G7 سامميتٸ: سانكتسييا, سانكتسييا جەنە تاعى دا سانكتسييا: 8 ماۋسىم 2015

7-8 ماۋسىمدا نەمٸستٸڭ ەلماۋ قالاسىندا G7 سامميتٸ ٶتەدٸ. وسىمەن ەكٸنشٸ جىل وعان رەسەي قاتىسپايدى. سەبەبٸن بٸلەسٸزدەر...

U.S. President Barack Obama (C) participates in a G7 leaders meeting during the Nuclear Security Summit in The Hague March 24, 2014. At the table are the President of the European Council Herman Van Rompuy, French President Francois Hollande, British Prime Minister David Cameron, Obama, German Chancellor Angela Merkel, Japanese Prime Minister Shinzo Abe, Italy

بۇل جولعى سامميتتٸڭ تاقىرىپتارى قىزىقتى. سونىڭ بٸرٸ: رەسەي مەن قىتايعا قاتىستى قانداي شارالاردى قولعا الۋ كەرەك?

ۋكراين داعدارىسى دا شەت قالمايدى.

27 مامىردا وبامانىڭ ورىنباسارى دجو بايدەن: «ەگەر رەسەيگە ۋكراينانى تالقانداۋعا ەرٸ قاراي دا جول بەرە بەرسەك, قىتاي دا مۇنداي ەرەكەتكە بارادى» دەدٸ.

بىلتىرعى جىلدىڭ ناۋرىزىندا رەسەي قىرىمدى باسىپ الدى. بۇعان قوسا ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سەپاراتيستەرگە قولداۋ كٶرسەتۋدە.

وسىعان بايلانىستى وبامانىڭ باستاماسىمەن اقش, جاپونييا جەنە ەۋرووداق انتيرەسەيلٸك ەكونوميكالىق سانكتسييالار ەنگٸزگەن. اقش-تىڭ ماقساتى ٶز اينالاسىنا «ٷلكەن جەتٸلٸك» ەلدەرٸن بٸرٸكتٸرۋ, رەسەيدٸ قىسا تٷسۋ.

بٸراق...

سوڭعى ۋاقىتتا باتىس قۇبىلىپ جٷر. ەۋروپا رەسەيمەن ەكونوميكالىق بايلانىستا. رەسەي گازىنىڭ يمپورتى 30 پايىزدى قۇرايدى...
فرانتسييا پرەزيدەنتٸ فرانسۋا وللاند رەسەيمەن تٸلدەسۋگە بولادى دەگەن سەنٸمدە.

جاپونييانىڭ پوزيتسيياسى دا ەۋرووداققا جاقىن. اق ٷي باسشىسى باراك وبامامەن كەزدەسكەندە جاپونييا پرەمەر-مينيسترٸ سيندزو ابە پۋتيندٸ (بيىلعى جىلى) ەلگە شاقىرماق نيەتٸ بارىن ايتىپ قالدى.

وسى سەبەپتٸ دە الداعى G7 سامميتٸ رەسەيگە كەلگەندە ەكٸگە جارىلايىن دەپ تۇر. اقش پەن كانادا قىسىمدى ەرٸ قاراي دا كٷشەيتۋ كەرەكتٸگٸن ايتسا, ەۋروپا جەنە جاپونييا پۋتينمەن ديالوگقا كەلۋدٸ العا تارتپاق.

باتىستىڭ قىتايعا قىسىم جاساعىسى جوق

بۇدان سىرت قىتايدىڭ مەسەلەسٸ دە قارالادى. بەيجٸڭ وڭتٷستٸك-قىتاي تەڭٸزٸندە جاساندى ارالدار قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋدٸ كٷن ٶتكەن سايىن كٶبەيتٸپ جاتىر...

وسى جىلدىڭ سەۋٸرٸندە ٶتكەن G7 سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ سامميتٸندە «جاساندى ارالدار» مەسەلەسٸ سىنعا الىنعان.

