ول 2002 جىلى تٷرمەگە تٷستٸ. 7 جىلعا. 2009 جىلى ونىڭ جازاسىن ٶتەۋ مەرزٸمٸ اياقتالدى. سودان بەرگٸ 5 جىل ٸشٸندە ونىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ارالاسۋ قۇقى جوق بولاتىن. مٸنە, ول دا اياقتالدى. 2015 جىل. 5 جىل ٶتە شىعىپتى...
ول ەۋەل باستان «دەموكرات» ەدٸ. «دامىعان باقىتتى ەلدەردٸڭ جٷرگەن جولدارى ۇقساس. ٶيتكەنٸ قاي جەردە بولسىن نارىق پەن دەموكراتييا زاڭدارى ماتەماتيكا مەن فيزيكا زاڭدارى سيياقتى بٸردەي» دەيتٸن.
ونىمەن ارالاسقاندار: «تۋراشىل, شىنشىل, ويىنداعىسىن بٷكپەسٸز ايتاتىن ادام» دەيدٸ. الايدا, مۇنداي باعا بٷگٸنگە دەيٸن تالاي ادامعا بەرٸلگەن بولار. كٸتاپتاردا, ەستەلٸكتەردە وسىلاي جازىلادى. ٶمٸردە ەستٸپ جٷرگەن سٶز...بۇعان دەلەل, مىقتى مىسال كەرەك.
بٸلەتٸندەر ايتادى, عالىمجان «پومپەزدٸ» جيىنداردى ۇناتپايدى ەكەن. وبلىسىنا بٸر مىقتى كەلسە, سوعان بولا جول جاپقىزىپ, حالىقتى تاپجىلتپاي تۇرعىزىپ قوياتىن مٸنەزٸ جوق دەسەدٸ.
سەمەيدٸڭ كٶلٸك جاسايتىن زاۋىتىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە عالىمجانعا (جەنە ونىڭ اينالاسىنداعى جٸگٸتتەرگە) 7 نويابر (وكتيابر تٶڭكەرٸسٸ) مەرەكەسٸنە بايلانىستى زاۋىت جۇمىسشىلارى ۇستاپ جٷرەتٸن لوزۋنگتەردٸ جازۋ جٷكتەلگەن ەكەن. تاپسىرمانىڭ قالاي ورىندالعانىن كٶرگەندە پارتكومنىڭ كٶزٸ اتىزداي بولىپتى. بۇل: «قاشانعى بٸزدٸ سوكپ بيلەيدٸ!», «باسشىلاردان ٶزگەرٸس سۇرايمىز!» دەگەن ۇراندار بولاتىن...
مەسكەۋدە وقىپ جٷرگەندە ولاردى كرەملدٸڭ قاقپاسىنىڭ قاسىنا برەجنەۆ پەن نيكاراگۋا جەتەكشٸسٸ دانيەل ورتەگونى قوشەمەتتەۋگە جينايدى. ەكٸ ليدەردٸ باقانداي 6 ساعات كٷتەدٸ, ستۋدەنتتەر. بٸر مەزەتتە اعىندى ەسكورت جاندارىنان ەۋەجايعا قاراي اعىپ ٶتە شىعادى...
سودان بىلاي عالىمجان جۇرتتى «مەرتەبەلٸ مەيماننىڭ قۇرمەتٸنە» ورىنسىز توسقىزعاندى قالامايتىن بولىپتى. «پرەزيدەنت, نە باسقالار كەلگەندە كٶشەنٸ الدىن الا جاۋىپ, حالىقتى رەنجٸتپەيٸك» دەيدٸ ەكەن. ٶز ەركٸمەن ەكٸم الدىندا جٷرەتٸن جول پوليتسيياسى كٶلٸگٸن دە الىپ تاستاعان وسى عالىمجان دەسەدٸ. بٸراق, ونىڭ بۇل ەرەكەتٸ ٶزگە باسشىلارعا ٷلگٸ بولدى ما? ودان كٸم ٷيرەندٸ جەنە كٸم ٶزگەردٸ?
ول كومسومول ۇيىمىنا ٶزگەرٸس جاساماق بولادى. ەمٸرشٸل-ەكٸمشٸل جٷيە ول كەزدەرٸ كٷشٸندە. مۇندايلار از ەدٸ سول تۇستارى.
