( ەرمۇرات دوستى ساعىنىشپەن ەسكە الۋ)
ٶتكەن عاسىردىڭ سەكسەنٸنشٸ جىلدارىنىڭ سوڭى. قازٸرگٸ قحر-دىڭ شاحار-ي-ٷرٸمشٸسٸندە ستۋدەنتپٸز. بٸلٸمقۇمار, ٶلەڭقۇمار, ٶنەرقۋعان قازاقتىڭ سايدىڭ تاسىنداي, ٶرٸمدەي جاستارىمىز. بٸرەۋلەرٸمٸز ٶر-التاي مەن ساۋىردان, ەندٸ بٸرەۋلەرٸمٸز بوعدا-ەرەنقابىرعادان, بٸر توبىمىز تارباعاتاي-جايىردان, ال كٶپشٸلٸگٸ « ەلٸم قۇلجاداي, كٶڭٸلٸم سٸزدٸ بولجادى-اي» دەگەندەي ٸلە جاقتىڭ قىز-جٸگٸتتەرٸ. جازعى دەمالىستان سوڭ, كٷزگەسالىم ٷش ايماقتىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن ارمان قۋىپ كەلگەن ات تٶبەلٸندەي قازاقتىڭ قارا دومالاق جاستارى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ قالاشىعىندا شۇرقىراسىپ تابىساتىنبىز.
قايناعان ستۋدەنتتٸك ٶمٸر. كٷندەلٸك ساباق, اۋديتورييا, كٸتاپحانا, اسحانا, سىناقتار مەن ەمتيحاندار. ال دەمالىس, مەرەكە كەزٸ ستۋدەنتتەر ٷشٸن دۋماندى كەشسٸز ٶتپەيدٸ. سونداي كٶڭٸلدٸ كەشتەردٸڭ بٸرٸندە ٸلە-قۇلجا جاقتىڭ جٸگٸتتەرٸ بٸر تاماشا جاڭا ەن الا كەلٸپ, شىرقادى. بەرٸمٸز تاڭ-تاماشا بولدىق. ەننٸڭ ٶلەڭ مەتٸنٸن دە, ەۋەنٸن دە جاتتاپ الدىق, ال اۆتورىن سۇرادىم با, سۇرامادىم با, ەسٸمدە جوق. ەننٸڭ اتى «جايلاۋىم-ەنٸم». مٸنە سول ەن, سول كەزدە تەلە-راديو ەفيرٸنە شىقپاي-اق, كونتسەرت ساحنالارىندا ورىندالماي-اق ٷرٸمجٸ, قۇلجا, پەكين جەنە باسقا ٸرٸ قالالارداعى قازاق جاستارىنىڭ تٶل گيمنٸنە اينالىپ, ٷش ايماقتىڭ دالاسى مەن جايلاۋىنا تاراپ كەتتٸ. كەزٸر بۇل ەن ەلٸمٸزدە دە, ارعىبەتتە دە ٶزٸن ۇلى دالا پەرزەنتٸ سانايتىن ەر قازاق بالاسىنىڭ سٷيٸكتٸ ەنٸ بولىپ, ەلديلەپ كەلەدٸ دەسەم, ارتىق ايتپاعان بولارمىن.
