بٸرٸنشٸسٸ – «بارلىبەك تۋرالى بٸرەر سٶز...», بۇل – 1866-1914 جىلدار ارالىعىندا دەۋرەن شەككەن الاش قوزعالىسىنىڭ اسا كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, قازاقتىڭ اياۋلى ۇلى, ساياسي قايراتكەر, پەتەربور يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتٸن كٷمٸس القامەن تامامداعان تٷلەگٸ, ٶڭگە ماماندىق يەسٸ بولا تۇرا, جۇرت باسىنا قاۋٸپ-قاتەردٸڭ قاپ-قارا بۇلتى ٷيٸرٸلگەندە ساياساتقا بەل شەشە ارالاسقان ارلى ازامات بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸ تۋرالى بٶگەنايى بٶلەك تاريحي تولعام, ال ەكٸنشٸسٸ – «سٶز-سەۋلە» – پورترەتتٸك ەسسەلەر مەن تولعانىستار توپتاستىرىلعان ەدەبي جيناق. ەندٸ, رەت-رەتٸمەن تارقاتساق...
مۇندا تاۋتۇلعانىڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولى, ٶسكەن ورتاسى, اتاتەگٸ مەن وتباسى كەڭٸنەن سٶز بولادى. سونداي-اق, جالپى رەداكتسيياسىن قر ۇعا اكادەميگٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەكۇلى باسقارعان عىلىمي-كٶپشٸلٸك باسىلىمعا بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ بولمىس-بٸتٸمٸنە, ٷرٸم-بۇتاعىنا بايلانىستى بۇرىن-سوڭدى جارييالانباعان, تىڭ ارحيۆتٸك قۇجاتتار مەن سۋرەتتەر كٸرٸپتٸ.
اۆتور «بارلىبەكتٸڭ «تاڭى» اتتى نەمەسە «رۋحاني جاڭعىرۋ» يگٸلٸگٸ» اتتى سٶزباسىندا بىلاي دەپتٸ: «...سول ۋاقىتتاعى تاريحي جاعدايدىڭ ٶزٸ ساياسات ساحناسىنا شىعارىپ, ەسٸمٸن دە, ٶنەگەسٸن دە زور ٸسٸمەن تاريح بەتٸنە بەدەرلەپ كەتكەن بارلىبەك سىرتتانۇلى – XX عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ اسا كٶرنەكتٸ قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, دەموكرات, رەفورماتور. عۇمىرى كەلتە قايىرىلعان قايراتكەر-ازاماتتىڭ ەسٸمٸ ۇزاق جىل بويى كٶمەسكٸلەنٸپ كەلدٸ. ەڭ العاش رەت بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ ەسٸمٸن, ونىڭ قايراتكەرلٸگٸ مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتٸن ورتاعا تانىتقان زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەكەن ٶزبەكۇلى سوزاقباەۆ اعامىز بولاتىن. ...حالىق قالاۋلىسى م.بوپازوۆ ب.سىرتتانۇلىن ناسيحاتتاۋ باستاماسىنا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ, قر ٷكٸمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. م.بوپازوۆ باستاماسىن س.ٷمبەتوۆ, ن.دۋلاتبەكوۆ, ە.بەكتۇرعانوۆ, ب.مامىراەۆ, ب.سماعۇل سىندى قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى دا قولداپ, قۋاتتادى».
ايتقان سٶز, جازعان دٷنيە دٸتتەگەن جەرٸنە جەتٸپ جاتۋى – ٷلكەن جەڭٸس, كەيٸنگٸلەرگە ٷلگٸ-نۇسقا.
تۇلعاتانۋ مەسەلەسٸنە مەن بەرگەن ەدەبيەتشٸ زەرتتەۋٸن «بارلىبەك عۇمىرناماسى», «بارلىبەك ەلەمٸ», «بارلىبەك مۇراسى», «بارلىبەك ەۋلەتٸ» جەنە «بارلىبەك تۇلعاسى» سىندى بەس بٶلٸمگە بٶلٸپتٸ. العاشقىسىندا الاش قايراتكەرٸنٸڭ جامبىل-جەكەڭنەن باتا العانى, ۇشقان ۇياسى, ستۋدەنتتٸك كەزەڭٸ, ۇزىناعاش سيەزٸن ۇيىمداستىرىپ, سوعان قاتىسقانى, ٶلٸمٸ, قايدا جەرلەنگەنٸ, ال ەكٸنشٸسٸندە الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, ەنتسيكلوپەديست ەليحان بٶكەيحاننىڭ «بارلىبەكتٸ ۇمىتپاسقا» اتتى مٷناھيبى (نەكرولوگ), قايراتكەرگە قاتىستى ەدەبي شىعارمالار, سونى دەرەكتەر قامتىلعان-دى.
