىڭ تالقىسىنا سالۋى قاجەت.
دانا حالقىمىزدىڭ «ۇرلىق تٷبٸ - قورلىق» دەگەن مەتەلٸن ەسكە الار بولساق, ەلدٸڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا سالىپ, «بارماق باستى, كٶز قىستى» ەرەكەتتەرگە باراتىن تۇلعالاردىڭ اقىر تٷبٸندە تۇتىلاتىنىن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا دا, قاتارداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ دە تٷسٸنۋٸ تيٸس.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تاريحى تىم تەرەڭنەن كەلە جاتقانىن حالقىمىزدىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ «كٷلەمبايعا» دەگەن ٶلەڭٸندەگٸ «بولىس بولدىم مٸنەكي, بار مالىمدى شىعىنداپ. تٷيەدە قوم, اتتا جال, قالمادى ەلگە تىعىنداپ» دەگەن جولداردان بٸلۋگە بولادى. قوعامدى ٸشتەن ٸرٸتٸپ, ازاماتتاردىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن جوعالتۋعا سەبەپ بولاتىن بۇل دەرتتەن ارىلۋدىڭ جولدارىن تابۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ونىڭ سەبەپتەرٸن انىقتاۋ قاجەت.
سىبايلاس جەمقورلىق فاكتٸسٸ بويىنشا ۇستالىپ, ٶمٸرٸن ٶكسٸتكەن جاندار كٶپ جاعدايدا بۇنىڭ سەبەبٸن جالاقىنىڭ تٶمەن بولۋىمەن تٷسٸندٸرەدٸ. ەرينە, ولاردىڭ بۇلاي اقتالۋىنا ەش نەگٸز جوق. وتباسىن اسىراۋ ٷشٸن زاڭمەن رۇقسات ەتٸلگەن ادال نەپاقا تابۋدىڭ بٸرنەشە جولى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى» زاڭىنىڭ 10-شى بابىنىڭ 2-شٸ تارماعىنا سەيكەس مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸگە پەداگوگيكالىق, عىلىمي جەنە باسقا دا شىعارماشىلىق قىزمەتپەن اينالىسۋعا رۇقسات ەتٸلگەن. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ نەگٸزگٸ قىزمەتتەن بوس ۋاقىتتا شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, وقىتۋشىلىق تەجٸريبەنٸ جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى نەگٸزگٸ ەڭبەك اقىعا قوسىمشا قاراجات تابۋىنا بولادى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس جٷرگٸزۋدە بٸرشاما جەتٸستٸكتەرگە جەتكەن مەملەكەتتەر تۋرالى ايتىلعاندا, ەڭ بٸرٸنشٸدەن سينگاپۋردىڭ تەجٸريبەسٸ ەسكە تٷسەدٸ. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا بريتان يمپەريياسىنان تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, دەربەس مەملەكەت رەتٸندە قۇرىلعان ارالدىق ەلدٸڭ جاڭا باسشىسى
لي كۋان يۋ بٸر سٶزٸندە «ەگەر بيلٸك باسىنداعى جەمقورلىقتى قۇرتپاسا, ونىمەن كٷرەسۋ ەش نەتيجە بەرمەيدٸ» دەگەن ەكەن.
سينگاپۋرداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ جالاقىسى ٶزگە ەلدەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى, سونىمەن قاتار, پاراقورلىق دەرەگٸ ٷشٸن ايىپتالعان قىزمەتشٸنٸڭ كٸنەسٸ دەلەلدەنسە, وعان 100 مىڭ سينگاپۋر دوللارى كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالىنىپ, دٷنيە-مٷلكٸن تەركٸلەپ, 10 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرادى. سينگاپۋردە قۇرىلعان سىبايلەس جەمقورلىقتى تەرگەۋ بيۋروسى دەربەس مەملەكەتتٸك ورگان رەتٸندە تەك پرەمەر-مينيسترگە عانا باعىنادى. جارتى عاسىرلىق جۇمىسى بارىسىندا بيۋرونىڭ قۇرىعىنا جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار دا ٸلٸككەن.