1994-جىلى ارمان قۋىپ, ەلگە, اتاجۇرتقا جەتتٸك-اۋ. بٸر كٷنٸ كەشكٸسٸن بەلگٸلٸ ەدەبيەتشٸ-عالىم, كٶرشٸم ەرٸ ەرٸپتەس دوس ومارەلٸ ەدٸلبەكتٸڭ ٷيٸنە بارا قالدىم. بٸر توپ قوناقتارىنىڭ ٷستٸنەن تٷستٸم. امان-سەلەمنەن سوڭ, ونداعى ماعان بەيتانىس جٸگٸتتەرمەن تانىستىردى. ارالارىنان سىمباتتى, ۇزىنشاش قويعان, مەنٸمەن جاسى شامالاس جٸگٸت نازارىمدى اۋداردى. قوناق يەسٸ ماعان: «بەرٸمٸز سٷيٸپ تىڭدايتىن «جايلاۋىم-ەنٸم» ەنٸنٸڭ اۆتورى ەرمۇرات زەيٸپحان دەگەن باۋىرىمىز وسى جٸگٸت» دەپ تانىستىردى. مەن ورنىمنان تۇرىپ, ول جٸگٸتپەن قايتا قۇشاقتاسىپ, امانداىپ, تانىستىم. مٸنە, كٷنەس جايلاۋىنىڭ اردا بالاسى مەن بوعدانىڭ تٷلەگٸ بولعان مەن وسىلايشا تابىسىپ, دوستاسىپ كەتكەن ەدٸك. كەيٸن, ونىڭ تىرنىق-الدى ەرٸ, ەڭ تاڭداۋلى ەندەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالاتىن «جايلاۋىم-ەنٸم» ەنٸنٸڭ ٷرٸمجٸدەگٸ ستۋدەنت جاستارعا قالاي جەتكەنٸن جىر قىلىپ ايتىپ جٷرٸپ, ونى ۇلى ابايدىڭ بالاسى اقىلبايدىڭ ەنٸنٸڭ ەلگە قالاي تارالعانىمەن ۇقساتىپ ايتىپ, مەز قىلۋشى ەدٸم. حٸح عاسىردىڭ سوڭى بولسا كەرەك, ارعىن-توبىقتى ەلٸمەن نايمان-ماتاي ەلٸ قۇداندالى بولىپتى. قۇدالىق ساپارعا ەبدەن دايىندالىپ بولعاندا, توبىقتىنىڭ قىز-جٸگٸتتەرٸ قۇدالىققا وسىنشاما سەن-سالتاناتپەن بارا جاتىپ, نايمان-ماتاي جۇرتىنا قالايشا بٸر جاڭا ەنسٸز, ٶلەڭسٸز بارامىز, دەپ ابايۇلى اقىلبايعا قولقا سالىپتى. سوندا اقىلباي كٶپكە سوزباي, بٸر تاماشا ەن شىعارىپ, قۇدالارىنا سەلەمدەمە رەتٸندە جٸبەرگەن ەكەن. «اقىلبايدىڭ ەنٸ» دەپ اتالاتىن سول ەن بٷكٸل قازاق دالاسىنا تارالىپ, وسى كٷنگە دەيٸن شىرقالىپ كەلەدٸ.
مارقۇم ەرمۇرات زەيٸپحانمەن ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن جاقىن دوس, رۋحاني پٸكٸرلەس-سىيلاس بولىپ كەلدٸك. توقساننىنشى جىلدىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنا تاياۋ كٶرشٸ بولدىق. دوس بولعان سوڭ, مەرەكە-مەيرامداردا ٶزارا قۇتتىقتاسامىز, العاش تۋعان كٷنٸن سۇراعانىمدا, «31 شٸ جەلتوقسان-عوي» دەي سالعان. بٸرەر جىل ونىڭ تۋعان كٷنٸن جاڭا جىل كٷنٸ قۇتتىقتاپ جٷردٸم. بٸر بارعانىمدا ول شىندىعىن ايتتى. «ەي, دوسىم, مەنٸڭ ناق تۋعان كٷنٸم, نەگٸزٸندە, 15شٸ ماۋسىم, الماتىدا