الماتى مەن تالدىقورعاننان بارعان رەسپۋبليكالىق باق تٸلشٸلەرٸ مەن وبلىستىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۋرناليستەرٸنە ارناپ الدىمەن اۋدان ەكٸمٸ مارات ساعىمبەكوۆ ٶز كەڭسەسٸندە شاعىن ەسەپ بەرۋ جيىنىن ٶتكٸزدٸ. ارى قاراي تٸلشٸلەر اۋداندا اتقارىلعان, اتقارۋىلۋعا تيٸستٸ مەملەكەتتٸك نىسانداردى ارالادى…
پانفيلوۆ اۋدانى 1928 جىلى قۇرىلعان, 50 مىڭ گەكتار جەرٸ بار, باسىم بٶلٸگٸ سۋارمالى ەگٸستٸك القاپ, حالقى ەگٸنشٸلٸكپەن, مال شارۋاشىلىقپەن, ساۋدامەن اينالىسادى, تەمٸرجولدا ەڭبەك ەتەدٸ.
پانفيلوۆ جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندەگٸ جٷگەرٸمەن اتى بەلگٸلٸ اۋدان ەكەنٸن ەستەرٸڭٸزگە سالايىق. بىلتىر جٷگەرٸنٸڭ كەلٸسٸ 126 تەڭگە بولعان, بيىل 70-75 تەڭگەگە تٷسٸپ قالىپتى. ەرينە, مەملەكەتتەن بەرٸلەتٸن سۋبسيدييا بار. شارۋالار مەملەكەتتەن ەر كەلٸسٸنە 6 تەڭگە سۋبسيدييا الادى.
ايتپاقشى, اۋدان بويىنشا كٷردەلٸ جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ٷش مەكتەپ بار ەكەن, وعان مەملەكەتتٸك قازىنادان 3 ملرد تەڭگە بٶلٸنٸپتٸ. ەكٸم پانفيلوۆ اۋدانىندا وسى ۋاقىتقا دەيٸن مەكتەپ قۇرىلىسىنا ەشقانداي جۇمىس جاسالماعانىن اشىق ايتتى. بٸزگە كٶرسەتكەن ٷش مەكتەپتٸڭ قۇرىلىسى ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا سالىنعان, كەمٸ 60-70 جىل بولعان بٸلٸم وشاقتارى.
اۋدان ەكٸمٸ مارات ساعىمبەكوۆ جاڭادان سالىنىپ جاتقان مەكتەپ قۇرىلىسىنا بارعاندا سٶيلەگەن سٶزٸندە اۋدانعا جەكە مەكتەپتەردٸڭ كٶپتەپ سالىنۋى قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
سونىمەن بٸرگە, پانفيلوۆ اۋدانىندا بٸلٸم ساپاسى ٶتە تٶمەن ەكەنٸن, بۇل سالانى جەمقورلىق ەبدەن جايلاپ العانىن جاسىرمادى. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, بيىل كٶكتەمدە عانا تالدىقورعان بٸلٸم بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى بٸرنەشە ميلليون اقشامەن جاركەنت ٶڭٸرٸندە قولعا تٷسكەن جوق پا?
پانفيلوۆ اۋدانىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا كٷردەلٸ جۇمىستار قاجەت. اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ايتۋىنشا, پانفيلوۆقا زاماناۋي بٸر بولنيتسا قاجەت. باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان ناۋقاس الماتى مەن تالدىقورعانعا جٷگٸرمەۋٸ كەرەك. سول ٷشٸن زاماناۋي جابدىقتالعان مىقتى اۋرۋحانا سالىنباقشى. انا مەن بالا ٶلٸمٸ بويىنشا دا بۇل ٶڭٸر كٷردەلٸ اۋدانعا جاتادى.
وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن مارات ساعىمبەكوۆ تٷركييادان التى دەرٸگەر شاقىرتىپتى بيىل. ولار اۋدان تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن قاراپ, كەيبٸرٸن تٷركيياعا ەمدەلۋگە شاقىرعان, ول جاعى مەملەكەتتٸك پورتالمەن شەشٸلەدٸ دەدٸ اۋدان باسشىسى.
پانفيلوۆ اۋدانىندا ەڭ سوڭعى رەت اسفالت 1991 جىلى سالىنىپتى. ىنتالى اۋىلىندا بٸر عاسىردان بەرٸ اسفالت بولماعان, اۋىل تۇرعىندارى دا وسى ۋاقىتقا دەيٸن تاريحتا تاس تٶسەلمەگەن اۋىلدارىنا جول سالۋ كەرەك دەگەندٸ ايتىپ, اۋدان اتقا مٸنەرلەرٸن ەۋرەلەمەپتٸ. بيىل وسى جول سالىنعان. ودان بٶلەك, بٸرنەشە اۋىل اراسىنداعى جولعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزٸلٸپ, تاقتايداي اسفالت تٶسەلگەن. جولدىڭ جايىن جٷرگەن بٸلەدٸ. پانفيلوۆ – قازاقستاننىڭ قىتايعا شىعار قاقپاسى. قاقپاداعى وتىرعان اۋداننىڭ جولى تاقتايداي بولۋى كەرەك. ساعىمبەكوۆ تە وسىنى ايتىپ وتىر.
