ەتنيكالىق رەپاترياتسييا قالاي ٸسكە استى?
بٸرٸنشٸ كەزەڭ. 1991-2000 جىلدار.
ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ كٶشٸپ كەلۋٸ جٶنٸندەگٸ ساياساتتى ٸسكە اسىرۋدىڭ العاشقى قادامى تەۋەلسٸزدٸك العانعا دەيٸن, ياعني 1991 جىلى 18 قاراشادا جاسالدى. سەبەبٸ ول كەزدە بٸزدٸڭ وتانداستارىمىزدىڭ تاريحي جەنە ەتنيكالىق وتانىنا ورالۋىنا جەنە قونىس اۋدارۋىنا نەگٸز بولعان «باسقا رەسپۋبليكالار مەن شەتەلدەردەن اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ٸستەۋگە نيەت بٸلدٸرگەن جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ قازاق كسر-ٸنە كٶشٸرۋدٸڭ تەرتٸبٸ جەنە شارتتارى تۋرالى» قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ قاۋلىسى قابىلدانعان بولاتىن.
1992 جىلعى 26 ماۋسىمدا قر جوعارعى كەڭەسٸ قابىلداعان «كٶشٸ-قون تۋرالى» زاڭى تەۋەلسٸز قازاقستانعا ۇلتى قازاق ادامداردى ۇيىمداسقان تٷردە قونىس اۋدارۋىن رەتتەۋگە باعىتتالدى. وسى زاڭعا سەيكەس ەلٸمٸزدە كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ شەكتٸ سانى (كۆوتاسى) جەنە ولاردى قابىلداۋ, ورنالاستىرۋ جەنە بەيٸمدەۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ماتەريالدىق-قارجى رەسۋرستارى بەلگٸلەندٸ.
1993 جىلى ەل بويىنشا 10000 وتباسىعا (شامامەن 40 000 ادامعا) كۆوتا بەلگٸلەندٸ. سول جىلعى مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, كۆوتا بويىنشا 9441 وتباسى نەمەسە 45632 ادام كەلگەن. ەلەۋمەتتٸك, ساياسي رەفورمالاردىڭ قارقىن الۋىنا بايلانىستى, سونداي-اق ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان بەلگٸلەنگەن كۆوتا ازايا باستادى. 90-جىلدارى كۆوتا مٶلشەرٸ تٸپتٸ ٶزگەرٸپ, 1999 جەنە 2000 جىلدارى 500 وتباسىنا دەيٸن كەمٸدٸ.
وسى جاعدايعا بايلانىستى قالىپتاسقان احۋالدى ٶزگەرتۋ ماقساتىندا 1996 جىلى قر پرەزيدەنتٸمەن بەكٸتٸلگەن «قازاق دياسپوراسىن قولداۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى» ەزٸرلەندٸ. رەپاترياتسييا بارىسىن ۇلعايتۋ ٷشٸن, سونداي-اق كٶشٸ-قون جەنە ورالمانداردىڭ (قانداستاردىڭ) ازاماتتىعىن انىقتاۋعا بايلانىستى مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جارلىعىنا سەيكەس, 1999 جىلى جەلتوقسان ايىندا ازاماتتىق الۋ مەن ونى توقتاتۋدىڭ تەرتٸبٸ بويىنشا ەكٸ جاقتى (رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينامەن) جەنە كٶپجاقتى (قىرعىزستان, رەسەي, بەلارۋسپەن) كەلٸسٸمدەر جاسالدى.
رەپاترياتسييانى قولداۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ ٷشٸن پرەزيدەنتتٸڭ 1997 جىلعى «قازاقستان-2030: بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ, قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە ەل-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى» جولداۋىندا دەموگرافييالىق جەنە كٶشٸ-قون ساياساتى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى دەرەجەسٸنە شىعارىلدى. بۇل كٶشٸ-قون سالدوسىنداعى ايتارلىقتاي ٶزگەشەلٸكتەرگە بايلانىستى بولدى, سەبەبٸ سول كەزەڭدە ەلدەن باسقا ەلدەرگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتەتٸن ازاماتتاردىڭ سانى كەلگەندەردٸڭ سانىنان ەدەۋٸر اسىپ تٷسكەن ەدٸ.
وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا 1997 جىلعى 13 جەلتوقساندا «حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى. زاڭ قازاقتاردىڭ شەڭبەرٸن كەڭەيتتٸ, ياعني وعان كەڭەستٸك كەزەڭدە تٷرلٸ قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان جەنە دياسپورانى قۇراعان قازاقتار عانا ەمەس, سونداي-اق ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العانعا دەيٸن, قازاقستانمەن شەكارالاس, كٶرشٸلەس مەملەكەتتەردٸڭ اۋماقتارىندا بۇرىننان تۇرىپ جاتقان عىلىمي تٸلمەن ايتقاندا, اۆتوحتون حالىقتار (بەلگٸلٸ بٸر جەردٸڭ ەڭ ەجەلگٸ تۇرعىن حالىقتارى) دا كٸرە باستادى.
رەپاترياتسييالاۋ ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى ٷكٸمەتتٸڭ 1998 جىلعى 16 قىركٷيەكتەگٸ «ەتنيكالىق قازاقتاردى تاريحي وتانىنا رەپاترياتسييالاۋ تۇجىرىمداماسى» قاۋلىسىندا بەلگٸلەندٸ.
قازاقتاردى رەپاترياتسييالاۋ كەزٸندەگٸ باستى مٸندەتتەر – قونىس اۋدارۋ ٸس-شارالارىن دۇرىس ۇيىمداستىرۋ جەنە ولاردى تيٸمدٸ قارجىلاندىرۋ بولدى.
ورالمانداردى قازاقستانعا كەلۋگە ىنتالاندىرۋ ٷشٸن قازاقستان ٷكٸمەتٸ 1999 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن كەلگەن ورالماندارعا تەگٸن تۇرعىن ٷي مەن قوماقتى تٶلەمدەر رەتٸندە جىل سايىن ەلەۋمەتتٸك كٶمەك بەرە باستادى. ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى جاقسارىپ, حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ ارتا باستادى. بۇل كۆوتادان تىس كەلگەن ورالماندار سانىنىڭ كٷرت ٶسۋٸنٸڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنا اينالدى.
ەتنيكالىق كٶشٸ-قون مەسەلەلەرٸن سەتتٸ شەشۋگە كٶشٸ-قون جەنە دەموگرافييا جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸكتٸڭ قۇرىلۋى دا ىقپال ەتتٸ. بۇل ٷكٸمەت قۇرامىنا كٸرمەيتٸن جەنە 1997 جىلعى جەلتوقساننان 2004 جىلعى قازانعا دەيٸن قىزمەت ەتكەن ورتالىق اتقارۋشى ورگان ەدٸ. اگەنتتٸكتٸڭ باستى ماقساتى حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن مەملەكەتتٸك دەموگرافييالىق جەنە كٶشٸ-قون ساياساتىن ەزٸرلەۋ مەن ٸسكە اسىرۋ ەدٸ. جاڭادان قۇرىلعان اگەنتتٸك پەن وسى سالادا قابىلدانعان ارنايى باعدارلامالار, سونداي-اق ەتنيكالىق كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ ساۋاتتى قۇرىلۋى كٶشٸ-قون سالدوسىنا وڭ سەرپٸن بەردٸ.
ەگەر 1995 جىلعا دەيٸن كەلگەندەردٸڭ سانى بەلگٸلەنگەن كۆوتادان از بولسا, 1990 جىلداردىڭ اياعىنان باستاپ ولاردىڭ سانى ٶسە باستادى جەنە بۇل ٷردٸس 2010-2011 جىلدارعا دەيٸن ساقتالدى.
جالپى, رەپاترياتسييانىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸن قۇقىقتىق بازانىڭ نەگٸزٸ قالانعان ۋاقىت دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. ول ٶز جەمٸسٸن العاشقى جىلداردىڭ باسىنان باستاپ بەرە باستادى. ەزٸرگە بۇل كەزەڭ, رەسمي مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, حالىقتىڭ ەلدەن جاپپاي كەتۋٸمەن سيپاتتالادى.
ەكٸنشٸ كەزەڭ. 2001-2011 جىلدار.
الدىڭعى كەزەڭدە قالانعان نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق نەگٸز ەكٸنشٸ كەزەڭ بارىسىندا قازاقتاردىڭ تاريحي جەنە ەتنيكالىق وتانىنا قونىس اۋدارۋىنا سەرپٸن بەردٸ. ناقتى ايتساق:
«ورالماندار ٷشٸن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بٶلٸنەتٸن قاراجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ قاعيدالارىن بەكٸتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ 1999 جىلى 18 تامىزداعى №1194 قاۋلىسى. وعان سەيكەس ورالمانداردىڭ كەلۋٸن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن كەلگەن ورالماندارعا ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتٸلدٸ. تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرٸنە تەگٸن جول جٷرۋ جەنە مٷلكٸن تاسىمالداۋ, وتباسىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنە 100 اەك مٶلشەرٸندە تۇرعىن ٷي ساتىپ الۋ ٷشٸن قاراجات بٶلۋ, بٸرجولعى جەردەماقى تٶلەۋ, ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلدى.
2000 جىلداردىڭ باسىندا قابىلدانعان كٶشٸ-قون پروتسەستەرٸن مەملەكەتتٸك رەتتەۋ سالاسىنداعى نەگٸزگٸ ۇلتتىق قۇجاتتار, سونداي-اق 2000 جىلعى قىركٷيەكتە قر ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن ماقۇلدانعان قر كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى.
وندا ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنىڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە حالىقتىڭ سانى مەن تابيعي ٶسۋٸن ارتتىرۋ, ەلدەگٸ دەموگرافييالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋ قاراستىرىلدى.
سونىمەن قاتار تۇجىرىمدامانى ەزٸرلەۋ يدەياسى اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردەن حالىقتىڭ كەتۋٸ, كەسٸپورىندار مەن كەشەندەردٸڭ توقتاۋى سالدارىنان ادامداردىڭ شاعىن جەنە ورتا قالالاردان كەتۋٸ سالدارىنان تۋىنداعان ٸشكٸ كٶشٸ-قون مەسەلەلەرٸن, سەمەي پوليگونى مەن ارال ٶڭٸرٸ ايماعىنان ەكولوگييالىق سەبەپتەردٸ شەشۋگە باعىتتالدى.
2000 جىلعى تۇجىرىمدامادا بەلگٸلەنگەن كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2001 جىلعى 29 قازاندا بەكٸتٸلگەن № 1371 «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلاماسى» ەزٸرلەندٸ. ونى ٸسكە اسىرۋ ەلدەگٸ كٶشٸ-قون جاعدايىنىڭ ايتارلىقتاي ٶزگەرۋٸنە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. باعدارلاما ورتا مەرزٸمدٸ (2001-2005 جج.) جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ (2005-2010 جج.) پەرسپەكتيۆاعا كٶزدەلدٸ.
كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ 2000 جىلعى تۇجىرىمداماسىن ٸسكە اسىرۋ اياسىندا قول جەتكٸزٸلگەن كٶرسەتكٸشتەر رەتٸندە بٸرٸنشٸ كەزەكتە ورالمانداردىڭ كٶشٸپ كەلۋ كۆوتاسى اياسىندا جىل سايىن سانى ۇلعايتىلۋى: 2001 جىلى – 600, 2002 ج – 2655, 2003 ج – 5000, 2004 ج – 10000, 2005 ج – 15000, 2006 ج – 15000, 2007 جىلى – 15000 وتباسى. ەكٸنشٸدە, كٶشٸ-قوننىڭ وڭ سالدوسى جەنە ونىڭ كەيٸنگٸ جىلدارداعى ۇلعايۋى – ورالمانداردىڭ 2004-2008 جىلدارداعى كٶشٸپ كەلۋ كۆوتاسىنىڭ تولىق ورىندالۋى. وسى كەزەڭدە ەلگە 439,4 مىڭ ادام كەلدٸ, بۇل دەگەنٸڭٸز – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى كەلگەن جالپى ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردىڭ 41,4%-ى ( جالپى 1 062 200 ەتنيكالىق قازاق).
كٶشٸ-قوننىڭ وڭ سالدوسى 2012 جىلدىڭ باسىندا «نۇرلى كٶش» باعدارلاماسى توقتاتىلعانعا دەيٸن ساقتالدى. جىلدىڭ سوڭىندا كٶشٸ-قوننىڭ تەرٸس سالدوسى بايقالىپ, 1 426 ادامعا كەم بولدى.
«زاڭسىز كٶشٸ-قوندى قىسقارتۋ جەنە ٸرٸكتەمەلٸ كٶشٸ-قوندى قالىپتاستىرۋ» سالدارىنان 2009 جىلى كۆوتا تولىق يگەرٸلمەدٸ. بۇل نورمانىڭ 81,7%-ىن قۇرادى. رەپاترياتسييالاۋ كٶلەمٸ تولىق ورىندالماۋى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ ٷكٸمەتتٸڭ ورالماندار الدىنداعى ٶزٸنٸڭ قارجىلىق ۋەدەلەرٸن ورىنداماۋى ەدٸ. الىنعان قاراجات تۇرعىن ٷي ساتىپ الۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز بولدى, بۇل ورالماندار الدىندا مەملەكەتتٸڭ قارىزدار بولۋىنا الىپ كەلدٸ.
جاڭا تۇجىرىمدامانىڭ قابىلدانۋىن اۆتورلار ەتنيكالىق كٶشٸپ-قونۋشىلاردىڭ قونىس اۋدارۋىن جەنە جاڭا قوعامدىق جاعدايلارعا كٸرٸگۋٸ ۇيىمداستىرۋدا مىناداي بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەلەردٸڭ بولۋىمەن نەگٸزدەلدٸ.
ورالمانداردى بٸركەلكٸ قونىستاندىرماۋ. نەتيجەسٸندە, قايتالاما كٶشٸ-قون جيٸ ورىن الادى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ەڭبەك نارىعى ايتارلىقتاي كەرنەۋلٸ ٶڭٸرلەردە تۇرعان, ياعني وڭتٷستٸك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, الماتى جەنە جامبىل وبلىستارىندا تۇرادى, بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىن بٶلۋدٸڭ مەملەكەتتٸك ساياساتىنا سەيكەس كەلە بەرمەيتٸن-دٸ. ورالمانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلماۋى ٶزەكتٸ مەسەلە بولدى. ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستاعى كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ رەسمي ەڭبەك قىزمەتٸمەن اينالىسپادى, سونداي-اق ورالماندار كەسٸپتٸك بٸلٸم الۋدا, بالالارىن مەكتەپكە دەيٸنگٸ مەكەمەلەرگە ورنالاستىرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولدى.
دەگەنمەن وسى جىلدارى سالىنعان تەرٸس سالدو ٷردٸسٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆاعا يە بولدى جەنە بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ.
بۇل رەتتە وبەكتيۆتٸلٸك ٷشٸن 90-جىلداردىڭ سوڭىندا قابىلدانعان مەملەكەتتٸك شارالار, ەسٸرەسە قر 2000 جىلعى كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ٶزٸنٸڭ نەتيجەسٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتكەنٸن اتاپ ٶتۋٸمٸز ابزال. قر ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸ بويىنشا, 2001-2011 جىلدارى قازاقستانعا 697 769 ەتنيكالىق قازاق كەلدٸ, بۇل تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 65%-دان استامىن قۇرايدى.
ٷشٸنشٸ كەزەڭ. 2012-2020 جىلدار.
بۇل كەزەڭدە كٶشٸ-قوننىڭ تەرٸس سالدوسى جەنە رەپاترياتسييا كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ورنىقتى سيپات الادى. مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەپتەرٸ بار.
بٸرٸنشٸدەن, جوعارىدا ايتىلعانداي, 2006 جىلى سول كەزدە كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلاماسى جۇمىس ٸستەپ تۇرعانىنا قاراماستان, قر كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, بۇل رەپاتريانتتار قارقىنىن تٶمەندەتۋدٸڭ العاشقى قادامى بولاتىن.
ەكٸنشٸدەن, 2006 جىلعى تۇجىرىمداماعا سەيكەس, كٶشٸ-قون ساياساتىنداعى جوعارىدا اتالعان ٶزگەرٸس, اتاپ ايتقاندا يمميگراتسييانىڭ ٸرٸكتەمەلٸ ەدٸسٸنە كٶشتٸ.
ٷشٸنشٸدەن, ٷكٸمەتتٸڭ ورالماندار الدىنداعى قارجىلىق مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداماۋى جيٸلەپ كەتتٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, 2012 جىلى ورالماندار ٷشٸن 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان كۆوتالاردى ايقىنداۋ تۋرالى ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسى ەرەكشە ٶكٸم قابىلدانعانعا دەيٸن كەرٸ قايتارىلىپ الىندى. مەسەلەن, 2012 جىلدان باستاپ 2016 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە ەتنيكالىق قازاقتاردى قونىس اۋدارۋعا كۆوتالار مٷلدەم بەلگٸلەنبەدٸ, بۇل مەملەكەتتٸڭ رەپاتريانتتاردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ شارالارىنان مٷلدەم باس تارتتى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, جاڭاٶزەن قالاسىنداعى وقيعالارعا بايلانىستى ازاماتتار اراسىندا ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستٸڭ ارتۋى جاعدايىندا بيلٸك ٷشٸن ورالمانداردىڭ كەلۋٸ بارىنشا جاعىمسىز بولىپ كەتكەن بولۋى مٷمكٸن.
جاڭاٶزەن وقيعالارى ٷكٸمەت ستراتەگيياسىنىڭ ٶزگەرۋٸندە بەتبۇرىس بولدى. بۇل تۇرعىدا بيلٸك تٷبەگەيلٸ شارالار قابىلدادى دەپ ايتۋعا بولادى.
انىقتاما ٷشٸن: 16 جەلتوقساندا جاڭاٶزەندە جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك ورىن الدى, وعان 2 مىڭعا جۋىق «ٶزەنمۇنايگازدىڭ» جەنە «قاراجانباسمۇناي» اق مۇنايشىلارىنىڭ جۇمىستان بوساتىلۋى سەبەپ بولدى. ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ ۆيتسە-مينيسترٸ ب.نۇرىمبەتوۆ وتىرىستا جۇمىستان بوساتىلعان مۇنايشىلاردىڭ 26%-ى ورالمان بولعانىن اتاپ ٶتتٸ.
بۇدان باسقا, ەتنيكالىق قازاقتار كٶشٸنٸڭ ازايۋىنا 2014 جىلعى 20 ناۋرىزدا قابىلدانعان «ورالمانداردى قونىستاندىرۋ ٷشٸن ٶڭٸرلەردٸ ايقىنداۋ تۋرالى» قر ٷكٸمەتٸنٸڭ № 248 قاۋلىسى دا ەسەر ەتتٸ. قاۋلىعا سەيكەس, ورالمان مەرتەبەسٸن جەنە ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەر الۋعا تٸلەك بٸلدٸرگەن ورالمانداردى قونىستاندىرۋ بارىسى قازاقستاننىڭ 7 وبلىسى بويىنشا عانا جٷزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا, كٶشٸ-قون ساياساتى, قونىس اۋدارۋ جەنە ودان ەرٸ تۇرۋ ٶڭٸرٸن تاڭداۋ ەركٸندٸگٸنە كەلەتٸن ەتنيكالىق قازاقتاردى شەكتەپ, بەتبۇرىس كەزەڭٸن باستان كەشٸردٸ. ٷكٸمەتتٸڭ بۇنداي شەشٸمٸ, جۇمىسپەن جەنە تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىقتار تۋعىزاتىن, بۇرىن ورالمانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ حالىقتىڭ تىعىزدىعى جوعارى وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردە ورنالاسقاندىعىمەن نەگٸزدەلگەن بولاتىن.
الايدا قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ 2014 جىلعى 8 شٸلدەدەگٸ №783 قاۋلىسىندا ورالمانداردى قونىستاندىرۋعا ارنالعان ٶڭٸرلەر تٸزٸمٸنە ەلدٸڭ 14 وبلىسى ەنگٸزٸلگەن بولاتىن, بۇل دا «قاتەلەر» تٸزٸمٸندە, بيلٸكتٸڭ ەتنيكالىق كٶشٸ-قون سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىسىندا قاراما-قايشى ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. سەبەبٸ بۇل شارا دا جالپى جاعدايدى تٷزەي المادى.
رەپاترياتسييالاۋ بارىسىنىڭ كٷرت قىسقارۋىنا ەڭبەك كٶشٸ-قونى مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ زاڭناماعا تٷزەتۋلەر ەسەر ەتتٸ. سولاردىڭ بٸرٸ ەتنيكالىق قازاقتارعا قازاقستان اۋماعىندا تٶرت جىل تۇرعاننان كەيٸن عانا ازاماتتىق بەرۋدٸ بەلگٸلەدٸ. ونى ٶزٸ تۇرۋعا ىقتييارحاتى, تۇرعىلىقتى جەرٸندە تۇراقتى تٸركەۋٸ جەنە ورالمان مەرتەبەسٸ بولۋ شارتىمەن ايقىندالدى.
ٷكٸمەت قاتەلٸكتەردٸ تٷسٸنٸپ, 2015 جىلدىڭ سوڭىندا زاڭناماعا ٶتٸنٸمدٸ قاراۋ مەرزٸمٸن ٷش اي ٸشٸندە بەلگٸلەۋ تۋرالى ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, ازاماتتىق الۋ مەرزٸمٸ بٸر جىلعا دەيٸن قىسقارعانىنا قاراماستان, كٶشٸ-قون سالدوسىنىڭ تٶمەندەۋ تراەكتوريياسىن ٶزگەرتۋ قيىن بولدى. ٷكٸمەتتٸڭ وسى قاراما-قايشى شەشٸمدەرٸنٸڭ بارلىعى ەلەۋەتتٸ رەپاتريانتتاردى شاتاستىرىپ, قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداۋدى قيىنداتتى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا 2017 جىلدان باستاپ قازاقستاندا 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ٸسكە اسىرىلۋدا, ول قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق رەپاتريانتتارعا قاتىستى ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتى كٶشٸ-قوندى ۇستاناتىنىن ايقىندايدى. بۇل دەگەنٸڭٸز – شەتەلدە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ۇلتتىق توپتاسۋى مەن تاريحي وتانىنا ورالۋى ٷشٸن جاعدايلار مەن ىنتالاندىرۋلار جاساۋ; ولاردى ەڭبەك رەسۋرستارىنا مۇقتاج ٶڭٸرلەردە ورنالاستىرۋعا ىنتالاندىرۋ; ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيٸمدەلۋٸ مەن بٸرٸگۋٸنە جەردەمدەسۋ.
رەپاترياتسييانى ىنتالاندىرۋ ماقساتىنداعى تۇجىرىمداما نەتيجەلٸ جۇمىسپەن قامتۋدى جەنە جاپپاي كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنا بايلاندى. باعدارلاماعا سەيكەس, ورالمانداردى قابىلداۋدىڭ ٶڭٸرلٸك كۆوتاسىنا ەنگٸزٸلگەن ادامدارعا سۋبسيدييا بەرۋ تٷرٸندە قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ: كٶشۋگە – وتباسىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنە 35 اەك-تەن بٸرجولعى تٶلەم; تۇرعىن ٷيدٸ جالداۋ (جالعا الۋ) جەنە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تٶلەۋ بويىنشا شىعىستاردى جابۋ ٷشٸن اي سايىن 12 اي ٸشٸندە وتباسىنا 15-تەن 30 اەك-كە دەيٸن تٶلەمدەر.
بۇل شارالاردى ٸسكە اسىرۋ نەتيجەسٸندە ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ كٶشٸ-قونى ۇلعايادى دەگەن بولجام جاسالدى. الايدا ٶكٸنٸشكە وراي, جاعداي كەرٸ باعىتقا ويىسقانى بايقالادى. ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, كٶشٸ-قوننىڭ تەرٸس سالدوسى:
2017 جىلى – 22 130 ادام; 2018 جىلى – 29 121 ادام; 2019 جىلى 32 970 ادام قۇرادى.
كٶرسەتٸلگەن فاكتورلار دەموگرافييالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋدٸ جەنە ەتنيكالىق رەپاترياتسييانى قولداۋعا نەگٸزدەلگەن نىسانالى كٶشٸ-قون ساياساتىن ٸسكە اسىرۋدى قاجەت ەتەدٸ. بۇل شەتەلدەگٸ ەرٸ ەل ٸشٸندەگٸ وتانداستارعا, سونداي-اق ەلەمدٸك قوعامداستىق الدىندا قازاقستاندى مىقتى مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتۋ ٷشٸن اۋاداي قاجەت.
م.ق. سارباسوۆ
«وتانداستار قورى» كەاق ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ.
ق.ب. جاقسىلىقوۆ
«وتانداستار قورى» كەاق كونسۋلتانتى.
