ايتپاعاندا قايتسٸن, وسىدان تۋرا ون جىل بۇرىن سەكەڭنٸڭ 50 جىلدىعىن ەنە-مٸنە اتاپ ٶتەمٸز دەپ وتىرعاندا جاساعان تٸرلٸگٸ اناۋ. «جاس الاشتىڭ» جارتى بەتٸنە «ەي, نۇرسۇلتان...» دەپ تەبٸتتٸ. ەرٸ قاراي مەرەيتوي بىلاي تۇرسىن, ازۋلى جٷيەنٸڭ اۋزىنان اقىندى امان الىپ قالۋدىڭ ٶزٸ مۇڭعا اينالعان. ول ۇزاق ەڭگٸمە...
ەندٸ بيىل قىركٷيەكتە 60 دەگەن ايتۋلى توي تۇر. ەدٸلەتسٸزدٸك كٶرسە كٶزٸ جايناپ, قانى قايناپ كەتەتٸن سەرٸگە عاسىرىن تويلاعالى جاتسا دا بەرٸبٸر, «سەن تٶرەسٸڭ, سەن قاراسىڭ!» دەمەيدٸ. سٷتپەن بٸتٸپ, سٷيەككە سٸڭگەن مٸنەز عوي سول, ەلٸاعاڭدى الاڭداتىپ وتىرعان.
جىلدىڭ سەگٸز ايى تىنىش ٶتتٸ. ارا-تۇرا ەلەمجەلٸدەن «باياعى جارتاس, سول جارتاس» دەپ ابايشا اھ ۇرعانىمەن, «ەي پەلەنشە!» دەپ ەشكٸمنٸڭ مەكەنجايىنا تٸل جەبەسٸ تارتىلعان جوق. سوعان قاراعاندا, قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭىنا قاراي اقىننىڭ تۋعان جەرٸ زايسان اۋدانىنا جوسپارلانعان مەرەيتوي ٶتەتٸن شىعار.
بٸز ساۋىردا تۋىپ, باياناۋىلدا تٷلەگەن, قازاق ايتىسىنىڭ سولاقاي سەرٸسٸ اتانعان سەرٸك قۇسانباەۆ اعامىز جايلى ايتىپ وتىرمىز.
تار بٶلمەدەگٸ تامىلجىعان ەن
سەكەڭنٸڭ وسى 60 جاسىنىڭ 17 جىلىنىڭ كۋەگەرٸمٸن. العاش التاي اسىپ, ٶسكەمەنگە كەلگەنٸمدە ٸنٸم دەپ ٸلتيپات كٶرسەتٸپ, قۇشاعىن ايقارا اشقان ابزال اعالارىمنىڭ بٸرٸ. ٶنەر بەسەكەسٸنە ساۋىرىمنان سيپاپ قوسقان باپكەرٸم.
2006 جىلدىڭ كٶكتەمٸ. ٶسكەمەندە سەرٸك اعانىڭ ۇيىمداستىرۋمەن رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتەر ايتىسى ٶتكەلٸ جاتقان. بۇرىن ايتىسىن تەلەارنالاردان عانا كٶرەتٸن اقىن اعانىڭ ەسٸگٸن قاقتىم. جاتسىنبادى, جاتىرقامادى. سول كەزدەگٸ ٶسكەمەندٸك ايتىستىڭ جاس پەرٸلەرٸ دارىن نۇرساپار, ەسٸمجان ناقتىباي, بۇلبۇل قالقانباەۆالارمەن بٸر-بٸر قاعىستىرىپ كٶردٸ دە, ەكٸ كٷننەن كەيٸن ٶتەتٸن ايتىسقا قاتىستىردى دا جٸبەردٸ. اۋداندىق, وبلىستىق ايتىستى قويىپ مەكتەپٸشٸلٸك سايىسقا تٷسٸپ كٶرمەگەن مەن شىعا سالىپ جايىقتىڭ جانساياسىنا جولىقتىم. وسى ايتىس مەنٸڭ باعىت-باعدارىمدى مٷلدەم باسقا ارناعا اۋىستىردى.