تۇرعىنٷي. پانفيلوۆ تۇرعىندارى بۇل جاعىنان دا اۋىز اشا المايدى. ٶيتكەنٸ ايماقتا جيىرما جىلدان بەرٸ مەملەكەتتٸڭ باعدارلامامەن اۋدان تۇرعىندارىنا ارناپ بٸردە بٸر ٷي سالىنباعان. ٷي كەزەگٸندە 4388, جەر كەزەگٸندە 15 مىڭ تۇرعىن بار. وسى ۋاقىتقا دەيٸن سالىنعان نۇركەنت سيياقتى شاعىن اۋداندار پانفيلوۆ تۇرعىندارىنا ارنالماعان, ول باسقا ايماقتان كەلگەن تەمٸرجولشىلارعا بەرٸلٸپ كەلٸپتٸ.
پانفيلوۆ اۋدانىندا تۇرعىن ٷيلەردەن بٶلەك, قوناقٷيلەر دە جەتٸسپەيدٸ. بۇرىن قىتايدان بٸر كٷندە 120 كٶلٸك كٸرسە, قازٸر كٷنٸنە 1200 كٶلٸك كٸرەدٸ. سول مىڭ كٶلٸكتٸ ايداپ كٸرگەن جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ تەڭ جارتىسى سول كٷنٸ قايتادان شەكارادان شىعىپ ٷلگەرەدٸ دەسەك, قالعان جارتىسى جاركەنتكە قونۋعا مەجبٷر. ونىڭ بەرٸن قوناقٷيمەن قامتاماسىز ەتۋ قيىندىق تۋدىرۋدا. قاراپايىم تۇرعىندار ٷيلەرٸن جالداپ امالداپ وتىر. بٸر جاعىنان حالىق ٷشٸن جاقسى, از بولسا دا كٸرٸس بار. بٸراق ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ قوناقٷيدەگٸدەي بولمايتىنى انىق. سوندىقتان جاركەنتكە جولاۋشىلارعا, قوناقتارعا ارناپ قوناقٷي قۇرىلىسىن سالۋ كەرەك. بۇل ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن شارۋا. اۋدان ەكٸمٸ دە جۋرناليستەرگە وسىنى اشىق ايتتى.
پانفيلوۆ اۋدانىندا «ۋنيۆەرسال» دەگەن كومپانييا بار, كەدٸمگٸ قاپ تٸگەدٸ. ٶندٸرٸس جٷز پايىز اۆتوماتتاندىرىلعان. پوليپروپيلەن دەگەن شيكٸزاتتى اتىراۋدان ەكەلٸپ, ودان جٸپ يٸرٸپ, ۇن, كٷرٸش, قانت, جارما, كارتوپ سيياقتى ازىق تٷلٸك سالۋعا ارنالعان پوليپروپيلەن قاپتار تٸگٸپ جاتىر. جۋرناليستەر زاۋىتتى ارالاپ شىقتى. كومپانييادا 400 ادام كٷندٸز تٷنٸ جۇمىس جاساپ جاتىر. ايىنا 5 ملن قاپ تٸگٸپ, قازاقستاننان سىرت كٶرشٸ ەلدەرگە دە ساتادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا كراحمال ٶنٸمدەرٸ تاماق, كونديتەرلٸك, جەڭٸل, توقىما, قاعاز باسىپ شىعارۋ, تەمەكٸ, سىرا قايناتۋ جەنە شىرىن ٶنەركەسٸبٸندە, سونداي-اق قۇرىلىس ماتەريالدارى ٶندٸرٸسٸندە جوعارى سۇرانىسقا يە. ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ 60%-ىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىندارى الادى, ٶنٸمنٸڭ 40%-ى رەسەي فەدەراتسيياسىنا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا, ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا, تەجٸكستان رەسپۋبليكاسىنا ەكسپورتتالادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا زاۋىتتى كەڭەيتۋ, جاڭعىرتۋ جەنە جٷگەرٸ ٶڭدەۋ كٶلەمٸن تەۋلٸگٸنە 300 تونناعا جەتكٸزۋ ٷشٸن 1 800 000 000 تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسييا سالىندى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا فابريكادا 249 بٸرلٸك شتاتى بار كەسٸبي جۇمىسشىلار بريگاداسى بار. جۇمىسشىلاردىڭ 95 پايىزى 30 جاسقا تولماعاندار. ورتاشا جالاقى دەڭگەيٸ 150 000 تەڭگەدەن اسادى. كەسٸپورىندا ٷش مەزگٸل تاماق, سونىمەن قاتار قىزمەتكەرلەردٸ تاسىمالداۋ ٷشٸن كٶلدٸك ۇيىمداستىرعان. بارلىق جۇمىسشىلار ارنايى كيٸم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتكەن, سىياقى جٷيەسٸ جولعا قويىلعان. زاۋىتتىڭ جوعارعى باسشىلىعى جىل سايىن زاۋىت قىزمەتكەرلەرٸنە دە, تۇرعىندارعا دا دٸني جەنە ۇلتتىق مەرەكەلەر قۇرمەتٸنە قايىرىمدىلىق شارالارىن, سونىڭ ٸشٸندە وقۋ ورىندارىنا, جاركەنت قالاسىنداعى مٷگەدەكتەر ٷيٸنە دەمەۋشٸلٸك جەنە بالالار, سپورتتىق ويىن-ساۋىق تۋرنيرلەرٸن ٶتكٸزەدٸ.
سەرٸكتەستٸك ٶندٸرەتٸن ٶنٸمدەرٸ:
جٷگەرٸ كراحمالى
جٷگەرٸ گليۋتەنٸ
جٷگەرٸ ۇرىعى
جٷگەرٸ كەبەگٸ
جٷگەرٸ مايى
جٷگەرٸ تورتى
جٷگەرٸ سيروپى
مالتوزا سيروپى
كارامەل سٸرنەسٸ
جاراس كەمەلجان
