2026 жылғы медицина саласы бойынша Нобель сыйлығы ғылымдағы ең таңғаларлық жаңалықтардың біріне жол ашқан үш ғалымға берілді. Олар – Карл Дайссерот, Петер Хегеман және Георг Нагель. Ғалымдар жасаған оптогенетика әдісі жүйке жасушаларын жарық арқылы басқаруға мүмкіндік береді. Бір кездері ғылыми фантастика болып көрінген бұл технология бүгінде ми қызметін зерттеудің қуатты құралына айналды, деп хабарлайды dalanews.kz.
Барлығы кәдімгі балдырдан басталды
1990-жылдары неміс ғалымдары Петер Хегеман мен Георг Нагель жасыл түсті Chlamydomonas балдырын зерттеді. Оларды бұл ағзаның жарыққа қалай жылдам жауап беретіні қызықтырды.
Зерттеу барысында олар балдыр құрамынан ерекше жарыққа сезімтал ақуыз – каналродопсинді анықтады. Бұл ақуызға көк жарық түскен кезде жасушада электрлік импульс пайда болады.
Кейін ғалымдар осы қасиетті басқа тірі жасушаларда да қолдануға болатынын дәлелдеді.
Ми құпиясын ашуға ұмтылыс
Осы кезеңде америкалық нейрохирург Карл Дайссерот психикалық аурулармен ауыратын науқастарды емдеп жүрді. Ол мидың қалай жұмыс істейтінін тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін жаңа құрал іздеді.
2005 жылы Дайссерот неміс әріптестерімен күш біріктіріп, балдырдағы жарыққа сезімтал генді зертханалық жануарлардың нейрондарына енгізді. Кейін миға өте жіңішке оптикалық талшық жалғанды.
Нәтижесінде көк жарық түскен сәтте нақты нейрондарды қосуға немесе өшіруге мүмкіндік туды. Осылайша ғылымда жаңа бағыт – оптогенетика дүниеге келді.
Бұл технология не береді?
Оптогенетика ғалымдарға миды бұрын-соңды болмаған дәлдікпен зерттеуге мүмкіндік берді.
Мысалы, зерттеушілер:
- жануарлардың кейбір қимыл-қозғалысын жарық арқылы басқара алды;
- есте сақтау механизмдерін зерттеді;
- Альцгеймер ауруы кезінде пайда болатын өзгерістерді бақылауға мүмкіндік алды;
- эпилепсия, шизофрения және тәуелділік секілді аурулардың миға әсерін тереңірек түсіне бастады.
Болашақтағы мүмкіндіктер
Қазір оптогенетика тек зертханаларда ғана емес, медицинада да қолданыс табуға жақындап келеді.
Ғалымдар бұл технологияның көмегімен көру қабілетін қалпына келтіру, есту жүйесін жақсарту, аутизм спектріндегі бұзылыстарды емдеу, кейбір неврологиялық ауруларды бақылау сияқты бағыттарда жұмыс жүргізіп жатыр.
Неліктен бұл жаңалық маңызды?
Адам миында шамамен 86 миллиард нейрон бар. Олардың әрқайсысы күрделі желі құрып, біздің ойымызды, сезімімізді, мінез-құлқымызды қалыптастырады.
Оптогенетика ғалымдарға осы күрделі жүйенің нақты қай бөлігінің қандай қызмет атқаратынын анықтауға мүмкіндік берді. Сондықтан көптеген сарапшылар бұл әдісті соңғы онжылдықтардағы нейроғылымдағы ең ірі жаңалықтардың бірі деп бағалайды.
Бір кездері қарапайым жасыл балдырды зерттеуден басталған ғылыми ізденіс бүгінде адам миының құпияларын ашуға көмектесіп отыр. Ал бұл жаңалықтың болашақта миллиондаған адамның өмірін жақсартуға ықпал етуі әбден мүмкін.