باتىس ەلدەرٸ جاپونييا پەن اقش-–قا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراعانىمەن الىستاعى ازيياداعى احۋالدى جاقسى بٸلمەيدٸ.

ونىڭ ٷستٸنە باتىستىڭ قىتايعا قىسىم جاساعىسى جوق. تاعى ەكونوميكالىق بايلانىستارى بار. ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, گەرمانييا, يتالييا قىتايدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازييالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييالار بانكٸنە (AIIB) قوسىلعان.

ولار «AIIB-كە كٸرمەڭدەر!» دەگەن اقش-تىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسقان جوق. سەبەبٸ, باتىستىڭ قىتايعا تەۋەلدٸلٸگٸ ارتىپ كەلەدٸ.

سامميتتە سونداي-اق «يسلام مەملەكەتٸنٸڭ» مەسەلەسٸ دە كٷن تەرتٸبٸندە بولادى. كەشەۋٸلدەتپەۋ كەرەك. بٷگٸننەن قالدىرماۋ كەرەك.

تەرروريزمگە قارسى كٷرەس – G7 سامميتٸنٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبىنىڭ بٸرٸ.

جاپونييادا لاڭكەستٸك بولا قويعان جوق, بٸراق بيىلعى جىلدىڭ باسىندا يليم ەكٸ جاپون ازاماتىن جازالادى (ٶلتٸردٸ). تۋنيستەگٸ تەراكتٸ كەزٸندە تاعى ٷش جاپون قازا تاپتى.

[caption id="attachment_10971" align="alignright" width="1600"]

G8 Summit in Lough Erne...epa03749726 (L-R) Japanese Prime Minister Shinzo Abe, German Chancellor Angela Merkel, Russian President Vladimir Putin, British Prime Minister David Cameron, US President Barack Obama, French President Francois Hollande, Canadian Prime Minister Stephen Harper and Italian Prime Minister Enrico Letta arrive for a family photo on the second day of the G8 Summit at Lough Erne, Northern Ireland, Britain, 18 June 2013. Leaders from Canada, France, Germany, Italy, Japan, Russia, USA and UK are meeting at Lough Erne in Northern Ireland for the G8 Summit 17-18 June. The leaders were holding their second and final day of talks on 18 June, with the global economy and tax avoidance high on the agenda. EPA/KERIM OKTEN

نەمٸستٸڭ ەلماۋ قالاسىندا G7 سامميتٸ ٶتۋدە. وسىمەن ەكٸنشٸ جىل وعان رەسەي شاقىرىلعان جوق. سەبەبٸن بٸلەسٸزدەر...[/caption]

G7 vs G20
سامميت قازٸرگٸ كٷنگٸ جاعدايدى اشىق, اشىپ كٶرسەتەدٸ دەگەن ويدامىز. سەبەبٸ, ەلەمدٸك ساياساتتاعى فيگۋرالاردىڭ ورنى, رٶلٸ ٶزگەرگەن. قىتاي كٷشەيٸپ كەلەدٸ, قارقىندى دامىپ جاتقان ەلدەر تاعى بار. ەندەشە «ٷلكەن جەتٸلٸككە» ٶز ىقپالىن كەڭەيتٸپ, جاڭا زامانعى ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ تەرتٸبٸن تٷزەتەتٸن كەز كەلدٸ.

سامميت 1975 جىلدان بەرٸ ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بيىل 40-شى رەت ٶتكٸزٸلمەك. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, 1975 جىلى العاشقى مۇناي داعدارىسى ورىن العان.

2005 جىلعا دەيٸن G7 ەلدەرٸنٸڭ ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ (جٸٶ) 60 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. قازٸرگٸ كٷنٸ ول 50 پايىزدان تٶمەن تٷسٸپ كەتتٸ...

ال G20 ەلدەرٸنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە قىتاي مەن ٷندٸستاننىڭ جٸٶ-سٸ قازٸرگٸ كٷنٸ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ 90 پايىزىن قۇرايدى.