س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ دايىندىق توبىندا فيزيكا ماماندىعىنا دايىندالىپ جٷرگەن باسىم جۋرناليستيكاعا بەت بۇردى. سەرٸك قۇسانباەۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان اشىلعان ايتىس اقىندار مەكتەبٸنٸڭ بٸر مٷشەسٸ بولىپ شىعا كەلدٸم. كٸلەڭ جاس اقىندار جينالىپ الىپ اپتاسىنا ايتىسىپ جاتاتىن سول كەز – ٶسكەمەندە ٶنەردٸڭ شىنايى ورتاسىن قالىپتاستىرعان ەدٸ. ەتتەڭ, قازاق ٶنەرٸنٸڭ يسٸ مۇرنىنا بارمايتىن باسشىلار ول ورتانىڭ دا بىت-شىتىن شىعاردى. بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا دەمەكشٸ, قولداۋى جوق ورتادان سەكەڭ كەتتٸ, سودان كەيٸن ەلگٸ مەكتەپتەن كەتەۋ كەتتٸ.
سەكەڭ, وبلىستىق «ديدار» گەزەتٸنە باردى. ارتىنان ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ ەسٸمجان, دارىن ٷشەۋٸمٸز دە سول ۇجىمعا بارىپ بٸرگە قىزمەت ٸستەدٸك. بۇرىن ۇستاز بولعان اعامىزدى تٸپتٸ دە جاقىننان تاني تٷستٸك. بۇل كەز قازاق ايتىسىنا بيلٸكتٸڭ قىرىن قاراپ تۇرعان, تٸپتٸ كەيبٸر جەكە تۇلعالاردىڭ تٶل ٶنەردٸڭ تٸزگٸنٸن ۇستاۋعا تالاسىپ جاتقان كەزٸ ەدٸ. سول سەبەپتٸ, ايتىستان ٷيرٸمٸزبەن الىستاپ, جۋرناليستيكاعا جارىسا كٸرٸستٸك...
ٷيٸرٸمٸزبەن بٸر ۇجىمدا جٷرسەك تە, سەكەڭنٸڭ قوس قۇلاعى الىسقا تٸگٸلٸپ, ەلدەبٸر دٷبٸردٸ اڭسايدى. سونداي سەتتە تالاي توپتا شابىتىنا شابىت قوسقان قارا دومبىراسىن قولعا الادى. سودان كەيٸن ۇزاق شەرتٸپ تولعانادى. قىزا-قىزا اياداي بٶلمەگە سىيماعان ەۋەن ەرتٸس جاعالاپ, التاي ساعالاپ سورعالاسىن-اي كەلٸپ. بۇل – شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي شاپقان الاماندارىن اڭساۋ بولاتىن. «ەي, نازارباەۆ!» دەگٸزٸپ جٷرگەن دە سول بۋلىققان بۇلقىنىس, ٶز كەزٸندە ٶزەگٸن تاپپاعان اعىس ەدٸ. ٸشكە كەلگەن دٷنيەسٸن ٸرٸكپەي ايتىپ ٷيرەنگەن اقىن, جانارتاۋ بولىپ اتىلماعاندا قايتسٸن?! جارىلدى دا كەتتٸ...
ەڭ باستىسى – مٷيٸزٸ قاراعايداي ۇلت تۇتقالارى ايتا الماي جٷرگەن سٶزدٸ التايدا جاتقان اقىن ايتتى. ايتقاندا دا, ەلباسىنىڭ ارتىنان ەمەس, قاھارىنان قان تامىپ, اق دەگەنٸ – العىس, قارا دەگەنٸ – قارعىس بوپ, تاعىندا وتىرعاندا ايتىپ تاستادى. سوندىقتان دا سەكەڭنٸڭ قازٸرگٸ كٷنٸ حاننىڭ الدىندا دا, قارانىڭ الدىندا دا بەتٸ جارىق, ارى تازا.
