ەڭ كٶپ ايتىلعان ۋەجدٸڭ دەنٸ - «جارماقتىڭ» كٶركەمدٸك ٶرەسٸ تٶمەن, قارابايىر جازىلعان, پۋبليتسيستيكادان اسا الماعان» دەگەن سىڭايدا بولدى. كەش تە بولسا بٸزدە ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ بٸلدٸرۋدٸ جٶن كٶردٸك. ەرينە, روماندى باستان-اياق تالداپ, كەرەمەت بٸر ماقالا جازباساق تا, ازدى-كٶپتٸ وقىعان قازٸرگٸ زامان روماندارىنىڭ جازىلۋ فورماسىمەن «جارماقتى» سالىستىرىپ كٶرۋ نيەتٸمٸز.
باياعىدا جۇرت بٸرٸ شىعىستا, بٸرٸ باتىستا بولسا دا – دجيردجي زەيدان مەن الەكساندر ديۋمانىڭ رومان جازۋ ەدٸستەرٸن بٸر-بٸرٸنە قاتتى ۇقساتقان. ەكٸ جازۋشىنىڭ ٶمٸر سٷرگەن مەزگٸلٸ بٸر ۋاقىتقا ساي كەلەدٸ. قاراپ وتىرساڭىز, بٸر كەزەڭگە تەن ەدەبي ەدٸس-تەسٸل ٸزدەنٸس ٷستٸندەگٸ جازۋشىنى فورما جاقتان بٸر-بٸرٸنەن ساباق الۋعا جٸگەرلەندٸرٸپ وتىرادى. ەرينە, مۇنى كٶشٸرۋ نەمەسە قايتالاۋ دەپ تٷسٸنبەۋٸمٸز كەرەك. وسى عاسىردا نوبەل سىيلىعىن العان ەكٸ جازۋشى – ورحان پامۋك پەن مو يان جەنە تٷرٸكتٸڭ تاعى بٸر جازۋشىسى زيۋلفيۋ ليۆانەليدٸڭ («ستامبۋل باقىتى» اتتى رومانى ەلەمنٸڭ بٸراز تٸلٸنە اۋدارىلعان) روماندارىن وقىپ, جازۋ ستيلٸنە قاراپ وتىرساڭىز, بٸر-بٸرٸنەن مٷلدە بٶلەك, بٸراق وسى عاسىرعا تەن قولتاڭبانى انىق بايقار ەدٸڭٸز.
مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «جارماعى» شىن مەنٸندە قۇبىلىس دەپ قاراۋعا تۇرارلىق شىعارما. بولمىسى ەكٸگە جارىلعان مۇرات پەن ماراتتىڭ تراگەديياسى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايىن, ٶكٸنٸشٸ مەن ٶكسٸگٸن ەلەمگە كٶرسەتە الاتىن «جارماقتى» پاراقتاپ وتىرعانىڭىزدا انتاليا تۋرالى شىرىن قييالىڭىزدىڭ شىرقىن بۇزاتىن زيۋلفيۋ ليۆانەليدٸڭ «ستامبۋل باقىتى» ەسكە ورالادى.