سەمەيدٸڭ كٶلٸك جاسايتىن زاۋىتىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە عالىمجانعا (جەنە ونىڭ اينالاسىنداعى جٸگٸتتەرگە) 7 نويابر (وكتيابر تٶڭكەرٸسٸ) مەرەكەسٸنە بايلانىستى زاۋىت جۇمىسشىلارى ۇستاپ جٷرەتٸن لوزۋنگتەردٸ جازۋ جٷكتەلگەن ەكەن. تاپسىرمانىڭ قالاي ورىندالعانىن كٶرگەندە پارتكومنىڭ كٶزٸ اتىزداي بولىپتى. بۇل: «قاشانعى بٸزدٸ سوكپ بيلەيدٸ!», «باسشىلاردان ٶزگەرٸس سۇرايمىز!» دەگەن ۇراندار بولاتىن...
ول جەنە 5 ساياسي رەفورما
«ولار باسقارۋداعى قاتەلٸكتٸ كٶردٸ, ستراتەگييالىق كەمشٸلٸكتەردٸ اڭعاردى.
5 ساياسي رەفورمانى جٷرگٸزۋدٸ العاش ۇسىنعان دا عالىمجان باستاعان توپ.
بۇل: تەۋەلسٸز سوت, ەكٸمدەردٸ سايلاۋ, تەۋەلسٸز باق (سٶز بوستاندىعى), پارلامەنتتٸڭ ٶكٸلەتٸن كەڭەيتۋ جەنە تازا ەرٸ ەدٸل سايلاۋ.
جاقييانوۆ مۇنى پرەزيدەنتكە جەتكٸزەم دەگەن سەنٸمدە بولعان. سول كەزگٸ ٷكٸمەتباسى توقاەۆ ايتقانداي, عالىمجاندار پرەزيدەنت بيلٸگٸنە قارسى كەلگەن جوق».
ول نەگە ەلدەن كەتتٸ?
تٸپتٸ, سول كەزگٸ بيلٸكتٸڭ بەلدٸ وپپونەنتٸنٸڭ بٸرٸ (اتى جۇمباق كٷيٸندە قالسىن) جاقييانوۆقا: «بۇل جەردەن نە سەن, نە مەن كەتەمٸن. بۇل جەر ەكەۋٸمٸزگە تار بولادى» دەگەن-مىس.
– ونى تٷرمەگە جاپقاندا بارىنشا قولداعان توپ, اباقتىدان بوساپ شىققان سوڭ ودان تەرٸس اينالعانداي بولدى, ٶزٸنە تارتپادى. ەيتپەسە, ورتادان بٸر ورىن ۇسىنسا, قازاقستاندا قالاتىن با ەدٸ?! – دەيدٸ جاقييانوۆتىڭ جاناشىرلارى.
بٸلەتٸندەردٸڭ ايتۋىنشا, اباقتىدان بوساعان عالىمجان سول كەزدەگٸ «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قوزعالىسىنا جەتەكشٸلٸك ەتكٸسٸ كەلگەن. سونداي ويى بولعان... بٸراق, بۇعان «كٶلدەنەڭ» ادامنىڭ كيلٸككەنٸن قوزعالىستىڭ پرەزيديۋم مٷشەلەرٸ تاعى قالاماعان. كەيٸن بٸراز باسىلىمدار بۇل تاقىرىپتى قايتا-قايتا قوزعاپ, وتقا ماي قۇيدى. «جارماحان بەرگٸسٸ كەلمەدٸ» دەگەن ەڭگٸمەلەر ايتىلدى. تۇياقبايدىڭ توبى ٶز كەزەگٸندە «ەبدٸلدين مەن تۇياقباي كەلٸسكەنٸمەن, جٷكەەۆ پەن ەبٸلەۆتەر قارسى شىقتى» دەدٸ. كٸم بٸلگەن...
«رەسپۋبليكا بيۋدجەتٸ مۇناي باعاسىنا تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك. مۇناي باعاسى تۇراقسىز. وسى سەبەپتٸ بٸز سىرتقى فاكتورعا تەۋەلدٸمٸز. ال ٸشكٸ فاكتوردىڭ رٶلٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بٸز ٶز ەكونوميكامىزدى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مۇنى وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. مۇنايدان تٷسكەن قارجىنى ەلەۋمەتتٸك سالادان بۇرىن بيزنەسكە باعىتتايىق. قايتىمى بولادى», – دەدٸ عالىمجان. ايتقانى ايداي كەلگەن جوق پا وسى?
