[caption id="attachment_8500" align="alignleft" width="367"]
جالپى ترانسپلانتاتسييانىڭ قاي تٷرٸ بولماسىن قازاقستاندا ەندٸ-ەندٸ دامىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرۋ كەرەك. 1979 جىلدان بەرٸ اعزا ترانسپلانتاتسيياسىمەن اينالىساتىن سىزعانوۆ ورتالىعى وسى كٷنگە دەيٸن بٷيرەك, باۋىر, جٷرەك اۋىستىرۋ وتالارىن سەتتٸ جٷرگٸزگەن ەدٸ. ال وسى جولعى سىناقتىڭ جٷگٸ بۇرىنعىلاردان اۋىر بولماسا, جەڭٸل ەمەس.
«سەبەبٸ, ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ پايدا بولعان جاعدايدا بۇل ادام اعزاسىنا تۇتاستاي ەسەر ەتەدٸ. ياعني, ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ تۋىنداسا بارلىق اعزا مٷشەلەرٸنٸڭ جۇمىسى بۇزىلادى. يە, ٶكپە اۋرۋلارىنىڭ ٶزٸن بٸرنەشە تٷرگە جٸكتەيدٸ. بۇلاردىڭ اراسىندا قۇرت اۋرۋى, قاتەرلٸ ٸسٸك الدىڭعى كەزەكتە ايتىلادى. سوسىن ٶكپەنٸڭ تىنىس الۋ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە الىپ كەلەتٸن اۋرۋلار بار. سولار تۋرالى ايتايىن. بۇلاردىڭ اراسىندا دەرٸ-دەرمەكتٸڭ كٶمەگٸمەن ەمگە كٶنەتٸندەرٸ بار. الايدا ادام ورگانيزمٸ دەرٸ-دەرمەكتەن بٶلەك جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. ال بۇل مٷمكٸن بولماسا حيرۋرگييالىق ەمدٸ قاجەت ەتەتٸن جاعداي تۋىندايدى», – دەيدٸ ورتالىقتىڭ باس دەرٸگەرٸ تەمۋر ەشمۇراتوۆ.
الايدا حيرۋرگييالىق كٶمەكتٸڭ دە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ەكەن. ٶكپەنٸڭ اۋىرعان ايماعىن الىپ تاستاۋ ارقىلى ادام دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتٸرۋگە بولادى. ەيتكەنمەن دەرٸگەرلەر ٶكپەنٸ تولىق الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلەتٸن جاعدايمەن جيٸ ۇشىراسادى. مۇندايدا ادامعا جاڭا ٶكپە سالۋ كەرەك. مٸنە, ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسى دەل وسى كەزدە قاجەت.
ەلٸمٸزدە اتالعان وپەراتسييانى جٷرگٸزۋگە سوڭعى ٷش جىلدا ەرەكشە دايىندىق جٷردٸ. اتاپ ايتساق, سىزعانوۆ ورتالىعىنىڭ دەرٸگەرلەرٸ گوللاندييانىڭ گريۋنينگەن قالاسىندا ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىنا ارنالعان وقۋ-تەجٸريبەدەن ٶتٸپ كەلٸپتٸ. 20 جىل بويى ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىمەن اينالىساتىن گريۋنينگەن كلينيكاسى ٶتكەن جىلى 39 ٶكپە الماستىرۋ وپەراتسيياسىن جٷرگٸزسە, سونىڭ 37-سٸ سەتتٸ اياقتالعان ەكەن. ال قازاق دەرٸگەرلەرٸ تەجٸريبەدەن ٶتٸپ ەلگە ورالعاسىن, ورتالىق ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىنا قاجەتتٸ مەديتسينالىق قۇرىلعىلار ساتىپ العان. تەمۋر ەشمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇرىلعىلاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ سول, دونوردان الىنعان ٶكپە تولىقتاي تازارتىلىپ, دەمالۋ مٷمكٸندٸگٸ قالپىنا كەلەدٸ.
