2026 جىلعى مەديتسينا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى عىلىمداعى ەڭ تاڭعالارلىق جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸنە جول اشقان ٷش عالىمعا بەرٸلدٸ. ولار – كارل دايسسەروت, پەتەر حەگەمان جەنە گەورگ ناگەل. عالىمدار جاساعان وپتوگەنەتيكا ەدٸسٸ جٷيكە جاسۋشالارىن جارىق ارقىلى باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸر كەزدەرٸ عىلىمي فانتاستيكا بولىپ كٶرٸنگەن بۇل تەحنولوگييا بٷگٸندە مي قىزمەتٸن زەرتتەۋدٸڭ قۋاتتى قۇرالىنا اينالدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
بارلىعى كەدٸمگٸ بالدىردان باستالدى
1990-جىلدارى نەمٸس عالىمدارى پەتەر حەگەمان مەن گەورگ ناگەل جاسىل تٷستٸ Chlamydomonas بالدىرىن زەرتتەدٸ. ولاردى بۇل اعزانىڭ جارىققا قالاي جىلدام جاۋاپ بەرەتٸنٸ قىزىقتىردى.
زەرتتەۋ بارىسىندا ولار بالدىر قۇرامىنان ەرەكشە جارىققا سەزٸمتال اقۋىز – كانالرودوپسيندٸ انىقتادى. بۇل اقۋىزعا كٶك جارىق تٷسكەن كەزدە جاسۋشادا ەلەكترلٸك يمپۋلس پايدا بولادى.
كەيٸن عالىمدار وسى قاسيەتتٸ باسقا تٸرٸ جاسۋشالاردا دا قولدانۋعا بولاتىنىن دەلەلدەدٸ.
مي قۇپيياسىن اشۋعا ۇمتىلىس
وسى كەزەڭدە امەريكالىق نەيروحيرۋرگ كارل دايسسەروت پسيحيكالىق اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى ەمدەپ جٷردٸ. ول ميدىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جاڭا قۇرال ٸزدەدٸ.
2005 جىلى دايسسەروت نەمٸس ەرٸپتەستەرٸمەن كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, بالدىرداعى جارىققا سەزٸمتال گەندٸ زەرتحانالىق جانۋارلاردىڭ نەيروندارىنا ەنگٸزدٸ. كەيٸن ميعا ٶتە جٸڭٸشكە وپتيكالىق تالشىق جالعاندى.
نەتيجەسٸندە كٶك جارىق تٷسكەن سەتتە ناقتى نەيرونداردى قوسۋعا نەمەسە ٶشٸرۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى. وسىلايشا عىلىمدا جاڭا باعىت – وپتوگەنەتيكا دٷنيەگە كەلدٸ.
بۇل تەحنولوگييا نە بەرەدٸ?
وپتوگەنەتيكا عالىمدارعا ميدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەلدٸكپەن زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
مىسالى, زەرتتەۋشٸلەر:
- جانۋارلاردىڭ كەيبٸر قيمىل-قوزعالىسىن جارىق ارقىلى باسقارا الدى;
- ەستە ساقتاۋ مەحانيزمدەرٸن زەرتتەدٸ;
- التسگەيمەر اۋرۋى كەزٸندە پايدا بولاتىن ٶزگەرٸستەردٸ باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك الدى;
- ەپيلەپسييا, شيزوفرەنييا جەنە تەۋەلدٸلٸك سەكٸلدٸ اۋرۋلاردىڭ ميعا ەسەرٸن تەرەڭٸرەك تٷسٸنە باستادى.
بولاشاقتاعى مٷمكٸندٸكتەر
قازٸر وپتوگەنەتيكا تەك زەرتحانالاردا عانا ەمەس, مەديتسينادا دا قولدانىس تابۋعا جاقىنداپ كەلەدٸ.
عالىمدار بۇل تەحنولوگييانىڭ كٶمەگٸمەن كٶرۋ قابٸلەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋ, ەستۋ جٷيەسٸن جاقسارتۋ, اۋتيزم سپەكترٸندەگٸ بۇزىلىستاردى ەمدەۋ, كەيبٸر نەۆرولوگييالىق اۋرۋلاردى باقىلاۋ سيياقتى باعىتتاردا جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىر.
نەلٸكتەن بۇل جاڭالىق ماڭىزدى?
ادام ميىندا شامامەن 86 ميلليارد نەيرون بار. ولاردىڭ ەرقايسىسى كٷردەلٸ جەلٸ قۇرىپ, بٸزدٸڭ ويىمىزدى, سەزٸمٸمٸزدٸ, مٸنەز-قۇلقىمىزدى قالىپتاستىرادى.
وپتوگەنەتيكا عالىمدارعا وسى كٷردەلٸ جٷيەنٸڭ ناقتى قاي بٶلٸگٸنٸڭ قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سوندىقتان كٶپتەگەن ساراپشىلار بۇل ەدٸستٸ سوڭعى ونجىلدىقتارداعى نەيروعىلىمداعى ەڭ ٸرٸ جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ دەپ باعالايدى.
بٸر كەزدەرٸ قاراپايىم جاسىل بالدىردى زەرتتەۋدەن باستالعان عىلىمي ٸزدەنٸس بٷگٸندە ادام ميىنىڭ قۇپييالارىن اشۋعا كٶمەكتەسٸپ وتىر. ال بۇل جاڭالىقتىڭ بولاشاقتا ميلليونداعان ادامنىڭ ٶمٸرٸن جاقسارتۋعا ىقپال ەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