ول «گوللاند اۋرۋىن» انىقتاعان...
1997 جىل. 12 ناۋرىز. ول ستراتەگييالىق رەسۋرستاردى باقىلاۋ اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ تاعايىندالدى.
«وسىندا وتىرعاندا جاقييانوۆ تىم تەرەڭ ٷڭگٸپ كەتتٸ» دەگەن سٶز تەگٸن بولماسا كەرەك. اگەنتتٸكتٸڭ تەز تاراتىلعانى دا سودان دەسەدٸ.
«عالىمجاننىڭ ستراتەگييالىق رەسۋرستار سالاسىنداعى كەمشٸلٸكتەردٸ انىقتاعان, بيلٸككە دەگەن سىن كٶزقاراسى قالىپتاسقان تۇس تا وسى كەز» دەيدٸ.
وسى قىزمەتتە وتىرعان ازعانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ول بٸراز دٷنيەنٸڭ باسىن اشتى. ول سول تۇستارى بيۋدجەت ساياساتى دۇرىس جٷرگٸزٸلمەيتٸنٸن ايتقان العاشقى ادام.
«رەسپۋبليكا بيۋدجەتٸ مۇناي باعاسىنا تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك. مۇناي باعاسى تۇراقسىز. وسى سەبەپتٸ بٸز سىرتقى فاكتورعا تەۋەلدٸمٸز. ال ٸشكٸ فاكتوردىڭ رٶلٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بٸز ٶز ەكونوميكامىزدى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. مۇنى وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. مۇنايدان تٷسكەن قارجىنى ەلەۋمەتتٸك سالادان بۇرىن بيزنەسكە باعىتتايىق. قايتىمى بولادى», – دەدٸ عالىمجان. ايتقانى ايداي كەلگەن جوق پا وسى?
– دەموكراتيياسى دامىماعان, حالقى بيلٸككە يە بولماعان ەلدەردە قازبا بايلىقتار بيلٸك باسىنداعى توپتىڭ ەنشٸسٸنە تيٸپ, قالىڭ جۇرت ونىڭ قىزىعىن كٶرە المايدى. مۇناي-گاز ٶندٸرۋگە عانا ۇمتىلعان بيلٸكتٸڭ ٶندٸرٸستٸڭ باسقا سالاسىن دامىتۋعا دەرمەنٸ جەتپەيدٸ. مۇنى «گوللاندىق اۋرۋ» دەپ اتايدى.
اگەنتتٸكتە وتىرعاندا جاقييانوۆ «گوللاندىق اۋرۋدىڭ» بٸزدٸڭ ەلگە دە «جۇققانىن» دەلەلدەپ شىعادى. مۇنىڭ الدىن الۋ جٶنٸندە پرەزيدەنتكە حات جٸبەرگەن...
وسى اگەنتتٸكتە وتىرعاندا ول قۇنى ميللياردتاعان دوللار تۇراتىن ٸرٸ ٶندٸرٸستەردٸڭ جەكەشەلەندٸرۋ كەزٸندە كٶك تيىنعا ساتىلعانىن, تٸپتٸ كەيبٸر تاۋ-كەن ورىندارى مەن مۇناي كەنٸشتەرٸ تەگٸنگە بەرٸلگەنٸن (!) انىقتاعان ەكەن.
«ەلٸمٸزدٸڭ بٸردە-بٸر مٷددەسٸ ەسكەرٸلمەگەن, نە سالىق جاعىنان, نە جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى, نە جەرگٸلٸكتٸ ەكولوگييا مەن ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر ەسكەرٸلمەي قول قويىلا سالعان قۇجاتتاردى كٶرٸپ, جاعامىزدى ۇستادىق» دەيدٸ ول.
مٸنە, سول تۇستارى گازەت بەتٸندە جاقييانوۆتى سىناعان ماقالالار شىعا باستادى. اگەنتتٸكتٸڭ تەكسەرۋ جۇمىستارى بٸرەۋلەردٸڭ شامىنا تيگەن دەسەدٸ... جىل اياعىنا جەتپەي اگەنتتٸك تاراتىلدى.
جاقييانوۆ: «سەمەيٸم...»
ول سەمەي وبلىسىنىڭ تاراتىلىپ, ٶسكەمەنگە قوسىلۋىن قۇپتاعان جوق.
