– تىنىسبەك شەرٸپۇلى, عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ٸسٸنە شەتەلدٸك ساراپشىلاردى تارتىپ, وتاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىسىنا باعالاۋ ٸسٸ عىلىمنىڭ دامۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتتٸ?
– قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن شەتەلدٸك عىلىمي ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى عىلىمنىڭ وڭ باعىتتا دامۋىنا ىقپال ەتتٸ دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن. بۇل تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەنگٸزٸلگەن باتىل قادام بولعانى انىق. سول كەزدە قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي جۇمىسىن ٶزگە ەلدٸڭ عالىمدارىنا باعالاتۋ مەسەلەسٸن كٶپتەگەن ادامدار قولداعانمەن بٸراز عالىمدارىمىز قارسى بولدى. ولار مەملەكەت قارجىسىن شەتەلدٸك ساراپشىلارعا جۇمساماي ٶز ەلٸمٸزدە قالدىرۋدى قۇپ كٶرگەن ەدٸ. بٸراق سول كەزدە مينيسترلٸكتٸڭ قابىلداعان باعدارلامالارى وتاندىق عىلىمنىڭ ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ەدٸ. سوندىقتان كٶپشٸلٸكتٸڭ قولداۋىمەن قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي جوبالارىن سىرت ەلدەردەگٸ ساراپشىلاردىڭ سارالاۋىنان ٶتكٸزۋ مٸندەتتەلدٸ. بٸزدەر عىلىمي جۇمىستارىمىزعا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزٸپ, وتاندىق عىلىمنىڭ قانشالىقتى دامىعانىن ايقىنداۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدىق. سونىمەن قاتار عىلىمي ىنتىماقتاستىق اياسى بارىنشا ارتا تٷستٸ. قازٸرگٸ تاڭدا سونىڭ وڭ نەتيجەسٸن كٶرٸپ وتىرمىز.
– جالپى بۇل جٷيەگە قاي سالانىڭ عالىمدارى قارسى بولدى? ولار قانداي ۋەج ايتتى?
– نەگٸزٸنەن قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ەرٸپتەستەرٸمٸز قارسىلىق تانىتتى. ولارعا بٸراز اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسى عالىمدارى قوسىلعانىن بٸلەمٸن. اگرارلىق سالادا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ەرٸپتەستەرٸمٸز شەتەلدٸڭ عالىمدارى بٸزدٸڭ قۇپييالارىمىزدى بٸلٸپ الادى دەپ الاڭداۋشىلىق تانىتتى.
ال قوعامدىق عىلىمدار بولسا, ەدەبيەت, مەدەنيەت, تاريح, ەكونوميكا سالاسى عالىمدارى شەتەلدٸك ساراپشىلار قازاقستاننىڭ قوعامدىق عىلىمدارىنان جەتٸك بٸلمەيتٸندٸكتەن, ساراپتاما كەزٸندە تٶمەن بالل قويىپ تاستايدى دەپ قاۋٸپتەندٸ. مەنٸڭشە, قوعامدىق سالادا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن عالىمداردىڭ الاڭداۋىنا نەگٸز جوق. يە, شەتەلدٸك عالىمدار قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ساياسي احۋالىن, مەدەنيەتٸن جەتٸك تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن. بٸراق قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ ەلەمگە ورتاق. قايتا ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق عالىمداردىڭ ەلەمدٸك عىلىمي ورتامەن تىعىز ىنتىماقتاستىققا تٷسۋٸ ماڭىزدى ەمەس پە?
قازاقستان ساياسات پەن ەكونوميكا بويىنشا بەيتاراپ مەملەكەت ەمەس قوي. ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋ جولىنداعى تٷرلٸ رەفورمالاردى دامىعان ەلدەردٸڭ ٸس-تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ, جٷرگٸزٸپ كەلەمٸز. مۇنداي جاعدايدا قوعامدىق عىلىمداردى وقشاۋلاۋعا بولا ما? ەرينە, بولمايدى. كەرەك دەسەڭٸز, بٸزدٸڭ كٶنە ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸز ٶزگە دە ٶركەنيەتتەرمەن تىعىز بايلانىستى ەمەس پە? وسىنداي جايتتاردى ەسەپكە الساق, قوعامدىق عالىمداردىڭ الاڭداۋىنا نەگٸز جوق ەكەنٸن كٸم دە بولسا, بايقاعان بولار ەدٸ.
– تىنىسبەك اعا, ەندٸ عىلىمي جۇمىستاردى شەتەلدٸك عالىمدارعا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزۋدٸڭ تيٸمدٸ تۇستارى جايىندا ايتساڭىز?
