ج. شەكەنۇلى: "قازٸرگٸ اۋدارماعا كٶڭٸلٸم تولمايدى"
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ,
ەۋرازييا جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ.
حالىقارالىق شىڭعىسحان اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ
– «قارالى كٶش» كٸتابى جاقىندا عانا تٷرٸك تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ستامبۋلدا بولىپ كەلگەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. اتالعان كٸتابىڭىزدىڭ اۋدارماسى جەنە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قابىلداۋى حاقىندا نە ايتار ەدٸڭٸز!
– «قارالى كٶش»-تەن بۇرىن بالالارعا ارنالعان «اق بالاپان» كٸتابىم, ت.ع.د. پروفەسسور ەبدۋاقاپ قارانىڭ دايىنداۋىمەن سول ەلدە لاتىن ەرپٸندە جارىق كٶرٸپ ەدٸ. كەيٸننەن اقش-تىڭ اموزونكا كٸتاپ سايتىنا ٸلٸنگەنٸن ەستٸدٸم.
«قارالى كٶشتٸڭ» تٷرٸك تٸلٸنە اۋدارىلۋىنا, باسىلۋىنا قازاق-تٷرٸك بٸلٸم جەنە زەرتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى سەرحان دٸنتٷرٸك مىرزا مۇرىندىق بولعان ەكەن. تٷرٸك تٸلٸنە اۋدارعان نۇرگٷل بەرٸكبولوۆا. اۋدارماشىنىڭ ستامبۋلدا وسى كٸتاپ جايىنداعى كونفەرەنتسييادا ايتۋىنا قاراعاندا قاتتى قينالعان كٶرٸنەدٸ. «ٶزٸم شىعىس قازاقستاندىق بولعانىم سەبەپتٸ بۇل وقيعاعا بٸر تابان جاقىن بولدىم. ەرٸ بٸلمەگەن سٶزدەرٸم مەن سالت-دەستٷرگە قاتىستى جەرٸن تەلەفون ارقىلى اپاممنان سۇراپ وتىردىم. كٸتاپتى اۋدارىپ وتىرىپ ەكٸ ەتەگٸم جاسقا تولىپ, اۋدارمانى توقتاتىپ قويعان كەزدەرٸم دە بولدى» دەيدٸ ن. بەرٸكبولوۆا.
– جالپى, بۇل كٸتاپتى جازۋ بارىسىندا ٶزگە تٸلدەرگە اۋدارىلۋىن ويلادىڭىز با?
– كٶپ اتا-انا ەۋەلٸ بالالى بولسام, سوسىن سول بالام جاقسى ازامات بولسا دەگەندٸ ارماندايدى. شىعارما اۆتورى دا ٶز شىعارماسىنىڭ تۋدىرىۋشى, جاناشىرى. وسى كٸتاپتى جازعان كەزدە مەن ٶز حالقىمدى عانا ويلاپ قويعان جوقپىن. ٶزگە ۇلت تٸلٸنە اۋدىرىلعاندا ولار قالاي تٷسٸنەدٸ, قازاقتاردى قالاي باعالايدى دەگەننٸڭ بەرٸ دە وي ەلەگٸنەن ٶتتٸ. تٸپتٸ قىزىعى ەۋەلٸ تٷرٸك تٸلٸنە, سودان كەيٸن اعىلشىن, نەمٸس, ورىس, ت.ب. تٸلدەرگە اۋدارىلادى, سول كەزدە ولار تاڭدانا, تامسانا وقىسىن دەپ, قازاقتى, ونىڭ قاندى تاريحى مەن سول قانكەشۋ كٷنگە كٶرسەتكەن قارسىلىق, ەرلٸگٸن تانىسىن دەپ, ونىڭ ارعى جاعىنداعى تٷركٸ بٸرلٸگٸن ۇقسىن دەپ ويلادىم.
– تٷرٸك تٸلٸنە اۋدارىلۋى سول ويىڭىزعا سەيكەس كەلدٸ مە?
– ادام تۋعان حالقىن جان-تەنٸمەن سٷيسە, جەنە وعان شىنايى ەت جٷرەگٸمەن ەڭبەك ەتسە, وندا ول سول حالىقتىڭ ۇلى رەتٸندە ٶز بورىشىن ادالدىقپەن اتقارىپ, دەگەنٸنە جەتە الادى. ٶزٸنٸڭ الدىنا بيٸك ماقسات, مۇرات قويا بٸلگەن تالاي قازاق قالامگەرٸ سول بيٸكتٸ باعىندىرا الدى.
كٸتاپتىڭ تٷرٸك تٸلٸندەگٸ وقۋشىلارى ونىڭ قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ باعالى ەڭبەگٸ رەتٸندە قابىلدادى. تٸپتٸ, ارى قاراي ٶزگە تٸلدەرگە اۋدارۋ ويلارىنىڭ بارىن دا جاسىرمادى. سول سەبەپتٸ دە ازداپ ماقساتىما جەتكەندەيمٸن.
– جالپى بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتەگٸ اۋدارماعا قالاي قارايسىز?
– جازۋشىلار ٷش تٷرلٸ. بٸرٸ ٶزٸ ٷشٸن عانا ٶمٸر سٷرۋگە بەيٸم, ەكٸنشٸسٸ, ٶزٸ ٷشٸن دە, حالقى ٷشٸن دە كەرەكتٸ قالامگەرلەر. ٷشٸنشٸسٸ, ٶزٸن تەك حالقىنا ارناعاندار.
بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتٸڭ ٶزٸ ٷشٸن عانا ٶمٸر سٷرەتٸندەرٸ شەتەلدٸڭ وزىق ەدەبەتٸن تٷپنۇسقادان ٶزٸ عانا تىققىشتاپ وقيدى. جەكە باس پايداسىنىڭ فەلساپاسىنا كەرەكتەنەدٸ. ال ەكٸنشٸ توپقا جاتۋشىلار اۋدارمانى بەلگٸلٸ ماقسات ٷشٸن عانا اۋدارادى. ٷشٸنشٸ توپ ٶزگەنٸڭ كەرەمەت بٸر دٷنيەسٸن كٶرسە جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي قۋانىپ, حالقىنا اينا ەتكٸسٸ كەلەدٸ. ولاي بولسا اۋدارماعا ادالدىق كەرەك, ادالدىققا قوسا اشى تەر, بەينەتتٸ ەڭبەك كەرەك.
ٶز كەزٸندەگٸ ەبٸش, قاليحان سىندى قارا سٶزدٸڭ قايماعىن قالقيتىن قالامگەرلەردٸڭ دٷنيەسٸ عاجاپ ەدٸ. ولار يۆان بۋنين, ميحايل شولوحوۆ, اندەرسون, موپاسسان, جۆيل بەرن, چەحوۆ, گوگول, تۋرگەنوۆ, پۋشكين, بايرون, ماكسيم گوركيي, تولستوي, گابريەل گارسيا ماركەس, ەرنەست حەمينگۋەي, ت.ب شەتەل قالامگەرلەرٸن قازاقشا سايراتاتىن.
پۋشكيننٸڭ پروزاسىن جەنە ميحايل شولوحوۆتىڭ «كٶكشە دالا», «تىنىق دون», يۆان بۋنيننىڭ شىعارمالارىن قازاق جازۋىشسىنىكٸندەي جىلى قابىلداماۋ مٷمكٸن ەمەس.
ال قازٸرگٸ اۋدارماعا كٶڭٸل تولمايدى. كٶبٸ كەدەيدٸڭ قوسىنان شىققان قارابايىر دٷنيە. اۋدارماشىنىڭ ٶزٸ كەدەي, سٶزٸ كەدەي بولعاسىن وقىرمانىن جارىتپايدى. جارقىراعان التىندى مىس قىلىپ كٶرسەتەدٸ.
– ەندەشە اۋدارما قالاي بولعانى جٶن دەپ ويلايسىز?
– اۋدارمادا ۋاقىت پەن ساپا قاتار جٷرۋٸ كەرەك. ۋاقىت دەگەنٸمٸز قاجەتتٸلٸكتٸ قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتٸ, دەپ بٷگٸن, قولما-قول اۋدارۋ قاجەت دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل تۇرعىدان بٷگٸنگٸ قىتاي ەدەبيەتٸن ٷلگٸ ساناۋعا بولادى. ولار ەر كٷنگٸ جاڭا, جارقىراعان اسىل كٶرسە, ونى سول كٷنٸ حالىقا كٶرسەتەدٸ. ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن وقىرمانعا دەل ۋاعىندا جەتكٸزەدٸ. تەك قىتاي تٸلٸن عانا بٸلەتٸن وقىرماندار ەر كٷنٸ ەلٸەمەدەبيەتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸمەن تانىسىپ وتىر دەۋگە بولادى.
ەكٸنشٸ, اۋدارماشى ٶزٸنە ەكٸ ۇلتتىڭ جٷگٸن قاتار ارقالاپ العانىن بٸلٸپ, ساپاعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك. ٶزٸن تەربيەلەپ, ٶسٸرٸپ, تۋىسقان ۇلتتارداعى اۋدارمانىڭ دا ٶزگەشە, ەرەكشە ٶنەگەسٸ بولسا ساراپقا سالىپ دەگەندەي ٶسۋ جولىندا بولۋى تيٸس. بٷگٸنگٸ بٸر كٶپٸردەن الدامالاپ ٶتٸپ كەتكەنٸڭمەن ودان اراى قييامەتتٸڭ قىل كٶپٸرٸندەي – حالاق تارازىسى, ويلى وقىرماننىڭ قىراعى كٶزٸ بار. حالىقتىڭ تاعدىرى, ەدەبيەتتٸڭ پارىزى بار.
ەلٸمٸزدە ەلەمگە بەت الۋ, ەدەبيەتتٸڭ ورنىن كٶتەرۋ ٷردەسٸ ەندٸ باستالدى. باتىل جٷرەك, تاعالى تالانت, توزباس جٷيكە بولسا ەشكٸم قولىڭدى قاقپايدى.
ٶز ۇلتىڭدى ٶزگەگە جەتكٸز. ٶزگەنٸڭ ٶنەگەسٸن ٶزٸڭە وقۋلىق ەت. اباي دەۋٸرٸنەن باستالعان اۋدارمامىزدىڭ التىن عاسىرعا باسقان مىنا كٷندە كەمەلدٸ كەزگە كەلەتٸن ۋاقىتى جەتتٸ. بەرٸ بار. تەك ماڭداي تەردٸ, تاڭداي سٶلدٸ سىعۋ كەرەك بولىپ تۇر.
– راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, ن. تٸلەۋقابىل
