بەرگەي – «رىجىي الماز» ەمەس
شىنى كەرەك, بەرگەي رىسقاليەۆ ٷلكەن ساياساتتا مۇنايلى ٶڭٸردٸڭ ەكٸمٸ بولعاننان كەيٸن تانىلا باستادى. وعان دەيٸن ول رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ ساياساتكەر رەتٸندە ەشكٸمنٸڭ نازارىنا ٸلٸككەن جوق.
تٸپتٸ, انىعىراق ايتساق, بەرگەي رىسقاليەۆ ٸستٸ بولعاننان كەيٸن جالپاق جۇرتقا تانىلا باستادى. ەگەر ول جەمقورلىقپەن ٸستٸ بولماعاندا كٶپ ەكٸمدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ, ساياسات ساحناسىندا جٷرە بەرەر ەدٸ.
ول ەكٸم بولماي تۇرعاندا, ٸسكەر كەسٸپكەر رەتٸندە باتىس ٶڭٸردە ەبدەن تانىلعانى بەلگٸلٸ. ايتپاقشى, بٸزدەر بەرگەي رىسقاليەۆتٸ ەسكە العاندا توقسانىنشى جىلدارداعى قىلمىستىق توپتاردىڭ سەركەلەرٸ كٶز الدىمىزعا ەلەستەيتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. ٶيتكەنٸ ونىمەن جاقىن جٷرٸپ, ارالاسقان اقىن-جازۋشىلار ونىڭ باتىستاعى بەدەلٸن اسىرىپ, ەسٸرەلٸ ەڭگٸمەلەرٸن ايتقاندا, كٶز الدىمىزعا بەرگەي مەن «رىجىي الماز» قاتار ەلەستەيتٸن.
قالاي دەسەكتە, 90-جىلدارى بيزنەس باستاعان ازاماتتاردىڭ قىلمىستىق توپتارمەن جيٸ جولى تٷيٸسكەنٸ انىق. ەركٸم ٶز بيزنەسٸن ٶزٸ قورعاۋى كەرەك ەدٸ. ٶيتكەنٸ ول كەزدە ٷكٸمەتتٸڭ ٶزگەنٸڭ دٷنيەسٸن قورعايتىنداي شاماسى بولمادى. سوندىقتان سول كەزدەگٸ تالاي كەسٸپكەرلەر قىلمىستىق توپتارمەن توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي ارالاسقانى جاسىرىن ەمەس. وسى رەتتە بەرگەي رىسقاليەۆتٸڭ قىلمىستىق توپتارمەن بايلانىسىن بەتتەرٸنە سالىق قىلىپ باسۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
مۋسيننٸڭ شەكٸرتٸ
ەرينە, مۇنداي باس اينالدىراتىن كارەرا جاساپ, تابىستى كەسٸپكەر اتانۋدا وعان اينالاسىنداعى قولداۋشىلار ايرىقشا ىقپال ەتكەنٸ انىق.
بٸلٸكتٸ كەسٸپكەر رەتٸندە تانىلعان بەرگەي رىسقاليەۆتٸڭ ساياساتتاعى مانسابىنىڭ ٶسۋٸنە اسلان مۋسيننٸڭ ايرىقشا ىقپال ەتكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. باتىستىڭ اشسا القانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان اسلان ەسبولايۇلى بولماعاندا بەرگەيدٸڭ ەكٸم بولۋى ەكٸتالاي ەدٸ. كەرەك دەسەڭٸز, باتىستاعى بەرگەي سىندى بٸراز جٸگٸتتٸڭ بيزنەس پەن بيلٸكتٸڭ شىڭىنا شىعۋىنا مۋسين ايرىقشا قامقورلىق تانىتتى دەپ ايتۋعا بولادى.
اعايىندى رىسقاليەۆتەردٸڭ ٶلٸ-تٸرٸسٸن بٸر بٸلسە, قازاقستانداعى جاعدايدى ەۋروپانىڭ تٶرٸنەن باقىلايتىن اسلان مۋسين بٸلۋٸ تيٸس. بٸراق كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندە تەلٸم الىپ, بيلٸكتٸڭ وليمپٸنە كٶتەرٸلگەن اسلان ەسبولايۇلى قاشاندا سىرعا بەرٸك جان ەكەنٸن بٸلەمٸز.
ول – جاس ساياساتكەرلەر سيياقتى بيلٸكپەن بەت جىرتىسىپ, باتىسقا باس ساۋعالايتىن جانداردىڭ قاتارىنا جاتپايدى. ول – دەموكراتييانى قالقان ەتٸپ, اشىق مايدانعان شىقپايدى. تاسادا جاتىپ, ٶزٸنٸڭ ۋاقىتىن كٷتەدٸ. بٸراق ونىڭ كٷتكەن ورايلى سەتٸ بولىپ-بولمايتىنى بٸز تۇرماق ٶزٸ دە بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان ول «رىسقاليەۆتەرگە قاتىستى قۇپييانى جايىپ سالادى» دەپ ٷمٸتتەنۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
تٸرٸ مە, ٶلٸ مە?
باستاپقى ەڭگٸمەمٸزگە قايتا ورالساق. سونىمەن اعايىندى رىسقاليەۆتەر ٶلٸ مە, تٸرٸ مە? بيلٸكتٸڭ ەرەكەتٸن اڭداساق, اعايىندىلار بۇل دٷنيەدە جوق سەكٸلدٸ.