ولاردىڭ بٸرٸ - سينگاپۋردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترٸ ۆي تۋن بۋن. ول مەردٸگەر كومپانييانىڭ ەسەبٸنەن وتباسىمەن يندونەزيياعا كۋرورتقا بارىپ, ٶزٸنە جەكە ساراي سالدىرىپ العان.
جەمقورلىق فاكتٸسٸ بويىنشا ٸستٸ بولعان بۇرىنعى مينيستر بارلىق مٷلكٸنەن ايرىلىپ, تٷرمەگە جابىلدى. دەل وسىنداي ايىپ تاعىلعان ۇلتتىق دامۋ مينيسترٸ تە تسزيۆان جازادان قۇتىلماسىن بٸلگەن سوڭ, ٶمٸرمەن قوش ايتىستى. تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ باسشىسى بولعان ەدۆين يەو قۇمار ويىندارعا ەۋەس بولعانى ٷشٸن تۇتقىندالىپ, بيۋدجەتكە كەلتٸرگەن شىعىندى تولتىرعانىنا قاراماستان 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
1959 جىلدان باستاپ 1990 جىلعا دەيٸن سينگاپۋردٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ بولعان لي كۋان يۋ تۋعان ەلٸن سىبايلاس جەمقورلىقتان ازات, ەكونوميكالىق جٷيەسٸ مىقتى دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا قوستى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىراپ, بيلٸك جٷيەسٸن جەمقورلىق جايلاعان سينگاپۋر لي كۋان يۋدٸڭ پرەمەر-مينيسترلٸگٸ تۇسىندا حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق دامۋى جاعىنان وڭتٷستٸك-ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا عانا ەمەس, ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قاتارىندا الدىڭعى ورىنعا شىقتى.
ەلەم ەلدەرٸنٸڭ سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيٸنە ساراپتاما جٷرگٸزەتٸن حالىقارالىق ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىم Transparency International اگەنتتٸگٸنٸڭ 2017 جىلى جٷرگٸزگەن «جەمقورلىقتى قابىلداماۋ يندەكسٸنە» سەيكەس
سينگاپۋر ەلەم حالىقتارىنىڭ اراسىندا 5-شٸ ورىندا تۇر. بٸرٸنشٸ ورىندا جاڭا زەلاندييا, ەكٸنشٸ ورىندا دانييا, ٷشٸنشٸ ورىندا نورۆەگييا, فينلياندييا جەنە شۆەتسييا تۇر. قازاقستان بۇل رەيتينگتە 180 ەلدٸڭ اراسىنان 122 ورىنعا تٷستٸ, بۇعان دەيٸن ول 136 ورىندا تۇرعان ەدٸ.
اتالمىش ۇيىمنىڭ قازاقستانداعى بٶلٸمشەسٸ – Transparency Kazakhstan قامقورشىلىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى مارات شيبۇتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل رەيتينگتەگٸ قازاقستانداعى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيٸنٸڭ باعالانۋى دۇرىس جٷرگٸزٸلمەگەن. مۇنىڭ بٸردەن بٸر سەبەبٸ ەلٸمٸزدەگٸ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار مەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى ەسەپتەرٸن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جۇمىس تٸلٸ بولىپ تابىلاتىن اعىلشىن تٸلٸندە باسىپ شىعارماۋى. سونىمەن قاتار, تٷرلٸ ەلدەردٸڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس دەڭگەيٸن باعالاۋ بارىسىندا Transparency International اگەنتتٸگٸنٸڭ ماماندارى سۋبەكتيۆتٸ باعا بەرەدٸ. ياعني, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس جٷرگٸزۋ دەڭگەيٸ سوڭعى جىلداردا بٸرشاما تٶمەندەپ كەلەدٸ.