ماماندار پٸكٸرٸنشە, ٶكپە عانا ەمەس جٷرەك, باۋىر, بٷيرەك ترانسپلانتاتسيياسىنا مۇحتاج ناۋقاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەلٸمٸزدە دەل وسىنداي اۋىر وتالار جاسالاتىنىن بٸلمەيدٸ. ەڭ باستىسى مۇنىڭ بارلىعى تەگٸن, مەملەكەت ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلەدٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸنە قاراعاندا 1 ملن. ادامنىڭ اراسىندا 8-10 ادام ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىنا مۇحتاج. ال قازاق حالقىنىڭ سانى 17 ملن. ادام. بۇل دەگەنٸڭٸز ەلٸمٸزدە 170 ادام ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىن قاجەت ەتەدٸ دەگەن سٶز.
ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە نە سەبەپ بولادى?
[caption id="attachment_8501" align="alignright" width="354"]
اتالعان ورتالىقتىڭ كارديورەانيماتسييا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, اناستەزيولوگ-رەانيموتولوگ ەسەناي ەسپەنبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ٶكپە اۋرۋلارىنىڭ تۋابٸتتٸ تٷرلەرٸ بار. ال مۇندايدا ادام اۋرۋىن اسقىندىرىپ الماۋدىڭ جولىن ٸزدەۋٸ قاجەت. ەڭ بٸرٸنشٸدەن تىماۋدان جەنە باسقا دا ۆيرۋستىق ينفەكتسييالاردان ساقتانىپ جٷرگەنٸ جٶن. اۋا-رايى تەز ٶزگەرەتٸن ەلدٸ-مەكەندەر ٶكپەنٸڭ تۋابٸتتٸ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە شالدىققان ادامعا اۋىر سوعادى. سوسىن ەردايىم جىلى كيٸنٸپ جٷرۋٸ قاجەت. ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە الىپ كەلەتٸن تاعى بٸر سەبەپتٸڭ بٸرٸ - شىلىم. «تەمەكٸنٸڭ ادام اعزاسىن ۋلايتىنى تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جاتىر. الايدا ونىڭ نەتيجەسٸ قانداي? ادامدارعا تەمەكٸنٸڭ زييانى تۋرالى انىق اقپارات جەتٸپ جاتىر ما, مەسەلە سوندا. شىلىم زييانىن مەديتسينالىق تۇرعىدان اقيقاتىن اشىپ كٶرسەتۋ قاجەت. تەمەكٸنٸڭ كەسٸرٸنەن ناۋقاستاردا سوزىلمالى برونحيت پايدا بولادى. ول تٷپتٸڭ-تٷبٸندە ٶكپەنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە الىپ كەلەدٸ» دەيدٸ ورتالىق ماماندارى.
بٸلگەنٸمٸزدەي ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ تۋرالى ايتقاندا ناۋقاستىڭ ٶزٸن كٸنەلاۋ بولماسا اۋرۋدىڭ شىعۋ سەبەبٸن تەمەكٸگە ارتا سالۋ ورىنسىز. سەبەبٸ, بۇل تاراپتاعى ٶكپە اۋرۋلارىنىڭ ەتيولوگيياسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن انىقتالماعان ەكەن.
كٷتۋ پاراعىنا قالاي تۇرادى?
ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىنا مۇحتاج ازاماتتاردىڭ بارلىعى ٷنەمٸ دەرٸگەرلەرگە قارانىپ, ولاردىڭ باقىلاۋىندا جٷرەدٸ. ال سىزعانوۆ ورتالىعىندا ٶپكە الماس تىرۋعا قاتىستى تٸزٸمگە تۇرۋدىڭ ٶزٸندٸك تالاپتارى بار. ناۋقاستار تىنىس جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ دەرەجەسٸنە جەنە ٶكپەنٸڭ ورگانيكالىق ەرٸ فۋنكتسيونالدىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى ٸرٸكتەلٸنٸپ الىنادى.