ٷشٸنشٸسٸندە ارىستىڭ اسىل قازىناسى, مۇراسى, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرٸ, تٶرتٸنشٸ بٶلٸمٸندە ەۋلەتٸ, ارتىندا قالعان زەۋزاتى تٸلگە تيەك ەتٸلسە, بەسٸنشٸ بٶلٸمٸندە ارداقتى جاننىڭ بٸتٸمٸن بارىنشا اشۋعا باعىتتالعان, ٶتكەننەن ٶنەگە العىسى بار ەر جاس ٷشٸن باعالى, تاعىلىم تۇتار سۇقباتتار جيناقتالىپتى. سونىڭ بٸرٸ – بارلىبەكتٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى – مٷگٸلسٸم سىرتتانوۆامەن سۇقبات.
ەڭبەككە قازاق تٸلٸمەن قاتار, ورىسشا ماتەريالدار دا ەنگەن.
ەلدوس وسى تاقىرىپتى قالاي تاڭداعانى جٶنٸندە «سارى دەپتەردٸڭ سىرى» تاراۋشاسىندا بايان ەتەدٸ: «مەن الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنا قاراستى اراسان دەگەن ەلدٸمەكەندە دٷنيەگە كەلٸپپٸن. بۇل ٶڭٸر – رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا, الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە ٶزٸنٸڭ شيپالى دا ەمدٸك قاسيەتٸ زور سۋىمەن تانىمال ەدٸ. سول ٶڭٸردەگٸ بارلىبەك سىرتتانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتٸ تامامداپ, «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن جەتٸك مەڭگەرٸپ, ماماندانۋ ٷشٸن رەسپۋبليكالىق گرانت جولداماسى ارقىلى تورعايداعى ىبىراي التىنساريننٸڭ ەسٸمٸن يەلەنگەن ارقالىق مەملەكەتتٸك پەدينستيتۋتىندا وقىدىم. 6 سىنىپتا وقىپ جٷرگەنٸمدە, ياعني 2006 جىلى بٸزدٸڭ مەكتەپتە بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ 140 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتكەن-دٸ. سىنىپ جەتەكشٸم, عىلىم سالاسىنا باۋلىعان العاشقى ۇستازىم – قارلىعاش نۇرمۇحانقىزى وقۋشى تٸلٸنە لايىقتاپ, «بارلىبەك سىرتتانوۆ جەنە ونىڭ ٷزەڭگٸلەس دوستارى» دەپ اتالاتىن بايانداما جازىپ بەردٸ. مەن وسى باياندامانى وقۋشىلار كونفەرەنتسيياسىندا وقىپ, قايراتكەر بارلىبەك تۋرالى العاش رەت كٶلەمدٸ مەلٸمەت الىپ ەم... سونىمەن نە كەرەك, الاشتىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق عۇمىرناماسىنا شولۋ جاساپ, تۇلعانىڭ ٶنەگەلٸ ٸستەرٸن ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدى قولعا الدىق. كٷننەن كٷنگە ەر جەردەن تٸرنەكتەپ جيعان رۋحاني قازىنانى جٷرەك تٷبٸنەن جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز ارتتى».
ەر كٸسٸ ساۋات اشقان جەرٸن, وعان اتى بەرٸلگەن تۇلعانى ناسيحاتتاۋ ٸسٸمەن شۇعىلدانسا, ەل تۋى كٶكتە جەلبٸرەيتٸنٸ, رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىراتىنى ەشكٸمگە جاسىرىن ەمەس.