سالت باستى, ساباۋ قامشىلى جٷرگەن سوڭ, دوسىم بولعان سوڭ ساعان «31 شٸ جەلتوقسان-عوي» دەي سالعام. اڭقاۋ دوسىم-اۋ, سونى مالدانىپ, جاڭا جىلمەن قوسا, «تۋعان كٷنٸمدٸ» قۇتتىقتاپ كەلگەن دوستىق كٶڭٸلٸڭە راحمەت» دەپ ەدٸ. سوندا مەن: «ەرەكە, بٷگٸن ەندٸ جاڭا جىل عوي, نە ٸستەپ وتىرسىڭ?» دەسەم, ول بٸر كلاسسيكالىق رومان وقىپ وتىر ەكەن, جازۋ ٷستەلٸنە قاراسام, ول ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى فەدور دوستوەۆسكييدٸڭ ەيگٸلٸ «ناقۇرىس» («يديوت») رومانى ەكەن. سوندا مەن: «دوستىم-اۋ, باسقا ەمەس, بٷگٸن جاڭا جىل كەشٸ عوي, سەن «ناقۇرىستى» وقي بەرٸپ, مەنٸ بٸرگە ناقۇرىس ەتٸپ جٸبەر مە» دەسەم, ول: «وسى اتاقتى دوستوەۆسكيي مەن بٸزدٸڭ ۇلى شوقان ۋاليحانوۆ ٶتە جاقىن دوس بولىپتى, بولماساڭ دا ۇقساپ باق دەگەندەي, مەن دوستوەۆسكيي بولايىن, ال سەن شوقانعا ۇقساپ باقشى », – دەپ ەزٸلدەپ ەدٸ.
ەرەكەڭ سيياسى كەپپەگەن جاڭا ٶلەڭدەرٸن ەڭ بٸرٸنشٸ دوس-جاراندارىنا وقىپ بەرەتٸن, پٸكٸرٸن بٸلەتٸن. دوس ەرٸ تاياۋ كٶرشٸ بولعان سوڭ, ماعان جيٸ كەلەتٸن, نە شاقىرىپ الاتىن. مەن اقىن بولماسام دا, ٶلەڭ-سٶزدٸ سٷيٸپ-قادٸرلەيتٸن ەدٸم. بٸر جولى كەزدەسۋٸمٸزدە ول جاڭا جازعان بٸر توپتاما تسيكلدٸ ٶلەڭدەرٸن بايىپپەن, ەرٸ ەسەرلٸ وقىپ وتىردى. كٶپكە دەيٸن مەن ٷنسٸز تىڭداپ وتىر ەدٸم, ول كەنەت كٸدٸرٸپ, ماعان بٸر تٷرلٸ قاراپ: «سەن, ساق-عۇن بالاسى (ول مەنٸ ارحەولوگ-تاريحشى دەپ كٶبٸنەسە وسىلاي اتايتۇعۇن), ٶلەڭ تىڭداپ وتىرعان جوقسىڭ-اۋ, مىنا جىرلار قايتالانبايدى, بٸلەسٸڭ بە?», – دەمەسٸ بارما!
ٶلەڭ جالعاستى وقىلىپ جاتىر, وقي بەرشٸ دەيمٸن.
قاراڭعى زىمىستان تٷندە,
قورقىنىش الىپ ىرقىمدى.
كٷتەمٸن شىعىستان كٸمدٸ,
ەڭ سوڭعى جاعىپ شىرپىمدى.
ەڭ سوڭعى شىرپى جانىپ تۇر,
ول بٸتسە ٷمٸت كەسٸلدٸ.
تٷن باسپالاپ باعىپ تۇر,
ەزٸرەيٸل سەكٸلدٸ.
جاندى ۇزاق شىرپى باعىما,
اينالدىرما, كەت ٶلٸم!
جايىپ تۇر جٷرەك ماڭىنا,
جارىقتىڭ قىمبات ەكەنٸن!
قۇرباندىق پا بۇل مىقتى,
ەسكە الام دا, تاڭدانام.
ساۋساعىم ەكەن تٸرلٸكتٸ,
كەلەسٸ تاڭعا جالعاعان!
«وۋ, ەرەكە, مەن ٶلەڭ تىڭداپ وتىرمىن, ٶلەڭٸڭدٸ ويعا جالعاپ وتىرمىن, مىناۋ ەندٸ ناعىز ٶلەڭ, كەرەمەت وي, مىقتى ٶلەڭ, مىقتى ٶلەڭ...», – دەي بەرگەنٸم ەسٸمنەن كەتپەيدٸ.
سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى, ٶتكەن عاسىرلارداعى قازاقتىڭ سال-سەرٸلەرٸنٸڭ سوڭعى تۇياعىنداي سەزٸلەتٸن ەرمۇرات زەيٸپحاندى جۇرتتىڭ كٶبٸ اكتەر, ەنشٸ, كومپوزيتور-سازگەر, جازۋشى, اقىن, اسابا, شوۋمەن دەپ تانىپ, ونىڭ شىعارماشىلىعى نەگٸزٸنەن ىردۋ-دۋمان, توي-تومالاق جاعدايىندا ٶمٸرگە كەلەدٸ دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. ال, مەنٸڭ ويىمشا, ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ دەنٸ ٶزٸمەن ٶزٸ, جاپادان جالعىز قالعان تىنىشتىق جاعدايدا كەلەتٸن شابىتتىڭ ەسەرٸنەن تۋاتىن سيياقتى. بٸر جولى ول ماڭعىستاۋ, اتىراۋ جاققا گاسترولدٸك ساپارعا بارىپ قايتتى. ٶتە قۋانىشتى كٶڭٸل كٷيمەن كەلدٸ, سوندا بٸر ايتقانى ەسٸمدە. «مەن گاسترولدەن سوڭ, اقتاۋدا بٸراز ۋاقىتقا قالىپ قويدىم,قازاق دالاسىنىڭ تەڭٸزٸن كٶردٸم, كٷندە جاپادان جالعىز كاسپيدٸڭ جاعاسىنا بٸر ٶزٸم بارىپ, سەرۋەندەپ جٷردٸم, بٸراز شىعارماشىلىق تابىسقا كەنەلدٸم», – دەپ ەدٸ سوندا. بەلكٸم, بٷكٸل قازاقتىڭ جٷرەگٸنە جول تارتقان, سپورتشى ساڭلاقتارىمىزدىڭ گيمنٸنە اينالعان «كٶك تۋدىڭ جەلبٸرەگەنٸ » سول ساپارىندا تۋعان شىعار.
بٸردە مەن جۇمىسقا بارا جاتىپ اباي ەسكەرتكٸشٸنٸڭ جانىنان كەزدەستٸردٸم. ارقاسىندا ريۋزاگى بار, جەڭٸل كيٸنٸپ الىپتى. «مەدەۋ شاتقالىنا, بۇتاقتىعا (بۋتاكوۆكا) بارا جاتىرمىن, جالعىز سەرۋەندەپ كەلەيٸن, كٷنەسٸمدٸ قاتتى ساعىنىپ جٷرمٸن...» دەگەن ەدٸ سوندا. شىندىعىندا ول اتاجۇرتقا كەلگەلٸ ون جىلعا تاياۋ بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن ارعىبەتكە, تۋعان جەرٸ كٷنەسكە بارالماي جٷرگەن. كەيدە مەن ونىڭ «كٷنەس-اي!», «تەڭٸرتاۋ» ەندەرٸ سوندا تۋعان شىعار دەپ ويلايمىن.
بٸز ونىڭ قايسى بٸر شىعارماسى بولماسىن جٷرەك تٷكپٸرٸنەن, تەرەڭ تەبٸرەنٸستەن, ٷلكەن ماحابباتتان, سىرلى ساعىنىشتان تۋعانىنىڭ كۋەسٸ بولدىق, سەزٸنٸپ جٷردٸك. امال نەشٸك, قاپىدا جان دوسىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق, بٸراق ونى ٶلدٸ دەپ ايتا المايمىز, ارتىنا ٶلمەيتٸن سٶز بەن ەۋەن قالدىردى, ول قازاعىنىڭ جٷرەگٸندە مەڭگٸ جاسايدى.
ساعىنتاي سۇڭعاتاي, تاريحشى