- ٸلگەرٸدە ايتقانداي ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جٷرەك جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنە, بٷيرەك پەن باۋىر جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋىنا, بىلايشا ايتقاندا بٸر اۋرۋدى بٸرٸ قوزدىرىپ, ادام اعزاسىنىڭ ەلسٸرەۋٸنە الىپ كەلەدٸ. ال كٷتۋ پاراعىنا ۇزاق ۋاقىت ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنٸڭ زاردابىن تارتقان, تٸپتٸ دەرٸ-دەرمەكتٸڭ ٶزٸ كٶمەگٸن تيگٸزە المايتىن جاعدايعا جەتكەن ناۋقاستار تۇرادى. مۇنى ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸنٸڭ تەرمينالدىق ساتىسى دەيدٸ. ال مۇنداي ساتىعا جەتكەن ناۋقاستاردىڭ ەرٸ كەتسە التى ايلىق عۇمىرى قالدى دەگەن سٶز... ولار (ناۋقاستار, اۆتور.) وتتەگٸسٸز جٷرە المايدى, اۋرۋى اسقىنعان جاعدايدا تٸپتٸ وتتەگٸنٸڭ كٶمەگٸ دە جەتپەي قالۋى مٷمكٸن. مۇنداي ناۋقاس ٶزٸمەن بٸرگە ەردايىم وتتەگٸ قۇتىسىن تاسىپ جٷرۋٸ كەرەك. وتتەگٸنٸڭ اۋاداعى ٷلەسٸ 21 پايىز. بۇل 21 پايىز دەنٸ-قارنى ساۋ ادامعا جەتكٸلٸكتٸ. ال ٶكپە جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بار ناۋقاسقا جەتكٸلٸكسٸز. سول سەبەپتٸ ونىڭ ٷلەسٸن كٶبەيتۋ قاجەت. بۇل ماقساتتا وتتەگٸن ارنايى قۇرىلعىلار ارقىلى ٷلكەن قىسىممەن كٸشكەنتاي قۇتىعا جيناستىرادى. مۇنداعى وتتەگٸنٸڭ ٷلەسٸ 100 پايىز. سەبەبٸ, قالىپتى جاعدايدا 21 پايىزدىق ٷلەس ناۋقاستىڭ اعزاسىن اۋامەن قامتاماسىز ەتە المايدى. ٶكپەنٸڭ وتتەگٸمەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتٸ بۇزىلعان كەزدە مۇنىڭ ٶزٸ كٶمەكتەسپەيدٸ. ال دونورلىق ٶكپەنٸ سالعان كەزدە ناۋقاس ەكٸنشٸ رەت ٶمٸرگە كەلەدٸ. ناۋقاستىڭ تۋعان-تۋىستارى «ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىن جٷرگٸزگەننەن كەيٸن ادام ەرٸ قاراي قالىپتى ٶمٸر سٷرٸپ كەتە مە, بۇعان قانداي كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ?» دەپ جيٸ سۇرايدى. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ كٷتۋٸنە, ەرٸ قارايعى ٶمٸر سٷرۋ سالتىنا بايلانىستى. سەبەبٸ بٸز ٶز تاراپىمىزدان قاتەلٸك جٸبەرمەۋگە تىرىسامىز. ناقتىراق ايتساق دونورلىق ٶكپەنٸڭ ناۋقاسقا بارلىق كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا ساي كەلۋٸن قاراستىرامىز, - دەيدٸ ەسەناي ەسپەنبەتوۆ.
ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىنىڭ تالابى قيىن
[caption id="attachment_8502" align="alignleft" width="429"]
مۇنداعى مامانداردىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶكپە ٶتە تالعامپاز اعزا. سوندىقتان دونوردىڭ ٶكپەسٸن ورتالىققا الىپ كەلگەننەن كەيٸن ونى سول تٷرٸندە, سول كٷيٸندە ناۋقاسقا سالا سالۋعا بولمايدى. ونىڭ ٷستٸنە ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ كوماعا (تەرەڭ ۇيقى) تٷسكەندەر اۋىر جاعدايدا قايتىس بولادى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كٶلٸك اپاتىنا ۇشىراعان, ميىنا قان قۇيىلعان ازاماتتار. تەرەڭ ۇيقىنىڭ ٶزٸ دەرەجەسٸنە قاراي ٷشكە بٶلٸنەتٸنٸن اعزا ترانسپلانتاتسيياسىنا قاتىستى بۇدان بۇرىنعى ماقالادا ەگجەي -تەگجەيلٸ ايتقانبىز. مۇنىڭ باستاپقى ەكەۋٸنە تٷسكەندەردٸ امان الىپ قالۋعا بولادى. ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ كوما – اجال. مۇندايعا ۇشىراعان جاننىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋ مٷمكٸن ەمەس جەنە بٷگٸنگٸ دەيٸن مەديتسينا تاريحىندا مۇنشالىقتى تەرەڭ ۇيقىدان ويانعان جاعداي تٸركەلمەگەن.
- دونورلىق ٶكپە تۋرالى ايتقاندا بٸز ساۋ ادامنىڭ ٶكپەسٸن المايتىنىمىزدى ەسكەرۋ كەرەك. ال ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ كوما نەگٸزٸنەن اۋىر اپات, ايتالىق كٶلٸك اپاتىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان مۇنىڭ بەرٸ ٶكپەنٸڭ جۇمىسىنا ەسەر ەتەدٸ. دونورلىق ٶكپە الىنعاننان كەيٸن بٸز ونى شەتەلدەن ساتىپ العان قىمباتتى قۇرىلعىلارعا قوسىپ جۋىپ, تازالايمىز. سايىپ كەلگەندە, دونور پايدا بولعاننان كٷننٸڭ ٶزٸندە ٶكپەنٸ الا سالىپ, وعان مۇحتاج ادامعا سالا سالۋعا بولمايدى. ٶكپەنٸ تازالاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەننەن كەيٸن ونىڭ ناۋقاستىڭ اعزاسىنا قانشالىقتى ساي كەلەرٸن تەكسەرٸپ, ساراپتامادان ٶتكٸزەمٸز. الايدا مۇنىڭ بارلىعىن جىلدام جٷرگٸزگەن جٶن. ٶكپەنٸ 4 ساعاتتىڭ سالىپ ٷلگەرۋ قاجەت. ەر اعزانىڭ رەزەرۆتٸك ۋاقىتى بولادى. ەيتپەگەن جاعدايدا ول ٶزٸنٸڭ فۋنكتسيونالدىق قىزمەتٸن جوعالتىپ الۋى مٷمكٸن, - دەيدٸ تەمۋر ەشمۇراتوۆ.
ايتا كەتەلٸك تمد اۋماعىندا اتالعان وپەراتسييا بۇعان دەيٸن تەك رەسەيدە عانا جاسالىناتىن. ەندٸ بۇعان قازاقستاندا قوسىلعالى وتىر. ال سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگييالىق ورتالىقتىڭ دەرٸگەرلەرٸ: «يە, بۇل اۋىر وتا. الايدا ٶزٸمٸزگە سەنٸمدٸمٸز. سەنٸمدٸ بولماساق بۇل وپەراتسييانى باستاماس تا ەدٸك. ەرينە, قوبالجۋ بار. سەبەبٸ, جاۋاپكەرشٸلٸك اۋىر. بٸراق, ەگەر بٸز مۇنى بٸلمەي, كٶرمەي ٸستەر بولساق ەڭگٸمە باسقا ەدٸ. وسى ماقساتتا ەكٸ-ٷش اي بويى وقىپ, گوللاندتىق مامانداردىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ٶكپە ترانسپلانتاتسيياسىنا دا قاتىستىق. ترانسپلانتاتسيياعا قاجەتتٸ قۇرىلعىمەن قالاي جۇمىس ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەندٸك. بۇل قازاقستاننىڭ مەديتسينا تاريحىنداعى ەلەۋلٸ وقيعا بولارى سٶزسٸز», - دەيدٸ.
دۋمان بىقاي