2008 جىلى ورىن العان قارجىلىق داعدارىستىڭ نەتيجەسٸندە G20-نىڭ سالماعى دا, ىقپالى دا ارتا تٷستٸ. 2009 جىلدان كەيٸن G20 سامميتٸ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ مەسەلەسٸن تالقىلايتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ ٸس-شاراعا اينالدى.

دەگەنمەن دە...

«ٷلكەن جيىرمالىقتىڭ» قاتىسۋشىلار سانى تىم كٶپ. سوندىقتان دا ولاردىڭ ورتاق مەمٸلەگە كەلۋٸ قيىن. ونىڭ ٷستٸنە دامىعان ەلدەر مەن دامۋ ٷستٸندەگٸ ەلدەردٸڭ وي-پٸكٸرٸ كٶپ جاعدايدا توقايلاسپايدى.

رەسەي G8 توبىنان شىقتى. وسىمەن ەكٸنشٸ جىل كەزدەسۋ G7 فورماتىندا ٶتەدٸ. «دەل قازٸر G7 ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ تٸزگٸنٸن ٶزٸنە الۋ كەرەك», – دەيدٸ ساراپشىلار.

نەگە? سەبەبٸ, ولاردىڭ ۇستانىمدارى, جٷرگەن جولدارى ۇقساس. بوستاندىق جەنە دەموكراتييا. ٶز كەزەگٸندە رەسەي, قىتاي نەمەسە دامۋ ٷستٸندەگٸ بۇدان باسقا مەملەكەتتەر ادام قۇقىعىنىڭ تاپتالۋىن ٷلكەن مەسەلە سانامايدى. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن تالقىلاۋ دا ولار ٷشٸن كٷلكٸلٸ.

ايتپاقشى, سامميت بارىسىندا قورشاعان ورتانىڭ پروبلەماسى سٶز بولادى. ەركٸن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ, تەرروريستٸك قارجى كٶزدەرٸنٸڭ كٶزٸن جويۋ مەسەلەسٸ دە شەت قالمايدى. G7 الداعى ۋاقىتتا بۇل پوزيتسييالار بويىنشا جەتەكشٸ رٶلگە يە بولۋى كەرەك.

«ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان قىتاي جەنە دامۋ ٷستٸندەگٸ ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ قارقىنى باياۋلاپ قالدى» دەپ بۇدان قاۋٸپ كٷتٸپ وتىرعاندار بار. ەندەشە «ٷلكەن جەتٸلٸك» ەلدەرٸنە ەكونوميكانى قايتا تٸرٸلتۋ ٷشٸن قۇرىلىمدىق رەفورمالار جٷرگٸزۋگە تۋرا كەلەدٸ.
«ٷلكەن جەتٸلٸك» بۇعان كٸرٸسٸپ كەتتٸ. اقش, جاپونييا جەنە ەۋرووداق ەزٸرگە كٷنٸ رەسەي مەن قىتايدىڭ قاتىسۋىنسىز جٷزەگە اساتىن جاڭا حالىقارالىق ەرەجەلەردٸ جاساۋ ٷستٸندە. ترانستىنىقمۇحيتتىق ەرٸپتەستٸك (جاپونييا – اقش), ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸك جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمشارت (جاپونييا – ەۋرووداق) جەنە ترانساتلانتيكالىق ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق ەرٸپتەستٸگٸ (اقش- ەۋرووداق) ەركٸن ساۋدانى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە مٷددەلٸ.

ەگەر مۇنداي ساۋدا ايماعىن كەڭٸتەر بولسا, بۇل رەسەي مەن قىتاي كٸرەتٸن دسۇ-نىڭ جۇمىسىنا «جان بٸتٸرٸپ», ەلەمدٸك ەكونوميكادا جاڭا, تازا تەرتٸپتٸڭ ورناۋىنا سەپتەسەر ەدٸ.

(«Yomiuri», جاپونييا)