«سەمەي – سەمەي بولىپ قالۋى كەرەك. كەشەگٸ بابالاردان قالعان دەستٷردٸ باسشىلىققا الساق تا, بٷگٸنگٸ گەوساياساتتى تارازىعا سالساق تا, قازاق ەلٸنٸڭ بٸر ورداسى – ۇلى عۇلامالاردىڭ وتانى – سەمەي» دەدٸ. باسقا قولىنان نە كەلۋشٸ ەدٸ? ول كەزدەگٸ ەكٸمنٸڭ بيلٸگٸ شەكتەۋلٸ بولاتىن, مەسەلە ەكٸمدە دە ەمەس ەدٸ...
ول سەمەيدٸ رەفورمالاعىسى كەلدٸ. ٶلكەنٸ سوتسياليزمنٸڭ جوسپارلى جٷيەسٸنەن جاڭا نارىق قاتىناستارىنا كٶشٸرۋ ٷشٸن تٷبەگەيلٸ رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرعان. اياقتاي العان جوق باستاعان ٸسٸن. سول كەزدەرٸ ٷكٸمەت ٸشٸندە «ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ وتانى – سەمەي» دەگەن پٸكٸر بولعان.
باستىسى, سەمەي وبلىسىن تاراتقان سول كەزگٸ ٷكٸمەتتٸڭ شەشٸمٸ قانشالىقتى قيسىندى بولدى? مۇنى ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك ەرٸ ساياسي تۇرعىدان دۇرىس قادام دەپ باعالاي الامىز با, بٷگٸن? تورعاي, جەزقازعان, كٶكشەتاۋ, تالدىقورعان...بۇلارعا قاتىستى تاعى سول ساۋال.
ول ٷكٸمەتتٸ نەگە ايىپتادى?
«بٸزدٸڭ پرەمەر شەتەلدەن كەلگەن كومپانييالارعا, افەريستەرگە, ەلٸمٸزدٸڭ نەبٸر بايلىعىنىڭ ەسٸگٸن ايقارا اشىپ قويدى. فيرمانىڭ اتى اعىلشىنشا جازىلسا بولدى...ٷكٸمەتتٸڭ ٸشٸندە «ينۆەستور» شاپانىن بٷركەنگەندەر قاپتادى دا كەتتٸ».
راحات ەليەۆ vs جاقييانوۆ
ول كەزدەرٸ «كتك» ارناسى مەن «كاراۆان» گازەتٸ ەليەۆكە تيەسٸلٸ-تٸن. «راحاتتىڭ قولشوقپارى» بۇلار. سول كەزدەرٸ «كتك» بٸرەۋدٸ سىناپ جاتسا (ەرينە, ٷلكەن ساياساتتاعى بٸرەۋدٸ), مۇنى بايقۇستىڭ كٷيەۋ بالاعا جاقپاعانىنىڭ بەلگٸسٸ سانايدى ەكەن. راحاتتىڭ نازارىنا عالىمجان دا ٸلٸككەن... دەلەلدٸ بولسىن: «ٶمٸر بەلەستەرٸ» اتتى كٸتابىندا ول بىلاي دەيدٸ:
– «كتك» مەنٸ دە ەۋرەلەي باستاعان. «سەندەر جاقييانوۆقا «كونكرەتنىي ناەزد» جاساي المادىڭدار» دەپ مەنشٸكتٸ تٸلشٸسٸ مەن وپەراتورىن اۋىستىرعان. جاڭا تٸلشٸ ۆلاديمير مۋسس بٸراز ۋاقىت ٸستەگەن سوڭ, شىداماي, شىندىعىن ايتتى. «الماتىدان رەداكتورىم تەلەفون شالىپ, ەكٸمنٸڭ ٷستٸنە «چەرنۋحا» سۇراپ كٷندە توقتاتپايدى. باسىندا جٸبەرٸپ تۇرعانمىن. وبلىستىڭ جاعدايى مەن ەكٸمدٸ جامانداپ, ويدان شىعارعان سيۋجەتتەردٸ دە بەردٸم. ودان ەرٸگە دەتٸم بارمادى...».