جەمقورلىقتى قابىلداماۋ يندەكسٸندە كٶش باستاپ تۇرعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن زەردەلەپ كٶرسەك, سوڭعى بەس جىلدىڭ ٸشٸندە الدىڭعى قاتاردان كٶرٸنگەن دانييا ٶز ەلٸندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسەتٸن بٸر ەمەس, بٸرنەشە ۇيىمدار قۇرعان. دانييانىڭ حالىقارالىق دامۋ اگەنتتٸگٸ, ەكسپورتتىق وپەراتسييالاردى نەسيەلەۋ اگەنتتٸگٸ, دانييا ٶنەركەسٸبٸنٸڭ كونفەدەراتسيياسى, ساۋدا كەڭەسٸ سەكٸلدٸ ۇيىمدار وسى ەلدەگٸ «حالىقارالىق دامۋ اگەنتتٸگٸ» اسسوتسياتسيياسىنىڭ قۇرامىنا ەنەدٸ.
اسوتسياتسييا مٷشەلەرٸ ٶز كەلٸسٸمشارتتارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا تٶزبەۋشٸلٸك تۋرالى ەرەجەلەردٸ ەنگٸزۋ ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ سىبايلاس جمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ قانا قويماي, ٶز ەلٸندەگٸ پاراقورلىققا تٶزبەۋشٸلٸك ساياساتىن جٷرگٸزەدٸ. سونىمەن قاتار, دانييادا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸدەي شەنەۋنٸكتەردٸڭ كەسٸبي ەدەپ كودەكسٸ قولدانىلادى.
سوڭعى جىلدارى جەمقورلىقتى قابىلداماۋ يندەكسٸندە ەكٸنشٸ ورىنعا شىققان فينلياندييادا سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەۋ ٷشٸن مەملەكەت ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارى زاڭ شەڭبەرٸندە جٷزەگە اسىرىلادى. ولار: قۇقىق قورعاۋ, ساياسي, قارجىلىق جەنە كادرلىق تەۋەلسٸزدٸك, تەۋەلسٸز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۇمىسى, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ شەشٸم قابىلداۋ ٷردٸسٸنٸڭ جارييالىلىعى, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ەكونوميكالىق سەكتورعا باقىلاۋ جٷرگٸزۋٸن ازايتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس بارىسىندا كٶمەك كٶرسەتكەن ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتۋ, مەملەكەتتٸك ورگان باسشىلارىنىڭ پارلامەنت مٷشەلەرٸنە ەسەپ بەرۋٸ, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە جوعارعى جالاقى تٶلەۋ, ولاردىڭ ەڭبەك ٶتٸلٸنە قاراي ەلەۋمەتتٸك قامتىلۋى جەنە ەڭ باستىسى فينن قوعامىنىڭ جەنە لاۋازىمدى تۇلعالار كورپۋسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا تٶزبەۋشٸلٸك مەدەنيەتٸ. اتاپ ٶتەرلٸگٸ, فينلياندييادا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس جٷرگٸزۋدٸڭ ارنايى مودەلٸ جوق. ەڭ باستىسى, بۇل ەلدە بيلٸكتٸڭ اشىقتىعى مەن جارييالىلىعى, مەملەكەتتٸك ەكٸمشٸلٸكتە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن پاراساتتىلىعى زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلگەن. «مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى» زاڭ نورمالارى بويىنشا فينن شەنەۋنٸكتەرٸنە تٷرلٸ سىيلىقتار الۋعا, ٶزگە ادامداردىڭ ەسەبٸنەن كٶڭٸل كٶتەرۋگە تىيىم سالىنادى. سونداي-اق, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار, ونىڭ ٸشٸندە ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى جىل سايىن ٶزدەرٸنٸڭ تابسىتارى تۋرالى دەكلاراتسييا تاپسىرىپ, ولاردى حالىقتىڭ تانىسۋى ٷشٸن اشىق تٷردە جارييالايدى.
جەمقورلىقتى قابىلداماۋ يندەكسٸندە ٷشٸنشٸ ورىندا تۇرعان شۆەتسييادا سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا باعىتتالعان كەشەندٸ شارالار جٷزەگە اسىرىلادى.
ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك قۇجاتتاردىڭ جارييالىلىعى, قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ قاعيدالارى بار. سونىمەن قاتار, شۆەد پارلامەنتٸ مەن ٷكٸمەتٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ كەسٸبي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن جوعارى ەتيكالىق ستاندارتتارىن زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸپ بەردٸ.
كٶپتەگەن ەلدەر سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستە ٶزدەرٸنە عانا تەن ەلەۋمەتتٸك, مەدەني ەرەكشٸلٸكتەرگە مەن بەرەدٸ. مەسەلەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ پارتييا مەكتەبٸندە پاراقورلىقپەن كٷرەسۋ ٷشٸن مەديتاتسييا, قىتايلىق تىنىس گيمناستيكاسى, شىعىس جەكپە-جەكتەرٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸنە نەگٸزدەلگەن ارنايى جاتتىعۋلار ٶتكٸزٸلەدٸ. حالىق اراسىندا بۇل جاتتىعۋلار «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تاي-تسزي» دەپ اتالىپ كەتتٸ. لاۋازىمدى تۇلعالار كٷن سايىن «جەمقورلىققا قارسى كٷرەس بويىنشا ٶزٸن-ٶزٸ تەرتٸپكە شاقىرۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ جاتتىعۋلارى» باعدارلاماسىنا قاتىسادى. ترەنينگ بارىسىندا ولار ٶزدەرٸنەن «ماعان 15 مىڭ دوللار پارا بەرسە, الار ما ەدٸم? ال ەگەر, 1,5 ملن دوللار ۇسىنسا شە? جەمقورلىعىم ٷشٸن جازاعا تارتىلۋعا ەزٸرمٸن بە? ماعان ٶلٸم جازاسى تاعايىندالسا شە?» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ الادى. ايتا كەتۋ كەرەك, قىتاي سىبايلاس جەمقورلىق ٷشٸن ٶلٸم جازاسى ەڭ كٶپ تاعايىندالاتىن مەملەكەت. 2000 جىلدان بەرٸ قىتايدا جەمقورلىق ٷشٸن ايىپتالعان 10 مىڭعا جۋىق شەندٸگە ٶلٸم جازاسى كەسٸلٸپ, ول جازا جٷزەگە اسىرىلدى. ياعني, ورتا ەسەپپەن ەر كٷن سايىن 3 شەنەۋنٸك ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلەدٸ دەگەن سٶز. قىتايلىقتار جەمقورلىقپەن تەك مەديتاتسييا جەنە ٶلٸم جازاسىن تاعايىنداۋ ارقىلى عانا كٷرەسپەيدٸ. 2007 جىلى بۇل ەلدە قالىڭ بۇقاراعا ارنالعان «ساتىلمايتىن باتىر» (Incorruptible Fighter)» ونلاين ويىنى جاساپ شىعارىلدى. ويىن بارىسىندا قاتىسۋشىلار پاراقور شەنەۋنٸكتەردٸ عانا ەمەس, ولاردىڭ تۋىستارىن دا قىرىپ-جويادى. جەمقورلاردى قارۋمەن, ماگييا جەنە ازاپتاۋ قۇرالدارىنىڭ كٶمەگٸمەن جازالاۋعا بولادى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس جوعارى ساياسي دەڭگەيدە دە جٷرگٸزٸلەدٸ. شانحاي قالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى چەن ليانيۋي 18 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلسا, پەكين مەرٸنٸڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ليۋ چجيحۋا الدىمەن ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلٸپ, كەيٸن ٶمٸر بويى تٷرمەدە وتىراتىن بولدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قىتايداعى جەمقورلىققا قارسى كٷرەس شارالارىنىڭ نەتيجەسٸندە جىل سايىن 45 مىڭ شەنەۋنٸك پەن 20 مىڭ قۇقىق قورعاۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ جەمقورلىققا قارسى كٷرەس تەجٸريبەسٸن تالداپ كٶرسەك, بۇل ەلدە پارامەن ۇستالعان كەز كەلگەن تۇلعانى اتاق-داڭقىنا, لاۋازىمىنا, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا قاراماستان اۋىر جازا كٷتەدٸ. مىسالى, اقش تاريحىنداعى ەڭ ٷلكەن قارجىلىق پيراميدا – Nasdaq فوند بيرجاسىن قۇرعان بەرنارد مەيدوفف ينۆەستورلاردىڭ 50 ميلليارد دوللارىن قىمقىرعانى ٷشٸن ەكٸ بٸردەي ٶمٸر بويعى اباقتى مەرزٸمٸنە باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ول تەمٸر توردىڭ ار جاعىندا 150 جىل ٶتكٸزۋٸ تيٸس.