عالىم الاش قايراتكەرٸن تانىتۋعا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسقان سەكەن سوزاقباەۆ, تەڭٸربەرگەن قاليلاحانوۆ, ٶتەپبەرگەن اقىپبەكۇلى, جەمٸسبەك تولىمبەكوۆ, جەكەن قاليۇلى, شەكەن كٷمٸسبايۇلى, گٷلشا تەڭٸربەرگەنقىزى, مارات بوپازوۆ, نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, ورازگٷل مۇحاتوۆا, شولپان تلەپينا, مۇحامەتەلٸ قازبانبەتوۆ سەكٸلدٸ عالىم, قالامگەر, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ. مۇنى عىلىمعا دەگەن ادالدىق دەپ ۇققان ورىندى.
ەلدوس توقتاربايدىڭ «بارلىبەك تۋرالى بٸرەر سٶز» دەلٸنگەن زەرتتەۋٸ – ۇلت تاۋاريحىن قىزىعا, قۇنىعا وقيتىن وقىرمان ٷشٸن ولجا. ٶيتكەنٸ, وندا ٶتكەن عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ حال-كٷيٸ, كٶكەيگە تٷيگەنٸ, سول جولدا بارلىبەكتەي ارىستانجٷرەكتٸ ازاماتتىڭ ەلەۋلٸ ەڭبەگٸ, ٶمٸرٸ, قىزمەتٸ, ورتاسى دەلەلدٸ دەرەك-قۇجاتتار نەگٸزٸندە كٶرسەتٸلگەن-دٸ.
ەلدوستىڭ «سٶز-سەۋلە» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان ەكٸنشٸ كٸتابىنا ەلگە مەلٸم ەدەبيەت, مەدەنيەت, جالپى رۋحانييات سالاسىنىڭ ساڭلاقتارى حاقىنداعى پورترەتتٸك ەسسە, تولعانىس, ەستەلٸك, تالداۋ, سىندارى ٶزەك بولىپتى. كٸتاپ تٸلٸ جاتىق جازىلعاندىقتان ەش كٸدٸرٸسسٸز ەرٸ ەسەرلٸ وقىلادى ەكەن.
الماتى وبلىسى, كٶكسۋ اۋدانى, بالپىق بي كەنتٸندە دٷنيە ەسٸگٸن اشقان ەلدوس توقتارباي – بەينەتكەر, قالامعا ادال جان. قاشان كٶرسەڭ دە تىنىمسىز ٸزدەنٸپ, ارحيۆ ارشىپ, وقىپ, زەرتتەپ جاتقانى. مەن وعان قاتارلاس-قاناتتاسىم ەسەبٸندە قىزىعا قارايمىن. ٷيرەنگەن جەرٸم دە از ەمەس.
بۇنى اراداعى شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ, دوس-جاران رەتٸندەگٸ تىعىز ارالاسۋدىڭ ارقاسى دەپ بٸلەمٸن, ٶز باسىم. ونىڭ باسپاسٶز بەتٸندە جارييالانعان ەر مازمۇندى ماقالاسى, تەلەارنا, راديوعا بەرگەن ەر سۇقباتى جۇرت تالقىسىنا تٷسٸپ, جىلى قابىلدانىپ جٷرەتٸنٸ ٶتٸرٸك ەمەس. ول – جاستىعىنا قاراماستان قاراقان باسىنان گٶرٸ, قازاق ەدەبيەتٸن, ۇلت كەلەشەگٸن ويلايتىن سەرگەك ازامات.
