– ەزٸرەت ٶتەبايۇلى, بٷگٸندە قازاق عالىمدارى تىنىمسىز ٸزدەنٸپ, تٷرلٸ عىلىمي جاڭالىقتاردى اشىپ جاتقانىن بٸلەمٸز. سٷتتٸ سۇيىق كٷيٸندە ساقتاۋدىڭ مەرزٸمٸن ۇزارتۋ جولىندا ٶزدەرٸڭٸزدٸڭ ٸزدەنٸپ جٷرگەندەرٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىڭىز جايىندا ايتا وتىرساڭىز?
– يە, سٷتتٸڭ تابيعي قالپىن ۇزاق كٷيٸندە ساقتاۋ – قازٸرگٸ تاماق ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلە. بۇل باعىتتا تەك قانا قازاق عالىمدارى ەمەس, دٷنيەجٷزٸنٸڭ بارلىق عۇلامالارى ويلانىپ جٷر دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. ٶزگە ەلدٸڭ عالىمدارى ٶزدەرٸ ويلاپ تاپقان تىڭ تەحنولوگيياسىن تەگٸن بەرە سالمايتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان قاي سالادا بولسىن قازاق عالىمدارىنىڭ تىنباي ٸزدەنٸپ, وتاندىق تەحنولوگييانى دايىنداۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸندەگٸ سٷت پەن سٷت ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىندار ٶز ٶنٸمدەرٸنٸڭ ۇزاق ۋاقىت ساقتالۋى ٷشٸن «بۋدال» دەپ اتالاتىن انتيوكسيدانتتى قوسادى. بۇل انتيوكسيدانت سينتەتيكالىق جولدارمەن دايىندالعاندىقتان ادام دەنساۋلىعىنا ٶتە زييان. ول ادامنىڭ ورگانيزمٸنە ەنگەننەن كەيٸن تەز شىقپايدى. سوندىقتان ەلەم عالىمدارى تابيعي زاتتاردان دايىندالاتىن انتيوكسيدانتتىڭ تٷرٸن ويلاپ تابۋعا كٷش سالىپ جاتىر.
وسى رەتتە بٸزدەر قارا ٶرٸك, يتمۇرىن جەنە شاراپ زاۋىتتارىنان قالاتىن جٷزٸمنٸڭ قالدىعىن مۇقييات زەرتتەپ, ولاردىڭ قۇرامى انتيوكسيدانت جاساۋعا قولايلى س دەرۋمەنٸنە باي ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. وسىدان كەيٸن اكادەميك ٶرٸسبەك شومانوۆ اعامىزدىڭ باسشىلىعىمەن اتالعان ٶسٸمدٸكتەردەن ارنايى ەكستراكتتار الىپ, ولاردى بٸر-بٸرٸنە قوسىپ, كەشەندٸ انتيوكسيدانت الۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. تابيعي انتيوكسيدانتتى سٷت ٶنٸمدەرٸنە قوسقاندا سٷتتٸ ارنايى قۇتىلارعا قۇيماي-اق 40 كٷنگە دەيٸن ساقتاۋعا بولاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸك.
– جاڭادان ويلاپ تاپقان انتيوكسيدانتتارىڭىزدى باسقا دا اعارعاندارعا قوسۋعا بولا ما?
– يە, بٸز ويلاپ تاپقان انتيوكسيدانتىمىزدى قازاقتىڭ دەستٷرلٸ سۋسىنى – قىزىم بەن شۇباتقا دا قوسىپ كٶردٸك. نەتيجەسٸ – كٶڭٸل قۋانتارلىق. انتيوكسيدانت قوسىلعان قىمىز بەن شۇبات ۇزاق ۋاقىتقا دەيٸن ساقتالىپ, ٷمٸتٸمٸز اقتالدى. بٸزدەر الداعى ۋاقىتتا ٶسٸمدٸكتەردەن دايىندالعان انتيوكسيدانتتارىمىزدى دامىتىپ, ونى ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە كەڭ كٶلەمدە قولدانۋعا كٷش سالاتىن بولامىز.
– ەت پەن تٷرلٸ شۇجىقتاردى ىستاسا, دەمٸ كٸرەدٸ. بۇل تەسٸلدٸ ادامزات بالاسى ەرتە باستان بٸلٸپ, ەتتٸ ىستاپ جەپ كەلەدٸ. بٸراق كٶپشٸلٸگٸمٸز ەتتٸ ىستاۋ بارىسىندا اعاشتاردىڭ بويىنداعى سمولا تٷتٸنمەن ارالاسىپ, ەتتٸڭ بەتٸنە قوناتىنىن بٸلمەيمٸز.
ال سمولانىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زييان ەكەنٸن ايتىپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىقتاۋ.
وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن عالىمدار ۇزاق جىل ٸزدەنٸپ, «سۇيىق تٷتٸندٸ» ويلاپ تاپقان-دى.