اقىن اعانىڭ ايتىستاعى جۇلدىزدى شاعى كەرەكۋ جەرٸندە ٶتتٸ دەسەك تە, از ۋاقىت ٸشٸندە التاي ەلٸنە دە ابىرويلى ولجا سالدى. تٸپتٸ, قازٸرگٸ بابىندا جٷرگەن جٷيرٸك اقىنداردىڭ ٶزٸنە ەسە بەرە قويمايدى. وعان اناۋ بٸر جىلى شىمكەنتتە ٶتكەن الامان ايتىس دەلەل. اقتىق سىندا ازۋى التى قارىس بەكارىس شويبەكوۆپەن ايتىسىپ, باس جٷلدەمەن ورالدى. قازاقتىڭ قادىرى (مىرزا ەلٸ) باستاعان قازىلار القاسى بٸر-بٸرٸنە ەسە جٸبەرمەگەن قوس مىقتىعا بٸردەي باس بەيگە بەرٸپتٸ.
بۇل ەرلٸگٸن سەرٸك اعا اراعا بٸراز جىل سالىپ بارىپ سولتٷستٸكتە تاعى قايتالادى. جاڭاعى شيرىعۋ, جاڭاعى تولعانىستا جٷرگەن اقىندى جٷرسٸن ەرمان رەتروايتىسقا شاقىرادى. اتى رەترو بولعانىمەن بۇل ايتىسقا ارداگەر اقىنداردان بٶلەك, ايتىس ٶنەرٸنٸڭ بەس بۋىن ٶكٸلدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە اتاپ ايتار بولساق, رينات زايتوۆ, مۇحتار نييازوۆ, امانجول ەلتاەۆ, بەكارىس شويبەكوۆ, ايبەك قاليەۆ سىندى بٷگٸنگٸنٸڭ دٷلدٷلدەرٸ دە قاتىسقان. وسىنداي ۇلى دٷبٸردە باياعى ارىنىنان قايتپاعان اقىن التايعا جەڭٸستٸڭ تۋىن جەلبٸرەتٸپ ورالدى. وسى ورايدا اعاسىنىڭ الدىن وراماي, اقتىق سايىسقا شىعا تۇرا جولىن اعاسىنا بەرٸپ, ٶزگە ٶڭٸردە ٸنٸلٸك ٸلتيپاتىن كٶرسەتە بٸلگەن ريناتتىڭ مەرتتٸگٸن ايتا كەتكەن دە جٶن. تەرٸسكەيدەگٸ ەلدەن جٷلدە الىپ بٸر مارقايعان اقىن, شىعىس ۇلدارىنىڭ بٸر-بٸرٸنە كٶرسەتكەن شىنايى قۇرمەتٸن كٶرٸپ ەكٸ مارقايىپ قايتقان ەدٸ.
تۋعان جەرٸندە اقىننىڭ تويى ٶتپەك
سەكەڭ وبلىستىق باسىلىمعا دا تەككە كەلمەپتٸ. اقپارات سالاسىندا 20 جىلعا جۋىق قىزمەت ٸستەپ, قالامىن كٶبٸندە رۋحانييات سالاسىنا, ۇلتتىق رۋح باعىتىندا سەرمەدٸ. ورامدى وي, سەرگەك سانامەن جازىلعان دٷنيەلەر ٶز نەتيجەسٸن بەرمەي قالعان جوق. ايتالىق, تۋعان جەرٸنە بارعان بٸر ساپارىندا كەزٸندە اۋعان ەلدٸ قىناداي قىرعان كانديۋريننٸڭ اتىندا زايسان قالاسىندا ەلٸ كٶشە تۇرعاننان جەرٸنە جەتكٸزٸپ وتىرىپ جازعان ەدٸ. «قانٸشەردٸڭ اتىنا كٶشە بەرگەن نە سۇمدىق?!» دەپ اتالاتىن سول ماقالانىڭ جەمٸسٸن جۇرت اراعا از ۋاقىت سالىپ بارىپ جەدٸ. ەستۋٸمٸزشە شىعىستىڭ التىن قاقپاسىن كٷزەتكەن ەل قانٸشەردٸڭ اتىنداعى كٶشەنٸ قازاقتىڭ جاۋجٷرەك باتىرى باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ اتىنا ٶزگەرتٸپتٸ.
