بيلٸك اشىق ساياسات ۇستانۋدا
«قاڭتار وقيعاسى» بەيبٸت شەرۋدەن باستاۋ الدى. ونىڭ ٶربۋ كەزەڭٸن نەگٸزگٸ ٷش تولقىنعا بٶلٸپ قاراستىرعان جٶن. ەرٸ بۇلاردىڭ اراجٸگٸن اجىراتىپ ايتۋ ماڭىزدى.
سول كٷندەرٸ اقتاۋداعى الاڭنىڭ ٶزٸنە جيىرما مىڭداي ازامات جينالدى. بۇل كەزدە قۇزىرلى ورگاندار مەن قاراپايىم حالىق اراسىندا ەشقانداي قاقتىعىس ورىن المادى. شەرۋدٸڭ بٸرٸنشٸ تولقىنى شيەلەنٸسسٸز ٶتتٸ. الماتىدا دا, شىمكەنت پەن تالدىقورعاندا دا الاڭعا شىققاندار بەيبٸت جايدايدا ٶز تالاپتارىن قويماق بولدى. تەك كٶپشٸلٸكتٸڭ وسى ويىن ەرتٷرلٸ مارگينالدى توپتار بۇزدى. ولاردىڭ اراسىنا ساياسي ەكسترەميستەر دە بار ەدٸ.
وسىلايشا ەكٸنشٸ تولقىندا تٷرلٸ قاقتىعىسقا جول بەرٸلدٸ. ارانداتۋشىلار اراعا كٸردٸ. ٷشٸنشٸ تولقىن كەزٸندە شەرۋشٸلەر قاتارىنا كريمينالدى توپتار مەن راديكالدى توپ ٶكٸلدەرٸ قوسىلىپ كەتتٸ. بۇل كەزدە كٸمنٸڭ بەيبٸت شەرۋشٸ, كٸمنٸڭ بٷلٸكتٸ ەكەنٸن اجىراتۋ مٷمكٸن بولماي كەتتٸ.
سونىڭ كەسٸرٸنەن عيماراتتار ٶرتەلدٸ, ەسكەري جەنە پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸمەن قاقتىعىس ٷدەدٸ. ارتىنشا مەملەكەتتٸك جەنە قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرٸنە شابۋىل جاسالىپ, دٷكەندەردٸ توناۋ بەلەڭ الدى. مٸنە, قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە بايقالعان ٷش تولقىن وسى. ەگەر بيلٸك تاراپىنان ناقتى, شەشۋشٸ قادامدار جاسالماعاندا قاقتىعىستىڭ تٶرتٸنشٸ جەنە بەسٸنشٸ تولقىنى دا ورىن الۋى مٷمكٸن ەدٸ. جاعدايدىڭ دەر كەزٸندە رەتتەلۋٸنە مەملەكەت باسشىسىنان باستاپ, بارلىق قۇزىرلى ورىنداردىڭ اقپاراتتى جەدەل, تٷسٸنٸكتٸ, جان-جاقتى تاراتۋى ىقپالىن تيگٸزدٸ.
كٶزٸقاراقتى ازاماتتار بٸرٸنشٸ كٷننەن وقيعاعا قاتىستى ماڭىزدى اقپاراتتىڭ ٷنەمٸ بەرٸلٸپ وتىرعانىن بايقاعان بولار. مەملەكەت باسشىسى دا العاشقى سەتتەن باستاپ جيٸ ٷندەۋ جاساپ, سۇحبات بەردٸ. بۇل ٷردٸستٸ باس پروكۋراتۋرا مەن ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ٷزدٸكسٸز جالعاستىرىپ كەلەدٸ. قۇزىرلى ورىن ٶكٸلدەرٸ حالىقتىڭ كٶكەيٸندەگٸ ساۋالدارعا تولىققاندى جاۋاپ بەرٸپ, تەرگەۋ بارىسى تۋرالى, جاڭادان پايدا بولعان اقپاراتتار بويىنشا دەر كەزٸندە تٷسٸنٸكتەمە جولداۋدا. ياعني, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردىڭ بۇرىنعى اقپاراتتىق جٷيەسٸ مەن بۇل جولعى اقپارات تاراتۋىندا ٷلكەن ايىرماشىلىق بار.