«مەزگٸل دەپتەرٸ», «تانىم دەپتەرٸ» جەنە «كٶڭٸل دەپتەرٸ» سەكٸلدٸ ٷش بٶلٸمنەن باس قۇراعان «سٶز-سەۋلە» – ايتارى بار, وقىرمانعا وي سالار وڭاشا كٸتاپ. اۆتور «جازۋ مۇراتى» اتالاتىن العىسٶزٸندە: «جەتٸسۋدىڭ ۇلانى بوپ, تورعايدان توپ جاتىر, باس قالاعا البىرت سەزٸممەن ۇشىپ جەتكەندە دە الدىمىزدا بٸر عانا ٷمٸت, بٸر عانا ماقسات بولعان سيياقتى... مٸنە, سول ٷلبٸرەگەن ٷكٸلٸ ٷمٸت, مەجەلٸ ماقساتىمىز دا – جازۋ-عۇمىرعا سايادى. وسىناۋ شاعىن ەڭبەك – جاس جازۋشى, زەرتتەۋشٸ رەتٸندە تانىلا باستاعان ەدەبيەت ٶلكەسٸندەگٸ العاشقى ساپارلارىمىزدىڭ نەتيجەسٸ. بۇل – ٷلكەن بولاشاق شىعارمانىڭ باسى, بالعىن شاعىمنىڭ جەمٸسٸ» دەپتٸ. راس! زامانداسىم ايتقانداي, «شاعىن ەڭبەكتٸڭ» ٸشٸندە دە كٶڭٸلگە جاعارلىق, نازار اۋدارارلىق دٷنيەلەر كٶپتەپ كەزدەسەدٸ.
مەسەلەنكي, «مەنٸڭ «كومپيۋتەر» جازۋشىمداعى» بالالار جازۋشىسى, ارداگەر جۋرناليست جانات ەلشٸبەك, «ٶلەڭسٶزدٸڭ زەرگەرٸندەگٸ» فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەدەبيەتتانۋشى-عالىم, پوەتولوگ سەرٸك نەگيموۆ, «بٸزدٸ تانىستىرعان بابالار رۋحى ەدٸ...» اتتى ەسسەسٸندەگٸ ٶلكەتانۋشى, كٶسەمسٶزشٸ, جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى جەمٸسبەك تولىمبەكوۆ, «داۋىلدى دەۋٸردٸڭ دٷبٸرٸندەگٸ» اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا قاراستى «جۇلدىز» جورنالىنىڭ باس رەداكتورى عالىم جايلىباي, «سەمسەر سٶزدٸڭ سەرۋارى نەمەسە ۇستاز شاراپاتى» تريپتيحٸندەگٸ ايتىسكەر اقىن, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ايبەك قاليەۆ, «كەڭەسباەۆ كەڭٸستٸگٸندەگٸ» جازۋشى تالعات كەڭەسباەۆ سەكٸلدٸ شىعارماشىل جانداردىڭ تابيعاتى مەن پورترەتٸ سەتتٸ اشىلعان-دى. بۇعان قوسا, عۇلاما مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەيۇلى, حاكٸم اباي, الاش وقىمىستىسى – شايمەردەن قوسشىعۇلۇلى, «التايدىڭ كەربۇعىسى» – ورالحان بٶكەي, شەر-اعاڭ – شەرحان مۇرتازا, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بيبليوگراف-عالىم ەبدٸلحاميت نارىمبەتوۆ, اقىن, باسپاگەر, جازۋشى قايىردى نازىرباەۆ, اقىن مارالتاي رايىمبەكۇلى مەن جەزقازعاندىق جاس قالامگەر ەرنۇر سەيداحمەتتەر حاقىنداعى ساراپتاما, تالداۋعا نەگٸزدەلگەن زەرتتەۋلەرٸ زەيٸندٸ وقۋشى ٷشٸن قۇندى بولۋعا تيٸس. بٸر كٸسٸ تۋرالى جازۋ ٷشٸن, ونى جاقسى تانىپ-بٸلمەك كەرەك.
ەلدوس وسىنى ورىندى ەسكەرگەن. ايتالىق, اۆتور ۇستازى – ايبەك قاليەۆ تۋرالى ەسسەسٸندە ٶزگەشە تەبٸرەنگەن: «...ۇياڭ مٸنەز ۇلدانا, قوجاناسىر كٶبەش, تەنتەك ەلدوس, قىز مٸنەزدٸ نۇردەۋلەت, قايسار باتوش, بال مٸنەز بالنۇر, ەركە جەنٸبەك پەن راۋان, جاننا, انار, ايىمگٷل, نۇرگٷل مەن مەرۋانا, ابسۋرد اسىلان, تٸزە بەرسەم بەرٸڭنٸڭ ورنىڭ ەرەكشە. اللا جار بولسىن, سەندەرگە اق جول تٸلەدٸم, سٷيٸكتٸ شەكٸرتتەرٸم!!! (24 ماۋسىم, 2015 جىل. ساعات – 1:09)», – دەپ قيماس سەزٸممەن ٶز ويىن جازىپتى. پويىزدىڭ ەكٸنشٸ پولكاسىندا جاتىپ الىپ, سىعىرايعان «سەتپەنەن» بوزداپ وتىرىپ وقىدىم. ادام دەرگەيٸندە ٶتە كەڭ, باۋىرمال, ۇستاز رايىندا تالاپشىل بولعان عازيز جاننىڭ جٷرەكتٸ تەبٸرەتكەن سٶزٸ». «سٶز-سەۋلە» – تالانت-تارلانبوزدار عۇمىرىنىڭ ەڭ شۋاقتى, سەۋلەلٸ سەتٸن ايشىقتاۋىمەن دە ايرىقشا.