تاعى بٸر ماقالاسىندا جانى دا, تەنٸ دە تازالىقتى سٷيەتٸن اقىن وبلىس ورتالىعىنداعى ٷلبٸ بويىنىڭ جٷدەۋ جاعدايىن تٸلگە تيەك ەتكەن-دٸ. «ارعى جاعى, ٷلبٸنٸڭ بەرگٸ جاعى...» دەپ اتالاتىن ماقالا دا قالالىق ەكٸمدٸكتٸڭ موينىن بۇرعىزىپ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٷلبٸ جاعالاۋىندا اۋقىمدى جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بۇل ەرٸپتەس-اعانىڭ تەك مىسال ٷشٸن عانا اتاي كەتكەن قاتارداعى قالىڭ ماقالاسىنىڭ بٸر-ەكەۋٸ عانا...
نە جازسا دا تاپ-تۇيناقتاي ەتٸپ تٶگٸلتە جازاتىن سەكەڭ ايتىستاعى ادۋىندى شابىسىن گەزەت بەتٸندە دە كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, تاريحي تاقىرىپتاردى, اڭىز-ەڭگٸمەلەردٸ قانداي مٶلدٸرەتٸپ بەرەدٸ. ۇلتتىق رۋحقا ۋىزىنان جارىعان اقىن سولاي سٸلتەرٸ دە زاڭدىلىق قوي. ەگەر سٶزٸمٸزگە شٷبەلانساڭىز ٶتكەن جىلى عانا جارىق كٶرگەن «دٷبٸرگە تولى دٷنيە», «كٶكداۋىل» سىندى ەڭگٸمەلەرٸ مەن ماقالالار جيناعىن تاۋىپ وقىڭىز. بۇل اقىننىڭ تٶرتٸنشٸ كٸتابى. بۇعان دەيٸن «جىرلاۋمەن ٶتكەن جيىرما جىل» اتتى ەستەلٸكتەرٸ مەن «بايعىز» اتتى جىر جيناعى جارىق كٶرگەن.
جالپى, سەكەڭ دەسە ەل ەسٸنە, بٸردەن كٶشكەن سەلدەي كٷركٸرەپ, ماڭايىن بۇزىپ جارىپ كەلە جاتقان بٸر دٷلەي كٷش يەسٸ ەلەستەيتٸنٸ اقيقات. بۇل ايتىستاعى بەينەسٸ. ال پوەزيياسىنا بەت بۇرعان جان بولسا, مٷلدەم باسقا ىرعاق. بەينە بٸر التايدىڭ اق جاۋىنىنداي سەبەلەيدٸ. نەرلٸ دە, ەرلٸ. ەر ٶلەڭٸ تاعدىرلى. بۇل تۋرالى ويىمىزدى بۇل ماقالاعا سىيعىزا الماسىمىز انىق.
بۇيىرسا, ەندٸ بٸر اي تىنىش جٷرسە, «الداسپان اقىننىڭ مەرەيتويى تۋعان جەرٸندە جالاۋىن كٶتەرٸپ, سوڭى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنا ۇلاسادى!» دەگەن سىبىس بار. ونداي بولسا, اقيقاتتىڭ اقبوزىن الشاڭداتا باستىرىپ 60-قا جەتكەن اقىننىڭ تويىندا جولىعايىق, اعايىن!
قاسيەتتٸ زايسان ٶڭٸرٸنٸڭ قابىرعالى حالقى مەن نامىستان نەر العان ازاماتتارى «ەلٸم!» دەپ تۋعان اقتانگەر اقىنىن جەرگە قاراتپاس...
مۇراتحان كەنجەحانۇلى