ەگەر ولار شەتەلگە قاشسا, وسى ۋاقىتقا دەيٸن مۇحتار ەبليازوۆ, ۆيكتور حراپۋنوۆ سىندى شاڭ بەرٸپ, تٸرشٸلٸك نىشانىن بٸلدٸرەر ەدٸ عوي.
يە, بەرگەي رىسقاليەۆتٸڭ مۇحتار ەبليازوۆ سيياقتى ٷلكەن ساياساتتا ويىن جٷرگٸزٸپ, اقورداعا سەس كٶرسەتەتٸندەي جەكە ماقساتى بولعان جوق. ول اتىنان ات ٷركەتٸندەي قىلمىستىق توپ قۇرىپ, بيزنەستە مىس-مىس اقشا تاپسا, بيلٸككە ەشقاشان ساياسي امبيتسيياسىن كٶرسەتپەدٸ. ونىڭ وسى بٸر ەرەكەتٸ «اعايىندىلار تٸرٸ» دەگەن جالعىز بولجامعا نەگٸز بولاتىنى انىق.
ايتپاقشى, ەۋروپادان قازاقستانداعى ساياسي جاعدايلارعا دٷربٸ سالىپ, ٶزٸنٸڭ ويىن ايتاتىن مارقۇم راحات ەليەۆ 2014 جىلى كٶزٸ تٸرٸسٸندە اعايىندى رىسقاليەۆتەر «بۇل دٷنيەدە جوق» دەپ بولجامان ايتىپ, بۇل ٸسكە بيلٸكتٸ كٸنەلاعانى ەسٸمٸزدە.
ەلدەگٸ جاعدايدى بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن ادامنىڭ بۇل سٶزٸنەن كەيٸن اعايىندى رىسقاليەۆتەر تٸرٸ دەگەنگە سەنا المايسىڭ. جەل سوقپاسا, شٶپتٸڭ باسى قيمىلداماسى انىق.
مەملەكەتتٸڭ 71 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىسىن قولدى قىلعان ادام ەشقاشان سۇراۋسىز كەتپەيتٸنٸ انىق. ەگەر اعايىندىلار شەكارا اسىپ, ەۋروپانىڭ بٸر مەملەكەتٸن پانالاپ جٷرسە, مۇنى قاۋٸپسٸزدٸڭ قىزمەتٸ بٸلسە كەرەك ەدٸ. مۇنداي جاعدايدا بيلٸك ينتەرپولعا ساۋىن ايتىپ, اعايىندى رىسقاليەۆتەردٸ ٸزدەۋدە جٷرگەن كٶپ شەنەۋنٸكتەردٸڭ قاتارىنا قوسار ەدٸ عوي. بٸراق ينتەرپولدىڭ تٸزٸمٸندە رىسقاليەۆتەر ەسٸمٸ جوق. سوعان قاراعاندا بٸزدٸڭ بيلٸك ورىندارى «ٶلگەن» ادامدى ٸزدەپ, باس اۋىرتۋدى جٶن ساناماعان سىڭايلى.
وسى بٸر جايتتاردى ساراپتاي الاتىن ادامعا «اعايىندى رىسقاليەۆتەر جەر باسىپ جٷر» دەپ ايتىپ سەندٸرە الماسىڭ انىق.
جاڭاٶزەن...
كٶپشٸلٸك اعايىندى رىسقاليەۆتەردٸڭ ٸسٸ مەن جاڭاٶزەن وقيعاسىن جيٸ بايلانىستىرادى. شىندىعىندا, بۇل جەردەن قاندايدا بٸر لوگيكالىق بايلانىستى بايقاۋ قيىن.
ساياسي ورتادا ەشقانداي ساياسي امبيتسيياسىن كٶرسەتپەگەن بەرگەي رىسقاليەۆتٸڭ كٶرشٸ وبلىستىڭ اۋماعىندا «بٷلٸك» شىعارۋعا ەرەكەتتەنۋٸ بۇل – قاتەرگە باس تٸگۋ ەدٸ. مۇنداي وقيعالاردىڭ سوڭى مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸسكە الىپ كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. مۇنى بەرگەي بٸلمەدٸ دەيمٸسٸز? بٸلەدٸ. سوندىقتان ونىڭ بۇل ٸسكە تەۋەكەل ەتۋٸ (جوعارىداعىلار تاپسىرسا دا) ەكٸتالاي دٷنيە ەدٸ.
شىندىعىندا جاڭاٶزەن وقيعاسىنىڭ تۇتانۋىنا ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك سەبەپ بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كەزٸندە تيمۋر قۇلىباەۆ جاڭاٶزەندەگٸ تولقۋلار ورالمانداردىڭ كەسٸرٸنەن ورىن الدى دەپ ايتىپ, ارتىنشا تٸلٸن تٸستەي قويعانى ەسٸمٸزدە. كەيٸننەن بۇل ٸسكە بەرگەيدٸڭ قاتىسى بار ەكەنٸ جايىنداعى قاۋەسەت ەل ٸشٸنە تاراپ كەتتٸ.
بارلىق بىلىقتى بەرگەيگە ارتىپ, ساياسات ساحناسىن تازارتۋعا كٷش سالعان توپتاردىڭ ەرەكەتٸنەن تاعى دا اعايىندىلاردىڭ مەرت بولعانىنان حابار بەرٸپ تۇرعانداي ما?..
سٸز قالاي ويلايسىز?
جاربول كەنتۇلى