ەلەم ەلدەرٸنٸڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋدەگٸ تەجٸريبەسٸن سارالاي وتىرىپ, ول ەدٸستەردٸڭ ەڭ تيٸمدٸ دەگەن تۇستارىن بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيياعا ەنگٸزۋگە بولادى. ەسٸرەسە, دامىعان ەلدەردٸڭ پاراقورلىقپەن كٷرەس ساياساتىنداعى كەلەسٸ ەدٸستەردٸ پايدالانۋ بٸز ٷشٸن وڭتايلى بولار ەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامانى ودان سايىن جەتٸلدٸرٸپ, ول زاڭداردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن سالالىق ورگاندار تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ.
ەكٸنشٸدەن, جەمقورلىقپەن قازاقستاندىق قوعامنىڭ بٸرٸگٸپ كٷرەس جٷرگٸزۋٸ, ياعني, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بەلسەندٸ جۇمىسى, سىبايلاس جەمقورلىق فاكتٸلەرٸ بويىنشا دەرەك بەرگەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ زاڭمەن قورعالۋى جەنە ىنتالاندىرىلۋى.
ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك اتقارۋشى ورگانداردا كوررۋپتسيياعا جول بەرمەۋ ٷشٸن قاتارداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ وڭتايلى جۇمىسىن باللدىق جٷيەمەن باعالاپ, ولاردىڭ جالاقىسىن ەسەپتەۋدە بونۋستىق جٷيەنٸ قولدانۋ.
تٶرتٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار مەن تەندەرلەر ٶتكٸزۋ بارىسىندا پايدا بولاتىن سىبايلاس جەمقورلىق قاتەرلەرٸن جويۋ ٷشٸن بۇل جۇمىستى بارىنشا اشىق جەنە جارييا تٷردە ٶتكٸزۋ.
بەسٸنشٸدەن, ازاماتتىق قوعام اراسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا تٶزبەۋشٸلٸك داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كوررۋپتسييالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ مونيتورينگٸ مەن ساراپتاماسىنىڭ جاڭا تٷرلەرٸن ەنگٸزٸپ, ولاردى كەسٸبي وداقتار تاراپىنان تالقىلاپ, حالىقتىڭ اراسىندا تٷسٸندٸرمە جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ. سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس بارىسىندا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتۋ.
ەلٸمٸزدەگٸ تەۋەلسٸز ساياساتتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, جەمقورلىققا قارسى كٷرەستٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى – مەملەكەتتٸك اپپارات قىزمەتٸنٸڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ەر مەملەكەتتٸك ورگاندا قاتارداعى ماماننان باستاپ باسشىعا دەيٸن ەر شەنەۋنٸكتٸڭ جۇمىسى قوعام مەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىندا بولۋى تيٸس. ەكٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸ جۇمىسقا قابىلداۋ كەزٸندە ولاردى تامىر-تانىستىق ارقىلى ەمەس, بٸلٸمٸ مەن قارىم-قابٸلەتٸنە قاراپ الۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, پارا الۋ كەزٸندە ۇستالعان قىزمەتكەرگە اۋىر جازا تاعايىندالىپ, ونىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەت سالاسىنا قايتىپ ورالۋىنا جول بەرٸلمەۋٸ كەرەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ ابىرويىنا تيگٸزەتٸن نۇقسانى مەن ازاماتتاردىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرەتٸنٸن جاقسى تٷسٸنگەندٸكتەن ٶزٸنٸڭ 2015 جىلعى 20-شى مامىردا قابىلدانعان «بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ بٸرٸنشٸ ەرٸ باستى رەفورماسى «كەسٸبي مەملەكەتتٸك اپپارات قۇرۋ» بويىنشا ناقتى مٸندەتتەر جٷكتەپ, تيٸستٸ تاپسىرمالار بەردٸ. ۇلت جوسپارىنىڭ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ قادامدارىنا سەيكەس مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قابىلداۋ تٶمەنگٸ لاۋازىمداردان باستالىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ لاۋازىمدىق ٶسۋٸ ولاردىڭ ٸسكەرلٸك قاسيەتتەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس. ياعني, مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تۇرعان ازاماتتار ەندٸگٸ جەردە تٶمەنگٸ لاۋازىمدا ەڭ كەمٸ ٷش جىل قىزمەت ەتۋ ارقىلى عانا ارى قاراي جوعارىلاۋعا مٷمكٸندٸك الادى. لاۋازىمدىق ٶسۋ جولى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ «اعا-كٶكەلەرٸنٸڭ» ارقاسىندا ەمەس, ونىڭ جۇمىستاعى بەلسەندٸلٸگٸ, تيياناقتىلىعى, ٶز مٸندەتتەرٸن ورىنداۋداعى جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ سيياقتى ٸسكەري قابٸلەتتەرگە عانا بايلانىستى بولادى.
ۇلت جوسپارىنىڭ ٷشٸنشٸ جەنە تٶرتٸنشٸ قادامىندا كٶرسەتٸلگەندەي مەملەكەتتٸك قىزمەتكە العاش رەت تۇراتىن تۇلعالاردى ٷش ساتىلى ٸرٸكتەۋ جٷيەسٸن ەنگٸزٸپ, ولارعا مٸندەتتٸ تٷردە سىناق مەرزٸمٸن تاعايىنداۋ ارقىلى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە كەزدەيسوق كەلگەن ازاماتتاردان ارىلىپ, ٶز ٸسٸنە بەرٸلگەن, كەسٸبي قىزمەتشٸلەر سانىن ارتتىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. بەسٸنشٸ قادامدا ايتىلعان مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن ونىڭ جۇمىسىنىڭ, جاساعان ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸنە قاراي ٶسٸرۋ. بۇل جەردە كٶڭٸلدە قالاتىن تٷيتكٸلدٸ مەسەلە بار. ول: مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ ەڭبەگٸن كٸم باعالايدى?
قازٸرگٸ قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا ەر قىزمەتشٸنٸ جوعارىداعى باسشىسى ونىڭ قىزمەت ٶتٸلٸنە, اتقاراتىن فۋنكتسيونالدىق مٸندەتتەرٸنە ساي باعالاۋى تيٸس. الايدا, مەمقىزمەتشٸلەر جوعارى باعا الۋ ٷشٸن باستىعىنا جاعىمپازدانىپ, ونىڭ ىعىنا جىعىلۋى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
بۇل جەردە كٸشٸ, ورتا, جوعارى بۋىنداعى باسشىلار قول استىنداعىلاردى شىنايى مەنٸندە ەدٸل باعالاسا جاقسى. ياعني, بۇل قادامدى جٷزەگە اسىرۋدا بٸز ادامي فاكتورمەن ساناسۋ قاجەت. وسىمەن ٷيلەسەتٸن التىنشى قادام بويىنشا بەلگٸلەنەتٸن جىلدىق, ستراتەگييالىق جوسپالار مەن قول جەتكٸزۋگە تيٸستٸ ينديكاتورلاردى جوسپارلاۋدا ولاردىڭ قول جەتٸمدٸ بولۋى شارت. سەبەبٸ, ۇلت جوسپارى بويىنشا ەڭبەكاقى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە جەكە جىلدىق جوسپارلاردى, مەملەكەتتٸك ورگاندار ٷشٸن – ستراتەگييالىق جوسپارلاردى ورىنداعانى, مينيسترلەر جەنە ەكٸمدەر ٷشٸن – مەملەكەتتٸك قىزمەت ساپاسىنىڭ ارناۋلى ينديكاتورلارىنا قول جەتكٸزٸپ, حالىقتىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتىپ, ينۆەستيتسييا تارتقانى ٷشٸن, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ ٷشٸن – ينتەگرالدىق ماكروەكونوميكالىق ينديكاتورلارعا قول جەتكٸزگەنٸ ٷشٸن جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸنە قاراي تٶلەنەدٸ. اسپانداعى ايعا قول سوزامىز دەگەنمەن, وعان جەتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا, ەر قىزمەتشٸ, مەملەكەتتٸك ورگان, ەكٸمدەر مەن مينيسترلەر, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ ٶز جوسپارلارىن بەرٸنەن وزامىن دەپ ەمەس, ناقتى نەتيجەگە جۇمىس ٸستەيمٸن دەپ جوسپارلاعانى ابزال.
سونىمەن بٸرگە, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ لاۋازىمدىق ەڭبەكاقىلارىنا ٶڭٸرلٸك ٷيلەستٸرۋ كوەففيتسيەنتتەرٸ قوسىلادى. بۇل مەسەلە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەڭبەك زاڭناماسىمەن ەلٸ رەتتەلگەن جوق. ٶڭٸرلٸك كوەففيتسيەنتتٸ ەنگٸزۋ ٷشٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ەڭبەك كودەكسٸنە,. «مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى» زاڭىنا جەنە ت. ب. نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەرگە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ قاجەت. بۇل باعىتتا ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸگٸ جۇمىس اتقارۋى تيٸس. ۇلت جوسپارىنىڭ سەگٸزٸنشٸ قادامى بويىنشا بٸر ٶڭٸردەن ەكٸنشٸ ٶڭٸرگە اۋىسىپ كەلٸپ جاتقان مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸگە جەكەشەلندٸرۋ قۇقىعىنسىز قىزمەتتٸك پەتەردٸ مٸندەتتٸ تٷردە بەرۋ قاجەت ەكەندٸگٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ٶزٸ ٷيسٸز-كٷيسٸز جٷرگەن قىزمەتشٸ جۇمىسىن تيٸستٸ دەرەجەدە ورىنداي المايدى.
توعىزىنشى قادام بويىنشا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ تۇراقتى تٷردە وقۋ جٷيەسٸن زاڭدى تٷردە بەكٸتۋ, ياعني, ٷش جىلدا بٸر رەت كەسٸبي شەبەرلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسى مەن ونىڭ ٶڭٸردەگٸ فيليالدارىنىڭ جۇمىسى دۇرىس جٷيەگە قويىلعان. ەر مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ ٶزٸنٸڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن شىڭداپ, تٷرلٸ سەمينارلار مەن داايىندىق كۋرستارىنان ٶتۋگە قۇقىلى. بۇل – ونىڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ قانا قويماي, مانساپتىق تۇرعىدان جوعارىلاۋىنا دا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كٶرسەتٸلگەن وسى ماقسات-مٸندەتتەر تەك قانا ەر مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ ادالدىعى مەن كەسٸبي شەبەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىپ, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرۋٸ تيٸس. ول ٷشٸن ەڭ باستىسى, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر بويىندا وتانسٷيگٸشتٸك قاسيەتتەرٸ قالىپتاسقان, تۋعان جەرٸ مەن ەلٸ ٷشٸن قالتقىسىز قىزمەت ەتەتٸن جوعارى پاراساتتى تۇلعا بولۋى شارت. سوندا عانا, بٸزدٸڭ وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسى مىقتى, حالقى باي-باقۋاتتى, ازاماتتارىنىڭ تۇرمىسى جوعارى ەلگە اينالادى. سوندىقتان دا, العا قويىلعان ماقسات-مٸندەتتەردٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام بٸرلەسٸپ اتقارۋى قاجەت. بٸرلٸك – تٷبٸ بەرەكە ەكەندٸگٸن ەستەن شىعارماي, بٸرلەسٸپ قامال الاتىن كەزەڭ كەلٸپ جەتتٸ.
تەمٸروۆ ەربول راحمەتوللاۇلى
پاۆلودار وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ باس مامانى