تٸپتٸ, ورحان پامۋكتٸڭ «مەنٸڭ اتىم – قىزىل» رومانىن پاراقتاعاندا جازىلۋ فورماسى مٷلدە بٶلەك, ٶنەرتانۋعا قاتىستى باسقا بٸر دٷنيەنٸ وقىپ وتىرعانداي كٷي كەشەسٸز. وقيعا XVI عاسىردا ستامبۇلدا قاستاندىقپەن ٶلتٸرٸلگەن سۋرەتشٸ جايىندا ٶربيدٸ. سىنشىلار بۇل كٸتاپ «يسلام دٷنيەسٸندەگٸ سۋرەت ٶنەرٸنٸڭ باتىستىڭ رەاليستٸك سۋرەتٸنٸڭ ەسەرٸندە داعدارىسقا تٷسٸپ, ٶز كەمشٸلٸگٸنٸڭ شىرماۋىندا شاتىلىپ قالعان بولمىسى ارقىلى بٷگٸنگٸ تٷرٸك قوعامىنىڭ كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قايشىلىقتارىن اشقان» دەپ قارايدى. بٸزدٸڭ «جارماقتان» ەسكٸ سارىندى ٸزدەگەن ەدەبيەتشٸلەر سەكٸلدٸ كٶزسٸز ايقايعا باسپايدى. مو يان دا «شاراپ ەلٸ» رومانىندا سەلەمنەن كەيٸنگٸ دەستٷرلٸ ساۋالى «تاماق ٸشتٸڭ بە?» دەپ باستالاتىن قىتاي حالقىنىڭ تاريحي ساناسى قازٸرگٸ بىلىققان ھەم جەمقورلىق جايلاعان قوعامىندا قانداي تراگەدييالار تۋدىرعانىن, ٷرەيلٸ سىرلارىن ستيل الۋان تٷرلٸ فورمالارمەن جەتكٸزەدٸ. روماندا اۆتور وقىرماننىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن تابام دەپ «ۇزىن تۇرقىن قىسقارتقان, تىعىز قالپىن سيرەتكەن, جازىلۋى ٶزگەشە سيپاتىن» مٷلدە ٶزگەرتپەگەن. ورحان پامۋك «تٷركييانىڭ مۋزىكاسى, مەدەنيەتٸ جەنە ساياسي ٶمٸرٸندە كەم بولسا بولمايتىن تۇلعا» دەپ باعا بەرگەن زيۋلفيۋ ليۆانەليدٸڭ دە «ستامبۋل باقىتى» رومانىنىڭ جازىلۋ فورماسى مٷلدە بٶلەك. ساتقىندىق, سەنٸم, ماحاببات جەنە باسقا دا كٷردەلٸ قايشىلىقتار ارقىلى بٸر مەملەكەتتٸڭ سيپاتىن اشادى. ٷش روماننان دا پۋبليتسيستيكا, دەتەكتيۆ, ساتيرا, ت.ب. جانرلاردى بٸر ارنادا توعىستىرعان شەبەرلٸك باسىم. مەنەرٸ الۋان تٷرلٸ كەسەك شىعارمالار.
قازٸرگٸ ەدەبي ەدٸس-تەسٸلدٸ, ەلەمدٸك جاڭاشا ستيل نەگٸزٸندە قارايتىن بولساق, مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «جارماعى» شىن مەنٸندە قۇبىلىس دەپ قاراۋعا تۇرارلىق شىعارما. بولمىسى ەكٸگە جارىلعان مۇرات پەن ماراتتىڭ تراگەديياسى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايىن, ٶكٸنٸشٸ مەن ٶكسٸگٸن ەلەمگە كٶرسەتە الاتىن «جارماقتى» پاراقتاپ وتىرعانىڭىزدا انتاليا تۋرالى شىرىن قييالىڭىزدىڭ شىرقىن بۇزاتىن زيۋلفيۋ ليۆانەليدٸڭ «ستامبۋل باقىتى» ەسكە ورالادى. مو ياننىڭ «شاراپ ەلٸ» ساناڭىزدا جاڭعىرادى. ۇلت تانىپ, ۇلىس بٸلۋدە جىلاتىپ ايتار دوس – قالامگەرگە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق بولۋى كەرەك ەدٸ عوي نەگٸزٸ...
P.S. «سوقىر كٶرگەنٸنەن جازبايدى». بٸز جازىلعان, ەندٸگٸ جازىلار كٶركەم شىعارمالاردى XX عاسىردىڭ باسىنداعى, ورتاسىنداعى, سوڭىنداعى دەستٷرلٸ ٷلگٸمٸزبەن عانا سالىستىرىپ, سارالاپ باعالايتىن بولساق, «جىلقىدان كٷدەر ٷزگەن» بايقۇس حانزادانىڭ كٷيٸن كەشپەيمٸز بە?..
ىرىسبەك دەبەي.