قازٸرگٸ تاڭدا «سۇيىق تٷتٸندٸ» ەت پەن شۇجىقتى ىستاۋعا كەيبٸر كەسٸپورىندار كەڭٸنەن قولدانۋدا. بۇل تٷتٸننٸڭ قۇرامىندا ادام دەنساۋلىعىنا زيياندى ەشتەڭە جوق. بٸزدٸڭ عالىمدار وسى سۇيىق تٷتٸنگە تٷرلٸ شٶپتەردٸڭ بويىنداعى ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى زاتتاردى قوسىپ, ەت پەن شۇجىقتى ىستاۋدىڭ تىڭ تەسٸلٸن ويلاپ تاپتى. مۇنداي ٶڭدەۋدەن ٶتكەن ەت پەن شۇجىق ٶتە دەمدٸ ەرٸ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
– سوندا تابيعي شٶپپەن ەت پەن شۇجىقتى ىستاپ, ونىڭ قۇنارلىلىعىن بايىتۋعا بولا ما?
– ەرينە. بٸز بۇل ٷشٸن التى شٶپتٸ تاڭداپ الدىق. ولاردىڭ ەكستراكتىن العاننان كەيٸن تيٸستٸ مٶلشەردە ەت ىستاۋعا لايىقتى دوزاسىن دايىندادىق. مەسەلەن, بٸر شٶپتٸڭ دەمٸ قىشقىل بولسا, ەندٸ بٸرٸ تەتتٸ دەگەندەي. سوندىقتان بٸزدەر شٶپتەردٸڭ ەكستراكتتارىن تيٸستٸ مٶلشەردە الا وتىرىپ, ەت ىستايتىن بٸرنەشە كەشەندٸ ەكستراكتتىڭ تٷرٸن دايىندادىق. بۇدان كەيٸن ٶنٸمٸمٸزدٸ سىناقتان ٶتكٸزۋ ٷشٸن ەلٸمٸزگە بەلگٸلٸ ازاماتتاردى ينستيتۋتقا شاقىرىپ دەگۋستاتسييا جاساتقانىمىز ولارعا قاتتى ۇنادى.
شٶپتەردەن بٶلٸپ العان زاتتارىمىزدى سۋعا قوسىپ, ونى شۇجىققا قوساسىز. وسىلايشا كٶپشٸلٸكتٸ اينالاسىن تٷتٸندەتٸپ, ەتتٸ ىستاۋدىڭ ماشاقاتىنان قۇتقارۋدىڭ جولىن تاپتىق. بٸزدٸڭ بۇل تەسٸلٸمٸز ەت ٶڭدەيتٸن ٸرٸ كەسٸپورىنداردىڭ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭٸلدەتەتٸنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. سوندىقتان بۇل جوبانى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋدٸڭ ماڭىزى زور. ونىڭ ٷستٸنە ەتتٸڭ دەمٸن كٸرگٸزەتٸن شٶپتەردٸڭ بەرٸ قازاقستاندا ٶسەدٸ. ەكستراكت دايىنداۋ ٷشٸن سىرت ەلدەن شيكٸزات تاسىمالداپ ەۋرەگە تٷسۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
– بۇل تەسٸلمەن قازى-قارتانى دا ىستاۋعا بولا ما?
– بولادى. مۇنداي ٶڭدەۋدەن ٶتكەن قازى-قارتانىڭ دەمٸ ەش ۋاقىتتا اۋزىڭىزدان كەتپەيتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
– تابيعي شٶپتەردٸڭ ەكستراكتىمەن ٶڭدەلگەن سوڭ, ەتتٸڭ باعاسى شارىقتاپ كەتپەي ما?
– مۇنداي ٶڭدەۋدەن ٶتكەن سوڭ ەتتٸڭ باعاسى سونشالىقتى قىمباتتايدى دەپ ايتا المايمىن. ەڭگٸمە اراسىندا ايتتىق قوي, ەكستراكت دايىنداۋعا قاجەتتٸ شٶپتٸڭ بەرٸ قازاقستاندا ٶسەدٸ. تەك شٶپتەردەن قاجەتتٸ ەكستراكتتاردى بٶلٸپ العاندا ازداپ قارجى شىعۋى مٷمكٸن. ول ەتتٸڭ باعاسىنا سونشالىقتى ەسەر ەتەدٸ دەپ ايتا الماس ەدٸم.
بٸزدەر قاجەتتٸ شٶپتەرٸمٸزدەن ەكستراكتتى ۆاكۋۋمدىق جاعدايدا بٶلٸپ الامىز. ۆاكۋۋمنىڭ ٸشٸنە ۋلترادىبىس جٸبەرگەندە ەكستراكتتار ٶزدٸگٸنەن بٶلٸنٸپ شىعادى. بۇل ەندٸ تازا عىلىمي جۇمىس.
– قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن وڭتٷستٸك شىعىسى جەمٸس-جيدەكتەردٸ ٶسٸرۋگە ٶتە قولايلى ايماق ەكەنٸ ٶزٸڭٸزگە مەلٸم. جەمٸس-جيدەك ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن ديقاندارىمىز كٷزدە ٶنٸمٸن جيناپ العاننان كەيٸن تەزدەتٸپ ٶتكٸزۋگە تىرىساتىنى بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ قىسقا قالسا, رەسۋا بولادى. جەمٸس-جيدەكتٸ ٶڭدەۋگە قاتىستى اشقان جاڭالىقتارىڭىز بار ما?
– بار. قازٸر الماتى, جامبىل جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى الما, ٶرٸك, شابدالىلارىن جيناپ الىپ, ساتۋدان ارىعا اسا الماي وتىر. ەگەر وسى جەمٸس-جيدەكتەردٸ ٶڭدەپ ساتساق, شارۋالارىمىز پايدانىڭ استىندا قالار ەدٸ.
بٷگٸندە دٷكەن سٶرەلەرٸندە بالالار جيٸ الىپ جەيتٸن چيپسى بار. ونىڭ كارتوپتان جاسالاتىنىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. بٸزدەر الما مەن شابدالىدان چيپسى جاساۋدىڭ تەحنولوگيياسىن ەزٸرلەدٸك. اۋىلدا ەجەلەرٸمٸز الما, ٶرٸكتەن قاق جايىپ, كٷننٸڭ كٶزٸنە كەپتٸرٸپ, قىسقا ازىق ەزٸرلەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. بٸزدەر الما مەن شابدالى ارنايى قۇرىلعىدا كەپتٸرٸپ, تاماشا قىتىرلاعان چيپسىدى جاسادىق. جەمٸستەن جاساعان چيپسىمىزدىڭ قۇرامىندا دەمدەۋٸش, كونسەرۆانتتار مەن تۇزدار مٷلدە جوق. قىستا بالالاردىڭ قىتىرلاتىپ جەۋٸنە ٶتە قولايلى. ەرٸ دەنساۋلىققا دا پايدالى.
بۇل ٷشٸن بٸزدەر الما مەن شابدالىنى اۋاسى جوق ارنايى پەشتە كەپتٸردٸك. نەتيجەسٸندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەرەمەت ٶنٸمگە قول جەتكٸزدٸك.
ەگەر شارۋالارىمىز بٸزدٸڭ دايىنداعان قۇرىلعىلارعا قول جەتكٸزسە, ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەپ, نارىقتا جوعارى باعادا پۇلداۋىنا مٷمكٸندٸك الار ەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا جوبامىزدى كوممەرتسييالاۋعا كٷش سالىپ جاتقان جايىمىز بار.
– جەمٸستەن چيپسى جاسايتىن جابدىقتارىڭىزدىڭ باعاسى قانشا? قاراپايىم شارۋالاردىڭ قالتاسى كٶتەرە الا ما?
– شىنى كەرەك, مۇنداي قۇرىلعىنى كەز كەلگەن شارۋانىڭ قالتاسى كٶتەرە الماۋى مٷمكٸن. شامامەن چيپسى جاسايتىن جابدىقتىڭ باعاسى 50-60 مىڭ دوللار تۇرادى. كەيبٸر شارۋالار ٷشٸن بۇل قوماقتى اقشا بولماۋى مٷمكٸن. بٸراق بٸزدٸڭ جابدىعىمىز يننوۆاتسييالىق قۇرىلعى ەكەنٸن شارۋالار ەسكەرۋٸ كەرەك.
بازاردان ساتىپ الىپ, ايداپ كەتەتٸن جٷك مەشينەسٸ ەمەس. ونىڭ جۇمىسىن باقىلاپ, دۇرىس جۇمىس ٸستەۋٸن قاداعالاۋ ٷشٸن بٸلٸكتٸ ماماندار قاجەت. ولاردىڭ تەگٸن جۇمىس ٸستەمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان شارۋالار بۇل قۇرىلعىعا قىزىققاندا وسى جاعىنا دا مەن بەرۋٸ كەرەك.
مەنٸڭشە, قازٸرگٸ زاماندا شارۋالار بٸرنەشە ماماندىقتىڭ قۇپييا-سىرىن بٸلۋگە تالپىنۋى تيٸس. ولار زاماناۋي اگرانومييا, ۆەتەرينارييا جەنە تٷرلٸ جابدىقتارمەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ قىر-سىرىن بٸلۋٸ شارت. سول كەزدە عانا ويعا العان ٸستەرٸ العا باسىپ, جەتٸستٸككە جەتەدٸ. بۇدان باسقا شارۋالارىمىز ەلٸمٸزدەگٸ سالالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارمەن تىعىز ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس ورناتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
نۇرلان جۇماقانوۆ, «ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ
