كٷنٸ كەشە ٷكٸمەتتە ەسەپ بەرگەن ەرمەكباەۆ ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋال تۋرالى تاعى ايتتى. دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ قالاي جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن باياندادى. ول نە دەيدٸ?
باستى مەسەلە
بۇدان بۇرىن «دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى" ەزٸرلەنگەن-تۇعىن. ونى نازارباەۆپەن بەكٸتكەن. سوعان سەيكەس مەملەكەت دٸندەردٸڭ كانوندىق جەنە دٸني جورالعى مەسەلەسٸنە ارالاسپايدى, بٸراق زاڭداردىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋ جٷرگٸزەدٸ.
– ايتايىن. دٸنگە دەگەن كٶزقاراستارىنا قاراماستان بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ; دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قىزمەتٸنە قولايلى جەنە تٷسٸنٸكتٸ جاعداي جاساۋ; دەسترۋكتيۆتٸ ناسيحاتتىڭ كەز-كەلگەن تٷرلەرٸنە توسقاۋىل قويۋ, – دەيدٸ ەرمەكباەۆ.
بۇدان سىرت دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن-الۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸ ەنگٸزٸلٸپتٸ. تەسٸل دەگەنٸمٸز نە? بٸزدٸڭشە, كٷرەس. ەرمەكباەۆ تا سونى مەڭزەپ وتىر.
«ٷكٸمەت «جالعان سالافيزم بٸزگە جات» دەگەن ۇستانىمىن اشىق بٸلدٸردٸ. كەيبٸر ەلدەر ٷشٸن بۇل اعىم لايىقتى بولۋى مٷمكٸن. بٸراق بٸزدٸڭ قوعام بۇل اعىمنىڭ دەسترۋكتيۆتٸ ەكەندٸگٸ تۋرالى ناقتى جەنە تٷسٸنٸكتٸ باعدار الدى. بٸز تىيىم سالۋ جولىمەن ەزٸرشە جٷرمەدٸك. تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرۋدەمٸز», – دەدٸ دٸن ٸستەرٸ مينيسترٸ.
بٸلسەك, ەرمەكباەۆ ايتقان تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى نەتيجەسٸن بەرٸپ جاتقانداي. مينيسترلٸك الدىمەن ساۋالناما جٷرگٸزدٸ. جۇرتتىڭ 85 پايىزى تەرٸس دٸني يدەيالاردى قابىلدامايتىنىن ايتقان.
بۇدان سىرت مينيسترلٸك جات اعىمداردىڭ جەتەگٸندە كەتكەندەردٸڭ بٸرازىن تۋرا جولعا تٷسٸرٸپتٸ. وسى كٷنگە دەيٸن 2500 ادام دەستٷرلٸ دٸنگە سەنٸمٸنە قايتا ورالعان.
تەرٸس باعىتتاعى سايتتاردى قالاي اۋىزدىقتايمىز?
قازٸرگٸ دٸن, ونىڭ ۋاعىزى مەن ناسيحاتى قالاي, قانداي جولمەن تارالادى? حالىق دٸنگە قاتىستى تٷرلٸ اقپاراتتى قالاي جەنە قايدان الادى? عالامتوردان.
دiن iستەرi جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترiنٸڭ ايتۋىنشا, بٸر عانا بيىلعى جىلى ۆەدومستۆو ماماندارى 3 مىڭعا جۋىق سايتتى تالداعان. سولاردىڭ 1500-ٸ, (ويلاپ كٶرٸڭٸز 50 پايىزى) زاڭسىز, انىعىراق ايتساق, تەرٸس باعىتتاعى اقپارات تاراتۋمەن اينالىسىپتى.
دٸننٸڭ توڭىن اينالدىرىپ, تەرٸس باعىتتاعى اقپارات تاراتۋمەن اينالىساتىن سايتتاردىڭ تىنىسى تارىلا تٷسپەك الداعى ۋاقىتتا. ەرمەكباەۆتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قازٸر باس پروكۋراتۋرا مەن اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸگٸ كٷش جۇمىلدىرعان «كيبەرباقىلاۋ» جوباسى ٸسكە قوسىلعان. سونىڭ اياسىندا ارنايى سايت اشىلىپتى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەندٸگٸ جەردە ارانداتاتىن, تەرٸس پيعىلداعى دٸني سايتتاردى انىقتاۋ جەڭٸلدەي تٷسەدٸ.
كٷمەندٸ ۇيىمداردىڭ ماقساتى قانداي?
ەرينە, جيىندا جالعىز ەرمەكباەۆ سٶيلەگەن جوق. ٷكٸمەت ساعاتىندا دەپۋتات مەۋلەن ەشٸمباەۆ اسا ماڭىزدى مەسەلەنٸ ورتاعا سالدى. «بالالاردى كٷمەندٸ دٸني ۇيىمعا تارتقانداردى قاتاڭ جازالاۋ كەرەك» دەدٸ ول.
«ولار تٷرلٸشە اتالادى. كەيدە ينتەرنەت دەيدٸ. كەيدە قور دەيدٸ. كەيدە جازعى لاگەرگە اينالىپ كەتەدٸ. سوراقىسى, جاۋاپتى ورگاندار بۇل ۇيىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ نە ٸستەپ, نە تىندىرىپ جٷرگەنٸن بٸلمەيدٸ. باقىلامايدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ مەلٸمەتٸنشە, بۇلاردىڭ قاتارىندا كٷمەندٸ ۇيىمدار بار. كٷمەندٸ ۇيىمداردىڭ ماقساتى قانداي? بالانى دەسترۋكتيۆتٸ دٸني اعىمداردىڭ قاقپانىنا تٷسٸرۋ. وسى سەبەپتٸ بالانى بالا جاسىنان دٸني ۇيىمنىڭ قاتارىنا تارتقاندار, قوسقاندار ٷشٸن جازانى كٷشەيتۋ كەرەك», – دەدٸ ەشٸمباەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بٸر جولى دٸن سالاسىن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ ماماندار دايىنداۋ ەرٸ ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ.
دٸنتانۋشىعا جۇمىس بار ما?
وسى جيىندا سٶز العان بٸلٸم جەنە عىلىم ۆيتسە-مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ دٸن سالاسىنداعى تاعى بٸر تٷيتكٸلدٸڭ شەتٸن شىعاردى.
ايتۋىنشا, قازاقستاندا دٸنتانۋشىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ قيىن.
«بٸراق قامتۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. بيىل 200-دەن استام ورىن وسى ماماندىققا بٶلٸندٸ. جىل سايىن مەملەكەتتٸك تاپسىرىستىڭ سانىن ارتتىرۋعا تىرىسىپ جاتقان جايىمىز بار. بٷگٸندە ەلدەگٸ التى جوو-دا وسى باعىت بويىنشا ماماندار دايارلانۋدا. جالپى سانى 1046 ادامدى قۇرايدى» دەدٸ ساعاديەۆتٸڭ ورىنباسارى.
ەرمەكباەۆ كٸمدەرگە ارقا سٷيەيدٸ?
ەرمەكباەۆ بۇدان بۇرىن دا ايتقان. ەلدەگٸ دٸني مەسەلەلەردٸ رەتتەۋدە دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن قويان-قولتىقتاسىپ جۇمىس ٸستەيمٸز دەپ. ٷكٸمەت ساعاتىندا وسى پٸكٸرٸن كەڭٸنەن تارقاتىپ ٶتتٸ.
«بۇلار (دٸني بٸرلەستٸكتەردٸ ايتادى, – رەد.) بٸزدٸڭ ەرٸپتەسٸمٸز. بۇلارعا ارقا سٷيەيمٸز. بٸراق سٷزگٸدەن ٶتەدٸ. ەڭ سەنٸمدٸلەرٸ ٸرٸكتەلٸنٸپ الىنادى. ەكٸ تالابىمىز بار. العاشقىسى, دٸندٸ ساياسيلاندىرماۋى كەرەك. كەيٸنگٸسٸ باسقا ۇستانىمداعىلاردى ايىپتاماۋى قاجەت», – مينيستر.
جيىندا زايىرلىلىق مەسەلەسٸ تاعى كٶتەرٸلدٸ. زايىرلىلىق اتەيزم بە?
بٸراق بٸر مەسەلە بار. دٸني قاعيدالاردى سٶزبە سٶز, جولما جول ورىندايتىن كەيبٸرەۋلەر دٸني قاعيدالاردى زايىرلىلىق پرينتسيپٸنەن جوعارى قويىپ وتىر.
«بۇل مەملەكەتكە قاۋٸپ. شيەلەنٸستٸڭ كٶزٸ. بٸزدە دٸني اۋديتورييا بار. سولار تەرٸس اعىمداردىڭ ىقپالىنان ساقتاۋ كەرەك», – دەدٸ مينيستر.
ەرمەكباەۆ وسى ارادا دٸنگە قاتىستى بٸرقاتار قىزىقتى مەلٸمەتپەن بٶلٸسە كەتتٸ. ايتۋىنشا, ەل ازاماتتارىنىڭ شامامەن 10 پايىزى ٶزدەرٸن اتەيست نەمەسە اگنوستيك دەپ سانايدى ەكەن. حالىقتىڭ 75 پايىزى ٶزدەرٸن قۇدايعا سەنۋشٸلەر قاتارىنا جاتقىزادى, بٸراق دٸني جورالعىلاردى تۇراقتى ۇستانبايدى. ال دٸندارلاردىڭ 16 پايىزعا جۋىعى بارلىق دٸني جورالعىلاردى ۇستانادى.
«باستىسى دٸني فاناتيمزگە جول بەرمەۋ قاجەت. مۇنىڭ ارتى راديكاليزمگە ۇلاسادى. مەسەلە — تەك دٸني ساۋاتسىزدىقتا ەمەس, دٸني بٸلٸم تيٸستٸ تەربيە مەن ساياسي ساۋاتتىلىقپەن بايلانىستا بولۋى كەرەك", — دەپ اتاپ ٶتتٸ مينيستر.
ەكپەدەن باس تارتقاندارعا جازا كٷشەيە مە?
ەكپەدەن باس تارتقان اتا-انالاردىڭ مەسەلەسٸن ەرمەكباەۆ بٸرازدان بەرٸ ايتىپ كەلەدٸ. ٷكٸمەت ساعاتىندا وسى مەسەلە سٶز بولىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-مينيسترٸ الەكسەي تسوي بۇعان قاتىستى قانداي شەشٸم قابىلدانعانىن ايتتى.
بۇدان بىلاي ەكپەدەن باس تارتقان قازاقستاندىقتار وسىنىڭ سەبەبٸنەن سىرقاتتانىپ قالسا, ەمدەلۋ اقىسىن قالتاسىنان تٶلەيدٸ. انىعى, بۇعان قاتىستى شەشٸم ەلٸ قابىلدانعان جوق. بٸراق قاراستىرىلىپ جاتىر.
تسوي بۇل رەتتە راديكالدى دٸني اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەكپە جاساۋدان باس تارتاتىنىن دا تٸلگە تيەك ەتتٸ.
"بٸز ول بويىنشا دٸن ٶكٸلدەرٸمەن, وسى توپتاردىڭ ٸشٸنەن, ەكپەنٸڭ زيياندىعى تۋرالى ايتىپ جٷرگەن ادامداردى تاۋىپ, ولارمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز"", – دەدٸ ول.
ەكپە سالۋ مەسەلەسٸ مەن دٸني قاعيداتتاردىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ سالدارىنان سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە ەكپەدەن باس تارتۋ جاعدايى جيٸلەگەن. مۇنداي بەلسەندٸلٸك باتىس ٶڭٸرلەردە كەڭٸنەن تاراپ, جالپى سانى 80 پايىزدان اسقان. اتىراۋ وبلىسىندا ەكپەدەن باس تارتقاندار 88,9%, اقتٶبە وبلىسىندا – 87,9%, باتىس قازاقستان وبلىسىندا − 89,3% قۇراعان. دٸني كٶزقاراستار بويىنشا ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا تٸركەلٸپ, 71,3% قۇراعان.
ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ ٸشٸندە دٸني كٶزقاراستىڭ ٷلەسٸ − 42 پايىز ەكەن.
بۇدان بىلاي...
ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە دٸني رەسٸمدەر بٸركەلكٸ ٶتكٸزٸلەتٸن بولادى. بۇل دا — دٸن ٸستەرٸ مينيسترٸنٸڭ باستاماسى.
«سوڭعى كەزدە ٶڭٸرلەردە بٸر ماعىنالى رەسٸمدەردٸ يمامدار ەرتٷرلٸ اتقارادى دەگەن شاعىم كٶبەيٸپ كەتتٸ. سوندىقتان, بٸز قمدب-مەن رەسٸمدەردٸ بٸرٸزدەندٸرۋ كەرەك دەگەن كەلٸسٸمگە كەلدٸك. بۇل — دوگمالىق, كانوندىق مەسەلە, سوندىقتان بٸز بۇل مەسەلەنٸڭ مازمۇنىنا ارالاسپاي, مٷفتيياتقا ۇسىنىس بەردٸك. تاياۋدا مٷفتييات جانازا شىعارۋ بويىنشا كٸتاپ شىعاردى, ونى بارلىق ٶڭٸرگە تاراتىپ بەردٸ", — دەدٸ ەرمەكباەۆ.
دٸن ٸستەرٸ مينيسترلٸگٸ سونىمەن قاتار يمامداردىڭ بٸلٸكتٸلٸك دەڭگەيٸن ارتتىرۋدى كٶزدەپ وتىر. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي, وسى ماقساتتا "نۇر مٷبەرەك" ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بازاسىندا ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ سالاسىندا قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتى قۇرىلعان. وسى ينستيتۋتتا بيىل 40 يمام جەنە تەولوگ-مامان قايتا دايارلاۋدان ٶتكەن. كەلەسٸ جىلى ولاردىڭ سانى 100-گە جەتپەك.
دۋمان بىقاي