تالابى تاستاي ەلدوس بۇل تۇستا بۇرناعى سىنشىلىق مەنەرگە سالىپ ەشكٸمگە كٸنە قويىپ, مٸن تاقپايدى, ويناقىلىقپەن ويعا العانىن جازىپ شىعادى. زادىندا, اۆتور وقىرمانمەن بايلانىس-ديالوگ ورناتقاندى وڭ كٶرەدٸ ەكەن.
تاعى, ول تاڭداعان نىسانىن اشۋ بارىسىندا «تولستويلىق سيپاتتاما», انىقتاما, سالىستىرۋ سىندى ەرقيلى ەدٸس-تەسٸل قولدانعانى – كٶكەيگە قونىمدى. جازۋشى كٸتابىندا ەڭگٸمەشٸلدٸك سيپات باسىم. بۇل ونىڭ – ەشكٸمگە ۇقسامايتىن ەرەكشەلٸگٸ.
جەر جانناتى – جەتٸسۋدىڭ پەرزەنتٸ, قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ بولاشاعىنان زور ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن ەدەبيەتشٸ – «قايراتكەر, عالىم, قالامگەر احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەدەبي مۇراسى» (2013 ج.), «قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنداعى تٷرمە شىعارماشىلىعى جەنە ەميگرانتتىق كەزەڭ» (گەنەزيس. ەۆوليۋتسييا. پوەتيكا. 2015 ج.) اتتى مونوگرافييالاردىڭ اۆتورى, 2012 جىلعى حالىقارالىق «دارابوز», 2016 جىلعى جالپىۇلتتىق «الاشتىڭ اق جولى» ەدەبي بايقاۋ-بەيگەلەردٸڭ جٷلدەگەرٸ, 2017 جىلعى قر ٷكٸمەتٸنٸڭ «دارىن» مەملەكەتتٸك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ. نٷسٸپتٸڭ ەلدوسى بٸرەۋدەن ٸلگەرٸ, بٸرەۋدەن كەيٸن دەگەندەي, قازاق «سٶز ٶنەرٸن» كٶركەيتۋ جولىندا بٸر كٸسٸدەي-اق ەڭبەكتەنٸپ جٷر. ەلبەتتە, سالعان بەتتەن ەلەميەتكە ەيگٸلٸ بولامىن دەۋ – نادۇرىس, تەرٸس.
تەز تانىلۋ – قانشالىقتى باياندى ەكەنٸ بٸر اللاما عانا ايان ٸس. كٶپ كٶزٸنە تٷسپەي, كٶشتٸڭ الدىندا دا ەمەس, ارتىندا ەمەس, بەلورتاسىندا جٷرٸپ-اق, اسىقپاي-اپتىقپاي قىزمەت ەتسەك, تەڭٸر-تاعالا بٸزدٸ ەلەپ-ەسكەرەر. جازۋشى ەلدوس – سولاردىڭ سويىنان.
سول سەبەپتٸ, ونى تاعى بٸر تابىسىمەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتاعىم كەلەدٸ. ەلەكەڭ-دوسقا ەندٸگٸ ايتارىمىز – جازار كٶبەيسٸن, العا قويعان ماقسۇت-مۇراتىنا مٷدٸرمەي, تٶرت اياعى تەڭ جورعاعا اينالعان كٷيٸ امان-ساۋ جەتكەي, ەۋمين!..
ەلٸبەك بايبول,
جازۋشى-دراماتۋرگ,
ەدەبيەتتانۋشى
