2026 jylǵy meditsina salasy boiynsha Nobel syilyǵy ǵylymdaǵy eń tańǵalarlyq jańalyqtardyń birine jol ashqan úsh ǵalymǵa berildi. Olar – Karl Daisserot, Peter Hegeman jáne Georg Nagel. Ǵalymdar jasaǵan optogenetika ádisi júike jasýshalaryn jaryq arqyly basqarýǵa múmkindik beredi. Bir kezderi ǵylymi fantastika bolyp kóringen bul tehnologiia búginde mi qyzmetin zertteýdiń qýatty quralyna ainaldy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Barlyǵy kádimgi baldyrdan bastaldy
1990-jyldary nemis ǵalymdary Peter Hegeman men Georg Nagel jasyl tústi Chlamydomonas baldyryn zerttedi. Olardy bul aǵzanyń jaryqqa qalai jyldam jaýap beretini qyzyqtyrdy.
Zertteý barysynda olar baldyr quramynan erekshe jaryqqa sezimtal aqýyz – kanalrodopsindi anyqtady. Bul aqýyzǵa kók jaryq túsken kezde jasýshada elektrlik impýls paida bolady.
Keiin ǵalymdar osy qasietti basqa tiri jasýshalarda da qoldanýǵa bolatynyn dáleldedi.
Mi qupiiasyn ashýǵa umtylys
Osy kezeńde amerikalyq neirohirýrg Karl Daisserot psihikalyq aýrýlarmen aýyratyn naýqastardy emdep júrdi. Ol midyń qalai jumys isteitinin tereńirek túsinýge múmkindik beretin jańa qural izdedi.
2005 jyly Daisserot nemis áriptesterimen kúsh biriktirip, baldyrdaǵy jaryqqa sezimtal gendi zerthanalyq janýarlardyń neirondaryna engizdi. Keiin miǵa óte jińishke optikalyq talshyq jalǵandy.
Nátijesinde kók jaryq túsken sátte naqty neirondardy qosýǵa nemese óshirýge múmkindik týdy. Osylaisha ǵylymda jańa baǵyt – optogenetika dúniege keldi.
Bul tehnologiia ne beredi?
Optogenetika ǵalymdarǵa midy buryn-sońdy bolmaǵan dáldikpen zertteýge múmkindik berdi.
Mysaly, zertteýshiler:
- janýarlardyń keibir qimyl-qozǵalysyn jaryq arqyly basqara aldy;
- este saqtaý mehanizmderin zerttedi;
- Altsgeimer aýrýy kezinde paida bolatyn ózgeristerdi baqylaýǵa múmkindik aldy;
- epilepsiia, shizofreniia jáne táýeldilik sekildi aýrýlardyń miǵa áserin tereńirek túsine bastady.
Bolashaqtaǵy múmkindikter
Qazir optogenetika tek zerthanalarda ǵana emes, meditsinada da qoldanys tabýǵa jaqyndap keledi.
Ǵalymdar bul tehnologiianyń kómegimen kórý qabiletin qalpyna keltirý, estý júiesin jaqsartý, aýtizm spektrindegi buzylystardy emdeý, keibir nevrologiialyq aýrýlardy baqylaý siiaqty baǵyttarda jumys júrgizip jatyr.
Nelikten bul jańalyq mańyzdy?
Adam miynda shamamen 86 milliard neiron bar. Olardyń árqaisysy kúrdeli jeli quryp, bizdiń oiymyzdy, sezimimizdi, minez-qulqymyzdy qalyptastyrady.
Optogenetika ǵalymdarǵa osy kúrdeli júieniń naqty qai bóliginiń qandai qyzmet atqaratynyn anyqtaýǵa múmkindik berdi. Sondyqtan kóptegen sarapshylar bul ádisti sońǵy onjyldyqtardaǵy neiroǵylymdaǵy eń iri jańalyqtardyń biri dep baǵalaidy.
Bir kezderi qarapaiym jasyl baldyrdy zertteýden bastalǵan ǵylymi izdenis búginde adam miynyń qupiialaryn ashýǵa kómektesip otyr. Al bul jańalyqtyń bolashaqta milliondaǵan adamnyń ómirin jaqsartýǵa yqpal etýi ábden múmkin.