– ايتايىن. عىلىمي ساراپتامانىڭ قانداي پايداسى بولعانىن ٶزٸمنٸڭ ماماندىعىم – ماتەماتيكا عىلىمىمەن بايلانىستىرىپ ايتقانىم جٶن شىعار. كەڭەس زامانىندا قازاقستاننىڭ ماتەماتيكا سالاسى وداق بويىنشا ورىستار مەن ۋكرايندەردەن كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ورىندا تۇردى. ال توقسانىنشى توقىراۋ جىلدارى سەگٸز, توعىزىنشى ورىنعا دەيٸن قۇلدىراپ كەتتٸك. بۇدان كەيٸن جالعىز ماتەماتيكا ەمەس قازاقستانداعى جالپى عىلىمنىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنٸن انىقتاۋ مٷمكٸن بولادى. سول كەزدە بٸزدە حيمييا, فيزيكا, بيولوگييا عىلىمدارى جوعارى دەڭگەيدە دامىدى دەپ جٷردٸك. ٶيتكەنٸ, اتالعان سالادا عالىمدار كٶپ بولدى. ال عىلىمي جۇمىستارعا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷرگٸزگەنٸمٸزدە قازاقستاندا ماتەماتيكا عىلىمى جوعارى دەڭگەيدە دامۋ ٷردٸسٸن جوعالتپاعانىن بايقادىق. بۇعان ماتەماتيك عالىمدارىمىزدىڭ شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ قاراۋىنا جٸبەرٸلگەن عىلىمي جۇمىستارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ جوعارى بالعا يە بولدى. وسى ساراپتامانىڭ ارقاسىندا قازاق عىلىمنىڭ دامۋ دەگەيٸ قانداي دەرەجەدە ەكەنٸن باعامدادىق.
بۇدان بٶلەك ەلەمدٸك عىلىمي كەڭٸستٸكپەن ىنتىماقتاستىعىمىز ارتا تٷستٸ. قازاق عالىمدارى يمپاكت-فاكتورى جوعارى عىلىمي جۋرنالدارىنا عىلىمي ەڭبەكتەرٸ جايىندا ماقالا جارييالاپ, جوعارى سٸلتەمەلٸك كٶرسەتكٸشكە يە بولدى. وسىلايشا تمد ەلدەرٸ اراسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما جٷيەسٸن جەتٸلدٸرگەن بٸردەن-بٸر ەل اتاندىق. قازٸرگٸ تاڭدا كٶرشٸلەس ەلدەر بٸزدٸڭ جولىمىزعا تٷسٸپ جاتىر. ٶز باسىم مۇنى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى عىلىمدى دامىتۋداعى سەتتٸ رەفورمانىڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن.
قازٸرگٸ تالاپ بويىنشا قارجىلاندىرۋعا ۇسىنىلعان عىلىمي جۇمىستى ەكٸ شەتەلدٸك, بٸر قازاقستاندىق ساراپشى قاراپ شىعىپ, رەتسەنزييا جازادى. مۇندا ولاردىڭ اتى-جٶنٸ قۇپييا ساقتالادى. بۇدان كەيٸن ەر باعىت بويىنشا عىلىمي كەڭەستٸڭ مٷشەلەرٸ ساراپشىلاردىڭ عىلىمي جوبا جايىنداعى رەنتسەنزيياسىمەن تانىسىپ, شەشٸم قابىلدايدى. ٶزٸم عىلىمي كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ بولعانىمدا رەتسەنزييالارمەن تانىسقانىمدا قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ بۇرا تارتاتىنىن كەزدەرٸ بولاتىنىن, ال شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ عىلىمي جۇمىسقا ەدٸل باعاسىن بەرەتٸنە تالاي رەت كٶز جەتكٸزدٸم. سول كەزدە مٷيٸزٸ قاراعايداي اكادەميكتەردٸڭ عىلىممەن قانشالىقتى اينالىسىپ جٷرگەنٸ بايقالىپ قالدى. اتا-بابالارىمىز «سىرت كٶز سىنشى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. وسى رەتتە عىلىمي جۇمىستارعا ساراپتاما جاساۋ ٷشٸن عىلىمى جوعارى دەڭگەيدە ٶركەندەگەن اقش, باتىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ عالىمدار تارتىلعانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. ولار ەلەمدٸك عىلىمي ٷردٸستٸڭ قاي باعىتتا دامىپ جاتقانىن ەسكەرٸپ, قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە ەدٸل باعاسىن بەردٸ. سوندىقتان عىلىمي جوبالاردى باعالاۋدا ٶزگە ەلدٸڭ ساراپشىلارىن تارۋ ٶتە قاجەت دٷنيە دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل جۇمىستار قازاق عىلىمنىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە ٶز پايداسىن تيگٸزٸپ وتىر.
– شەتەلدٸك ساراپشىلار تۋراسىن ايتادى دەيسٸز عوي?
– يە. شەتەلدٸك ساراپشىلار عىلىمي جۇمىستا عىلىم بار ما, جوق پا ەكەنٸن قولعا ۇستاعانداي انىق كٶرسەتٸپ بەرەدٸ. سونىمەن قاتار عىلىمي جۇمىستىڭ كەلەشەگٸ بار ما, جوق پا, سونىڭ بەرٸن ساراپشىلار انىقتاپ بەرەدٸ. قازاقستاندىق ساراپشىلار ەرٸپتەستەرٸنٸڭ جۇمىسىن قاراعاندا كٶڭٸل جىقپاستىققا ۇرىنعانى بايقالىپ تۇردى. ال شەتەلدٸك ساراپشىلار يٸ قانعان بىلعارىداي بىلق-سىلق ەتكەنٸن بايقامادىم. تۋراسىن ايتادى, مەيمٶڭكەلەمەيدٸ.