تارازى باسىندا – تەۋەلسٸزدٸك
قازٸر «قاڭتار وقيعاسى» تۋرالى ايتقاندا تەررور, تەرروريست دەگەن سٶزدەر قاتار ايتىلادى. جالپى حالىقتىڭ تەرروريستكە قاتىستى تٷسٸنٸگٸ قىزىق. بٸزدە سودىر دەسە كٶز الدىنا قارۋ اسىنىپ, اۆتومات ۇستاعان ادام ەلەستەيدٸ. شىن مەنٸندە جاعداي باسقاشا. الىسقا بارماي-اق 2016 جىلى اقتٶبەدە ورىن العان قايعىلى وقيعانى مىسالعا الايىق. سول كەزدە 25 ادام بٷكٸل ەلدٸ باسىنا كٶتەرگەن ەدٸ. وسى تۇستا دا حالىق «بٸزدٸڭ بەيبٸت ەلٸمٸزدە جٷرگەن بۇل قانداي تەرروريستەر?» دەپ تاڭدانعان. سەبەبٸ اقتٶبەدە تەراكت جاساعان ازاماتتار ناقتى بٸر ۇيىمنىڭ مٷشەسٸ ەمەس ەدٸ.
شاعىن قالانى استاڭ-كەستەڭ ەتٸپ, بٷكٸل ەلدٸڭ تىنىشتىعىن كەتٸرگەن سول وقيعا دا قاراپايىم باسقوسۋدان باستالعان. بەرٸ بٸرگە وتىرىپ سيرييادان كەلگەن اۋديونى تىڭدايدى. اۋديوداعى ٷندەۋدٸڭ ماقساتى – جيھادقا شاقىرۋ. سولايشا, جٸگٸتتەر بٸر-بٸرٸن قامشىلاپ ەسسٸز ەرەكەتكە بارادى. سوڭى جاڭاعىداي باسسىزدىققا ۇلاسىپ, بٸرازىنىڭ ٶمٸرٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ شىعا كەلدٸ. وسى وقيعاعا دا تەراكت دەپ باعا بەردٸك. ەندەشە, نەگە دەل وسىنداي ستسەنارييمەن ٶتكەن الماتىداعى وقيعالاردى تەراكت دەمەيمٸز? بۇل تالاساتىن مەسەلە مە?
كەيبٸر ازاماتتار تەرراكت بولسا, ونى قايسى ۇيىم ۇيىمداستىرعان دەگەن ساۋالدى كٶلدەنەڭ تارتادى. شىندىعىندا اقتٶبەدەگٸ جەنە 2011-12 جىلدارى ورىن العان باسقا وقيعالاردا دا ناقتى بٸر ۇيىمنىڭ ٶكٸلدەرٸ بولمادى. ازاماتتار كٶبٸنە بەلگٸلٸ بٸر ۇيىمنىڭ قۇرامىندا بولماسا دا, جيھاد مەسەلەسٸن تالقىلايدى. بٸزدەگٸ راديكاليزمنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ وسىندا. ەلدٸڭ تٷسٸنبەيتٸنٸ دە سوندىقتان.
ەرتٷرلٸ ۇيىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸنٸڭ ەكٸ جاعى بار. بٸرٸنشٸ تۇسى – بەرٸنٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن ناقتى ۇيىم جوق. مەملەكەت ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرمەي, كٷرەس جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. ال ەكٸنشٸ جاعى شاشىراڭقى بولعانىمەن, ويى بۇزىق ازاماتتار اۆتونومدى تٷردە, كەزدەيسوق وسىنداي قادامدارعا بارا سالادى. سول كٷندەرٸ مەملەكەتتٸك بيلٸك ورگاندارىنىڭ عيماراتتارىنا, پوليتسيياعا, ستراتەگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك نىساندارعا شابۋىلداردى كٶردٸك. زاڭ بويىنشا بۇل تەرروريزم اكتٸسٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. مٸنە, قاڭتار وقيعاسى بٸزگە سونى ايقىن دەلەلدەپ تۇر.
تەرروريزم, راديكاليزم قوعامداعى تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك دەرتتٸڭ بەلگٸسٸ
قاڭتار وقيعاسى تەرروريزم مەسەلەسٸنە اتٷستٸ قاراۋعا بولمايتىنىن تاعى بٸر دەلەلدەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە تەرگەۋ ٸسٸ قاقتىعىسقا ارالاسقان راديكالدى ۇيىمداردىڭ بايلانىسىن تەكسەرۋدە. بۇل كٷندەرٸ تارازى باسىندا بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بەن مەملەكەتتٸلٸگٸمٸز تۇردى.
قازٸر تەرگەۋدٸڭ قالاي جٷرٸپ جاتقانىنا, نەتيجەسٸنە الاڭداپ, قۇلاق تٷرٸپ وتىرعان جان كٶپ. ەڭ بٸرٸنشٸ تەرگەۋ شارالارى تولىق اياقتالۋى تيٸس. سول بويىنشا تەرروريزممەن كٷرەسۋ جولدارى جەنە باسقا دا امالدارى قايتا قارالادى. ەرينە, بٸز قازٸر «تەرروريزممەن, راديكاليزممەن كٷرەستە قانداي جاڭا تەسٸلدەردٸ ەسكەرۋگە تيٸسپٸز, نەنٸ نازاردا ۇستاۋعا مٸندەتتٸمٸز?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەپ, شارا قابىلداپ جاتىرمىز.
سونىمەن بٸرگە راديكاليزم مەن تەرروريزمگە اپاراتىن فاكتورلارمەن كٷرەسۋدٸڭ العىشارتتارىن انىقتاۋ دا كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. شىن مەنٸندە, تەرروريزم, راديكاليزم ول قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك دەرتتٸڭ بەلگٸسٸ عانا. ال سول دەرتكە, ەلەۋمەتتٸك كەسەلگە العىشارت بولىپ وتىرعان فاكتورلاردى انىقتاۋ كٶپتەگەن تٷيتكٸلدٸ شەشۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
«جاڭا قازاقستاندا» جابىق قۇرىلىم بولماۋى كەرەك
«جاڭا قازاقستان» قۇرۋ بٸردٸڭ ەمەس, بٸرلٸگٸ كٷشتٸ ەلدٸڭ عانا قولىنان كەلەدٸ. سوندىقتان تۋعان جەرٸمٸزدٸڭ تٷتٸنٸنٸڭ تٷزۋ شىعىپ, ەل ٸشٸ داۋدان, سىرتى جاۋدان امان بولۋى ەرقايسىمىزعا بايلانىستى. مەملەكەتتٸ ٶزگەرتۋ ٶز قولىمىزدا.
راس, بيلٸكتٸڭ ەر سالاسىندا جٷرگەن ەرٸپتەستەردٸڭ جابىق فورماتتا جۇمىس ٸستەپ ٷيرەنٸپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. ەلمەن تٸكەلەي جٷزدەسۋدەن, ساۋالدارعا تٶتەسٸنەن جاۋاپ بەرۋدەن جاسقاناتىندار از ەمەس.
دەگەنمەن پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى ارقىلى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ حالىققا جاقىنداۋىنا, اشىق ديالوگتىڭ ورناۋىنا مٷددەلٸ بولىپ وتىر. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا بارلىق جاۋاپتى تۇلعالار جۇرتشىلىقپەن اشىق پٸكٸرلەسٸپ, كەرٸ بايلانىس ورناتۋعا بەيٸمدەلۋٸ كەرەك.
جولداۋ – جولباسشىمىز
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىن حالىق اسىعا كٷتەدٸ. دەستٷرلٸ سيپات العان بۇل قۇجاتتىڭ ەل ٶمٸرٸن وڭ باعىتقا ٶزگەرتەرٸنە كٶپشٸلٸك سەنەدٸ. بيىلعى جولداۋدا «قاڭتار وقيعاسى» كەزٸندە حالىق ايتقان, ۇسىنعان مەسەلەلەر نازاردا ۇستالادى دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ بۇل جولداۋ كابينەتتە وتىرىپ ەزٸرلەنٸپ جاتقان جوق. بارلىق مەسەلە قوعامدىق تالقىلاۋ ارقىلى پىسىقتالۋدا. بٸر اي بۇرىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مەجٸلٸسٸ ٶتتٸ. وندا ايتىلعان ماڭىزدى پٸكٸر, ۇسىنىستار پرەزيدەنت نازارىندا. ياعني, جولداۋ ەل ٸشٸندەگٸ كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەردٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتارى انىق.
نۇرلان جۇماحان