«كتك»-نىڭ شابۋىلىن «كاراۆان» قوستاعان. مەنٸڭ كٶزقاراسىممەن ساناسپاعان, جاۋاپتارىمدى جارييا ەتپەگەن, قاي-جايداعىنى جازعان. قارلىعاش ەكەۋمٸز «اجىراسىپ جاتىر» دەگەن ٶسەككە بارعان. «مەسەلەنٸ شەشكٸسٸ كەلسە, راحاتقا شىقسىن» دەپ بٸرەۋلەر سەلەم ايتسا دا, قۇلاق اسپادىم. نامىستاندىم. كٸشٸرەيگٸم كەلمەدٸ. «بٷگٸن ساۋساعىڭدى بەرسەڭ, ەرتەڭ قولىڭدى جۇتادى» دەمەكشٸ, وسالدىقتان ساقتانعان تٷرٸم ەدٸ.
«بۇل ايقاستا كٸم جەڭدٸ, كٸم ۇتىلدى?». «راحاتتىڭ ىلاڭىن كٸم بۇرىن اڭعاردى, كٸم كەش تٷسٸندٸ?». ەلدەگٸ تەۋەلسٸز باسىلىمدار بۇل ساۋالعا بٷگٸنگە دەيٸن جاۋاپ ٸزدەۋدە.
جالتاق ەكٸم
ونىڭ رەفورمالارىن سىنعا العاندار بولدى. بٸرازى ورىندالمادى.
عالىمجان ٷكٸمەتكە دە, پرەزيدەنتكە دە «بۇل مەسەلە تٸكەلەي ەكٸمدەردٸڭ ەل ٸشٸنەن سايلانۋىنا بايلانىستى ەكەنٸن» تالاي ايتىپتى.
ول جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸك ورگاندارى سايلانبالى بولۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدى قورعادى. بۇل جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋدٸڭ جالعىز جولى.
جاقييانوۆ قازاقستاندا اۋىل, اۋدان, قالا ەكٸمدەرٸن حالىق تاراپىنان سايلاۋدى ۇسىنعان العاشقى ادام.
– جوعارىدان سايلانعان ەكٸمدٸ حالىق تا قورعاپ قالا المايدى. ٶيتكەنٸ ولاردى سايلاعان سٸز دە, بٸز دە ەمەس. نۇسقاۋمەن كەلگەن. ال مۇنداي ەكٸمدەر ابايلاپ, تٸپتٸ جالتاقتاپ سٶيلەيدٸ, – دەدٸ جاقييانوۆ سول تۇستارى.
دۋمان بىقاي
سۋرەت: اسىلحان ەبدٸرايىمۇلى
ەجەم باياۋحان دٸنگە بەرٸك ەدٸ. مەنٸ دە يماندىلىققا, تازالىققا ٷيرەتتٸ. بۇرىنعى قازاقتىڭ ەركٸن بايتاق زامانىن اڭسايتىن. بٸر كٷنٸ ەجەمە كٶمەكتەسٸپ, قول ديٸرمەندٸ اينالدىرىپ وتىرعانمىن. قايدان كەلگەنٸن بٸلمەيمٸن, بٸر تالپاق تاناۋ قورس-قورس ەتٸپ, اۋلاعا كٸرٸپ كەتتٸ. ەجەم ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «بۇل كەپٸردٸ مە...ٷيدٸڭ ماڭىنا دا جولاتپاۋ كەرەك» دەپ ايىرمەن بٸر-اق شانشىدى...»
...
بٷگٸنگٸ كٷن تۇرعىسىنان قاراسام ەلدٸڭ ازاتتىعى ٷشٸن, ادامنىڭ باس بوستاندىعى ٷشٸن كٷرەسٸمٸز اياقتالماپتى. قۇلدىعىمىزدان ارىلماپپىز. تەۋەلسٸزدٸك ۇرانىن بٷركەنٸپ, ٶزٸنٸڭ جەكە باس مٷددەلەرٸن كٶزدەگەن بيلٸك باسىنداعىلار ازاتتىعىمىزعا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ تۇر. «ازات ٶمٸرسٸز تەۋەلسٸزدٸك بولماس» – وسى قاعيدانى ۇمىتپاعانىمىز دۇرىس.
...
ٶمٸردەن بايقاعانىم, قوعامداعى نارازىلىق ادامدارمەن دۇرىس سٶيلەسپەي, پٸكٸر الىسپاي, جەكە دارا قابىلداعان شەشٸمدەرٸڭنەن باستالادى ەكەن...
...
بيلٸكتەگٸلەرگە شىندىق ۇنامايدى, بۇرقىراعان قازاننىڭ قاقپاعىن اشقىسى كەلمەيدٸ.