– قازاق قوعامىندا عىلىمعا قاتىستى كٶزقاراستى ٶزگەرتۋ كەرەك سيياقتى. بٸزدە عالىمنىڭ ەڭبەگٸ قاندايدا بٸر قولدانبالى دٷنيەنٸ ٶمٸرگە ەكەلۋ كەرەك دەگەن تٷسٸككە سايادى. ال قازٸر عىلىمنىڭ دامۋى كٷردەلەنٸپ كەتكەنٸ ٶزٸڭٸزگە مەلٸم. ايتالىق, سٸزدٸڭ عىلىمي جۇمىسىڭىز عىلىمداعى ٷلكەن مەسەلەنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا شەشۋٸ مٷمكٸن. ال حالىق سٸزدەن قولدانبالى دٷنيە كٷتەدٸ. قالاي ويلايسىز, حالىقتىڭ ساناسىنداعى (تٸپتٸ كەسٸپكەرلٸك ورتا دەپ ايتساق تا بولادى) وسى بٸر قاساڭ قاعيدانى ٶزگەرتۋدٸڭ كەزٸ كەلگەن سيياقتى?
– ٶتە دۇرىس ايتاسىز. قازٸر عىلىم كٷردەلٸنٸپ كەتتك. قاندايدا بٸر عىلىمي جوبادان قولدانبالى دٷنيە كٷتۋدٸڭ زامانى ٶتكەن. قازٸر ەلەمدە عالىمداردىڭ جۇمىسىن قولدانبالى دٷنيە ارقىلى باعالانبايدى. عىلىمى دامىعان دٷنيەجٷزٸنٸڭ جەتەكشٸ ەلدەرٸ عىلىمنىڭ دامىپ جاتقانىن يمپاكت-فاكتورى جوعارى عىلىمي-جۋرنالدارعا جارييالاعان ماقالالارمەن جەنە ولارعا دٷنيەجٷزٸ عالىمدارىنىڭ جاساعان سٸلتەمەلٸك كٶرسەتكٸشٸمەن ٶلشەنەدٸ.
قازٸر عىلىم تولىقتاي جاھاندانىپ كەتكەن ەلەم مويىنداماعان عىلىم – عىلىم ەمەس. مۇنى بٸر سەتكە دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. بٸزدەر عىلىم مەن قولدانبالى عىلىمنىڭ اراسىن اجىراتا بٸلۋٸمٸز كەرەك.
ايتالىق, iPhone جىل سايىن (تٸپتٸ بۇداندا قىسقا مەرزٸمدە بولۋى مٷمكٸن) سمارتفوننىڭ جاڭا تٷرٸن شىعارادى. مۇنى عىلىممەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. بۇل – تەحنولوگييالىق جەتٸستٸك. مۇنىڭ عىلىمي نەگٸزٸ باياعىدا سالىنىپ قويىلعان. تەك ينجەنەرلەر تەمٸردٸڭ ورنىنا باسقا اسىل مەتالداردى قولدانىپ, اي سايىن iPhone-نىڭ جاڭا تٷرٸن شىعارادى. ال ونىڭ عىلىمي نەگٸزٸ ٶزەگەرگەن جوق. جاڭا iPhone قولدانىسقا ەنۋٸ بۇل عىلىمي جاڭالىق ەمەس. بۇل – ديزايىندىك جەتٸستٸك, بولماسا, ينجەنەرلٸك اقىل-ويدىڭ نەتيجەسٸ.
يە, مۇنداي ٷردٸستەر اقش-قا كٶل-كٶسٸر پايدا ەكەلٸپ وتىر. كەز كەلگەن عىلىمدى قولدانبالى دەڭگەيگە جەتكٸزۋ ٸسٸمەن باتىس ەلدەرٸندە جەكەلەگەن كومپانييالار اينالىسادى. ال بٸزدٸڭ اۋزىمەن قۇس تٷستەگەن ٸرٸ كومپانييالارىمىز شەتەلدٸڭ تەحنولوگيياسىنا اۋىز اشىپ وتىر. سوندىقتان بٸزدٸڭ حالىققا عىلىم مەن تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتٸڭ ارا جٸگٸن اشىپ بەرەتٸن كەز كەلدٸ. بۇرىندارى كٶپشٸلٸككە ارنالعان عىلىمدى ناسيحاتتايتىن باسىلىمدار بولۋشى ەدٸ. قازٸر ونىڭ بٸرٸ دە جوق. سوندىقتان حالىقتىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى تٷسٸنٸگٸ ەسكٸ ۇعىم-تٷسٸنٸكپەن قالىپ قويعان.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماقانوۆ
