دەپۋتاتتار قازٸرگٸ تٶتەنشە جاعداي سۋ تاسقىنى اپاتىنا قاتىستى ٷن قاتتى. ولاردىڭ سٶزٸنشە, ەل ارالاپ, جاعدايدى ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن. بەرٸنٸڭ ويى ورتاق: اپاتقا سەبەپتٸڭ بٸرٸ - 30 جىل ازىپ-توزعان جٷيە, - دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
نارتاي Cەرسەنعاليەۆ ارناسىنان اداسىپ اققان سۋدىڭ سالدارىنان ٶمٸر بويى جيعان-تەرگەن دٷنيەسٸنەن, ٷيٸنەن, مال-مٷلكٸنەن, قارا شاڭىراعىنان قاپىدا ايرىلعان اعايىننىڭ ٶتٸنٸشٸن ايتتى. ونىڭ سٶزٸنشە, ەلدٸڭ جارتىسى قارعىن سۋ قاقپانىندا وتىر.
"قازاق "الپىس كٷن تاسىعان سۋ, التى كٷندە قايتار" دەيدٸ. بٸراق قايتقان سۋ ەكەلگەن قايعىسىن ەكەتپەيدٸ. ...جۇمىسىنا سالعىرت قاراعان مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ەشقايسىسىنىڭ لاۋازىمىنا, تەگٸنە قاراماستان جازاعا تارتۋ كەرەك. بۇل - پرەزيدەنتتٸڭ جەنە ەلدٸڭ ناقتى تالابى", - دەدٸ ول.
دەپۋتات اپتا اياعىندا قارعىن سۋدان قاتتى زارداپ شەككەن اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇلسارى قالاسى مەن باتىس قازاقستان وبلىسىنا اياقتاي بارعان. قۇلسارىدا 2900 ٷي سۋ استىندا قالعان. ول باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى احۋال دا كٶڭٸل كٶنشٸتپەي وتىرعانىن, قازٸردٸڭ ٶزٸندە 1226 ٷيدٸ, 1905 ساياجايدى سۋ باسىپ قالعانىن, 450 ٷي قيراعانىن مەلٸمدەدٸ.
"ەندٸگٸ قاتەر جايىق ٶزەنٸنەن. جايىقتىڭ كٶرشٸ ەلدەگٸ ەڭ جوعارعى دەڭگەيٸ 11,87 مەتر بولدى, ەندٸ سول سۋ بٸزدٸڭ ەلگە قاراي جٶڭكٸلەپ كەلەدٸ. جايىق ٶزەنٸ بقو-ڭ 600 شاقىرىم جەرٸنە اعىپ ٶتەدٸ, ونداعى ارنانىڭ ەڭ بيٸك نٷكتەسٸ - 8,5 مەتر. دەمەك كەلە جاتقان سۋ قالىپتاعىدان 3 مەتردەن اسا. جايىقتىڭ بويىندا 84 ەلدٸ مەكەن بار, ول جاقتا 126 000 ادام تۇرادى دەگەن دەرەك الدىق. ەل ەلەڭدەپ وتىر, ٷرەي دە جوق ەمەس", - دەدٸ ول.
نارتاي ارالبايۇلى سۋ باسقان ٶڭٸرلەردەگٸ باستى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ ٶتەماقى ەكەنٸن, سونىمەن قاتار, كوميسسييالار سۋ كەتكەنٸن كٷتپەي قازٸردەن باستاپ ٷيلەرگە جٷزٸپ بارىپ, ارالىق اكت جاساۋى قاجەت ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
دەپۋتات وسىنداي كەزدە ەسكٸ قازاقستان ٶكٸلدەرٸ اقپاراتتىق شابۋىلعا كٶشكەنٸن ايتتى.
"قوعامداعى نەگٸزگٸ تٷيتكٸل - اقپاراتتىق سوعىس. قاتە اقپارات - قاتەر. قازٸر سۋدىڭ اعىنىمەن قاتار, اقپارات اعىنى دا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ تۇر.
قاراپايىم حالىقتى كەدەيلٸككە ەكەلگەن بۇرىنعى جٷيەنٸڭ باي-باعلاندارى قازٸرگٸ تابيعي اپاتتان ۇپاي جيناۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىر. "قۇلقىننىڭ قۇلى بولعانشا, حالقىڭنىڭ ۇلى بول" دەگەندٸ 30 جىل بويى قۇلاعىنا قىستىرماعاندار قازٸرگٸ جاعدايدى ساياسي ەسەپ ايىرىسۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋ ٷشٸن ٶلٸمدەسۋدە.
قازٸرگٸ سۋ تاسقىنىنىڭ بەتٸن قايتارۋى تيٸس بولعان بٶگەتتەر مەن بٶگەندەردٸڭ سالىنباۋى, كانالداردىڭ رەتكە كەلتٸرٸلمەۋٸ 30 جىل بويعى سالعىرتتىق ەكەنٸن, 30 جىل بويعى جەمقورلىق ەكەنٸن تەۋەلسٸزدٸك العالى قازاقتى قان قاقساتىپ توناعاندار مويىنداعىسى كەلمەيدٸ, ەرينە. قازاقستانداعى سۋ قويمالارى مەن بٶگەتتەر 50-70 جىلدارى سالىنعان. 1990 جىلدان ول جەرلەر جٶندەۋ كٶرمەگەن. جاڭا سۋ قويمالارى سالىنباعان. بيىلعى تاسقىننىڭ الدىن الۋ نەگە مٷمكٸن بولمادى دەگەن سۇراق تۋادى. وعان سەبەپ عىلىمعا جاعدايدىڭ جاسالماۋى. سالدارىنان 90-شى جىلداردىڭ توقىراۋىندا 40 مىڭ عالىم سالانى تاستاپ كەتۋگە مەجبٷر بولعان.
وسىنشا ولقىلىققا, ياكي قىلمىسقا جول بەرگەن 30 جىلدىق ەسكٸ جٷيەنٸڭ شابارماندارى, بٷگٸنگٸ جاڭا بۋىنعا قارسى اقپاراتتىق سوعىس اشىپ ەلەك. ولار جالعان اقپاراتتىڭ جارعا جىعاتىنىن بٸلسە دە, اعايىندى ارانداتۋ ٷشٸن بارىن سالىپ ەلەك. بٸراق قازاقتىڭ بٸرلٸكتٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قوياتىنىن جەنە ۇلتىنىڭ قامىن قۇلقىنىنىڭ قامىنان ارتىق قويعانداردى ۇمىتپايتىنىن بٸلۋ كەرەك ولار", - دەدٸ ول.
دەپۋتات رينات زايتوۆ تا سۋ تاسقىنىنا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
"بٸرٸنشٸدەن, توسىننان كەلگەن توپان سۋدى قانشا جەردەن تابيعي قۇبىلىس دەسەك تە, اپاتقا كٸنەلٸ ادامي سالعىرتتىقتار دا بار. دەلەلٸمەن ايتساق, اتىراۋ وبلىسى مەن قۇلسارى قالاسىنىڭ ماڭىنان زاڭسىز سالىنعان سۋ بٶگەتتەرٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ كٶكتەمگٸ سۋ تاسقىنىنا ەلسٸز ەزٸرلەنگەنٸ, سىن ساعاتتا ابدىراعان جۇرتتىڭ ەرەكەتٸن ٷيلەستٸرە الماۋى دا وسىنداي سالدارعا ەكەلٸپ سوقتى.
"بٶرەنەدەن اتتايمىز" دەپ ەسەپ بەرٸپ, سٸرٸڭكەگە سٷرٸنە بەرەتٸن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ شالاعايلىعى جاۋاپقا تارتپاسا جالعاسا بەرەدٸ عوي", - دەدٸ ول.
ايتىسكەر ەرٸ دەپۋتات زايتوۆ اپات بولعان ايماقتاردىڭ تۇرعىندارىنا ۋاقىتشا نەسيەلٸك كانيكۋلداردى جان-جاقتى قاراستىرۋدى دا سۇرادى.
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ تا بۇل 30 جىلعى كٶزبوياۋشىلىقتىڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸن ايتتى.
"اعايىن, اپات ايتىپ كەلمەيدٸ. دايىن بولماعان كەزدە كەلگەن توپان سۋ - قازاقستانداعى 30 جىل بويى قالىپتاسقان داڭعازالىق, ۆوليۋنتاريزم مەن كٶزبوياۋشىلىقتىڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ. بۇل فاكت! بۇل وقىس وقيعا ەلٸمٸزدەگٸ جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋداعى جٷيەلٸ پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتتٸ.
سوندىقتان بٸزگە اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيدەگٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ باسىمدىقتارىن قايتا قاراۋ ماڭىزدى. مىسالى, وبلىس, اۋدان ەكٸمشٸلٸكتەرٸنە قوسىمشا قۇزىرەت بەرە وتىرىپ, ينفراقۇرىلىم, حالىق شارۋاشىلىعىن ۇتىمدى رەتتەۋ ٷشٸن شارۋاشىلىق باعىتتاعى دەتسەنتراليزاتسييا قاجەت. ەربٸر ەكٸم ٶڭٸردٸڭ كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىق مەسەلەلەرٸن رەتتەۋ ٷشٸن, دەربەس شەشٸم قابىلداۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋى تيٸس", - دەدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, اۋدانداعى ەكٸمدەر شەشٸم قابىلداردا ٷركەدٸ.
"قازٸر اۋداندىق ەكٸمدەر شەشٸم قابىلداۋدا قورقادى. ٶيتكەنٸ تابجىلىپ كەتسە, ەرتەڭٸندە پروكۋراتۋرا, كومپەتەنتتٸ ورگاندار كەلەدٸ. سونىڭ سالدارىنان بٷگٸنگٸ جاعدايدا مەملەكەت جٷزدەگەن ميلليارد شىعىنعا باتىپ وتىر. قوعامدىق باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتٸپ, مەسليحاتتاردىڭ رٶلٸن ارتتىرا وتىرىپ, ەكٸمدەرگە تيٸمدٸ ەرٸ اشىق جۇمىس ٸستەۋگە جاعداي جاساۋ قاجەت", - دەدٸ ول.
