قازاقستانىمنىڭ «اق تٶبە» دەپ اۋدارىلاتىن اقتٶبە قالاسىنىڭ ەلٸمٸزدٸڭ تاريحى مەن ەكونوميكاسىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. 1869 جىلى رەسەي يمپەريياسىنىڭ ەسكەري بەكٸنٸسٸ رەتٸندە قۇرىلعان اقتٶبە تەز ارادا ايماقتاعى نەگٸزگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق ورتالىققا اينالدى. ونىڭ كٶلٸك جەنە ساۋدا جولدارىنىڭ قيىلىسىنداعى ستراتەگييالىق ورنالاسۋى قالانىڭ ٶسۋٸنە جەنە ەل ٷشٸن ماڭىزدىلىعىنا ىقپال ەتتٸ. ۋاقىت ٶتە اقتٶبە باتىسقازاقستاننىڭ ماڭىزدى ٶنەركەسٸپتٸك, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني ورتالىعىنا اينالدىجەنە ونىڭ ايماقتىق جەنە ۇلتتىق ەكونوميكاداعى رٶلٸ ارتا تٷسۋدە.
كەڭەس وداعى كەزٸندە اقتٶبە ٶنەركەسٸپ الىبى مەرتەبەسٸن الدى. قالا مەتاللۋرگييا, حيمييا ٶنەركەسٸبٸ, ماشينا جاساۋ جەنە تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋدىڭ تٸرەگٸ بولدى. بٷگٸندە بۇليندۋسترييالىق ەلەۋەت تٷرلەنٸپ, جاڭا باعىتتار – يننوۆاتسييالىق ٶندٸرٸس پەن تۇراقتى دامۋ جوبالارىمەن تولىقتىرىلۋدا. اقتٶبە فەرروقورىتپا زاۋىتى, «قازحروم» سيياقتى قالاداعىجەتەكشٸ كەسٸپورىندار جەرگٸلٸكتٸ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسىپ قانا قويماي, ەل بيۋدجەتٸنە قوماقتى سالىق تٷسٸمدەرٸن دە قامتاماسىز ەتۋدە.
سونىمەن قاتار, اقتٶبە يندۋسترييالىق-لوگيستيكالىق حاب قانا ەمەس, ماڭىزدى مەدەني-اعارتۋ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. مۇندا عىلىم مەن بٸلٸم سالالارى بەلسەندٸ دامىپكەلەدٸ, جوعارى وقۋ ورىندارى, مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن مەدەنيەت وشاقتارى جۇمىسٸستەيدٸ. قالا ٶزٸنٸڭ كٶپۇلتتى جەنە مەدەني الۋان تٷرلٸ ورتاسىنىڭ ارقاسىندا اداميكاپيتالدى دامىتۋعا قولايلى ەرەكشە اتموسفەرا جاسايدى.
گەوساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعداي تۇرعىسىنان اقتٶبە قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىقماڭىزدى ايماعى بولىپ تابىلادى. قالا قازاقستاندى رەسەي, ٶزبەكستان جەنەتٷركٸمەنستانمەن بايلانىستىراتىن حالىقارالىق باعىتتاردى قوسا العاندا, نەگٸزگٸ كٶلٸكدەلٸزدەرٸنٸڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. تەمٸرجول جەنە اۆتوجول بايلانىستارى, سونداي-اقنەگٸزگٸ ەكسپورتتىق باعىتتارعا جاقىندىعى قالانىڭ لوگيستيكالىق حاب رەتٸندەگٸ رٶلٸنكٷشەيتەدٸ.
اقتٶبە – ەكونوميكالىق ورتالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق جەنەرەسۋرستىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ تٸرەگٸ. وبلىستا مۇنايدىڭ, گازدىڭ جەنە حرومنىڭ ايتارلىقتايقورلارى بار, بۇل ونى قازاقستاننىڭ مينەرالدىق رەسۋرستارىن ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋدٸڭ ٸرگەلٸپۋنكتتەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدىرادى. اقتٶبەنٸڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتى رەسپۋبليكاداعى جالپىحروم ٶندٸرٸسٸنٸڭ 40%-دان استامىن قامتيدى, بۇل مەتاللۋرگييا سالاسى ٷشٸن ستراتەگييالىقماڭىزى بار. مەملەكەتتٸك يندۋسترييالاندىرۋ ساياساتى اياسىندا وبلىس ٶندٸرٸس ورىندارىنجاڭعىرتۋ جەنە جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ جوبالارىنا بەلسەندٸ تٷردە قاتىسۋدا.
اقتٶبە ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. قالادا قالا ەكولوگيياسىنجاقسارتۋعا, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا جەنە حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنجاقسارتۋعا باعىتتالعان ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. بۇل اقتٶبەنٸيندۋسترييالىق ٶسۋدٸڭ ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تابىستى ٶڭٸرلٸك دامۋ ساياساتىنىڭ ٷلگٸسٸ ەتەدٸ.
2024 جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ اقتٶبەگە رەسمي جۇمىس ساپارىمەن باردى, بۇل قالانىڭ ۇلتتىق ساياساتكونتەكستٸندەگٸ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. ەلباسىنىڭ ساپارى قالاينفراقۇرىلىمىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايىن باعالاۋعا, ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى قولداۋعاجەنە ودان ەرٸ دامۋ باعىتتارىن تالقىلاۋعا باعىتتالدى.
پرەزيدەنت ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋى ٷشٸن ەرقايسىسىنىڭ ماڭىزى زوربٸرنەشە نەگٸزگٸ نىسانداردى ارالادى. اتاپ ايتقاندا, «بولاشاق» كەنٸشٸ مەن بالالارفۋتبول اكادەميياسى سيياقتى ستراتەگييالىق نىساندارعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ. «بولاشاق» كەنٸشٸ جاي عانا جاڭا ينۆەستيتسييالىق جوبا ەمەس, 1800-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنىناشاتىن جەنە ٶڭٸردٸڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتىن ارتتىراتىن يندۋسترييالىق سەرپٸلٸستٸڭ سيمۆولى. بالالار فۋتبول اكادەميياسىنا بارۋ ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا جەنەبولاشاقتىڭ باستى رەسۋرسى رەتٸندە جاستاردى دامىتۋعا باعىتتالعان ەكەندٸگٸن كٶرسەتٸپوتىر.
ساپار بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى قالانى ٷدەمەلٸ دامىتۋ, كٶلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸكينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, بيزنەس جاعدايىن جاقسارتۋ جەنە ستراتەگييالىقينۆەستيتسييالىق جوبالاردى قولداۋ بويىنشا مٸندەتتەر قويدى. قالالىق ورتانى جاڭعىرتۋ, مەديتسينالىق جەنە بٸلٸم بەرۋ قىزمەتتەرٸنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق «جاسىل» تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى.
بۇل ماقالانىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ اقتٶبە قالاسىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى مەن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ بولاشاعىن تالداۋ قاجەتتٸلٸگٸنەن تۋىنداپ وتىر. اقتٶبەنٸڭ قازاقستانەكونوميكاسىنداعى ستراتەگييالىق رٶلٸن ەسكەرە وتىرىپ, قانداي شارالار مەن باستامالارقالانىڭ يندۋسترييالىق جەنە لوگيستيكالىق حاب رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتە الاتىنىن تٷسٸنۋماڭىزدى.
بۇل ماقالا كەلەسٸ اسپەكتٸلەردٸ كٶرسەتۋگە باعىتتالعان:
بۇل اسپەكتٸلەر اقتٶبەنٸڭ قازٸرگٸ كٷن تەرتٸبٸن جەنە ونىڭ قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىقدامۋىنداعى رٶلٸن جاقسىراق تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىايماقتىق ستراتەگييالاردى ۇلتتىق ەكونوميكالىق ٶسۋ جوسپارلارىنا بٸرٸكتٸرۋ قاجەتتٸلٸگٸنەبايلانىستى. پرەزيدەنتتٸڭ ساپارى اقتٶبەنٸڭ قازاقستان ٷشٸن ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸجەنە ونىڭ يندۋسترييالىق, كٶلٸكتٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك ٶسۋٸنە جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى.
نەتيجەسٸندە ماقالادا قالانىڭ جاعدايى مەن بولاشاعىنا قۇرىلىمدىق شولۋ جاسالادى, پرەزيدەنت ساپارىنىڭ بارىسى تالدانادى جەنە قالانى ودان ەرٸ دامىتۋ بويىنشاۇسىنىستار بەرٸلەدٸ. ەندەشە, ماقالا ساراپشىلار مەن زەرتتەۋشٸلەرگە عانا ەمەس, سونىمەنقاتار قالانىڭ, جالپى وبلىستىڭ دامۋىنا مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر مەن ينۆەستورلار ٷشٸن دە پايدالى بولماق.
اقتٶبە – جوعارى ستراتەگييالىق ماڭىزى بار قالا, ول تەك ٶنەركەسٸپ ورتالىعى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باتىس قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تورابى بولىپتابىلادى. سوڭعى جىلدارى قالا كٶپتەگەن كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا تۇراقتى دامۋدى باستانكەشٸرۋدە, بٸراق كەشەندٸ شەشٸمدەردٸ قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەر ەلٸ دە بار. قازاقستانپرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى جەلتوقسانداعى ساپارى اقتٶبەنٸڭۇلتتىق ەكونوميكالىق جەنە ەكولوگييالىق ساياسات كونتەكستٸندەگٸ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتتٸ.
2024 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا اقتٶبە وبلىسىنىڭ حالقى 947,7 مىڭ ادامدىقۇرادى, ونىڭ 75,4 پايىزى قالالىق جەرلەردە تۇرادى. اۋىل حالقىنىڭ ٷلەسٸ 24,6% قۇرايدى, بۇل وبلىستىڭ ايتارلىقتاي ۋربانيزاتسييالانۋىن كٶرسەتەدٸ. الايدا 2024 جىلدىڭقاڭتار-قىركٷيەگٸندە حالىقتىڭ تابيعي ٶسٸمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ تٸركەلدٸ – 9 345 ادام (2023 جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 7,7%-عا از). تۋعاندار سانىنىڭ 5,4%-عاتٶمەندەۋٸ بەلسەندٸ دەموگرافييالىق ساياسات پەن وتباسىلار ٷشٸن جاعدايدى جاقسارتۋقاجەتتٸلٸگٸن كٶرسەتەتٸن الاڭداتارلىق بەلگٸ.
كٶشٸ-قون سالدوسى 2023 جىلدىڭ وسى كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا (-1436 ادام) جاقسارعانىمەن, 2024 جىلدىڭ توعىز ايىندا -1099 ادام – تەرٸس سالدو كٷيٸندە قالىپوتىر. بۇل ٶڭٸردٸڭ تۇراقتى ٶسۋٸنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ پروبلەماسىنا اينالۋى مٷمكٸن ەڭبەككەقابٸلەتتٸ حالىقتىڭ كەتۋٸ ٷردٸسٸنٸڭ جالعاسۋىن كٶرسەتەدٸ.
ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي كٷردەلٸ كٷيٸندە قالىپ وتىر. 2024 جىلدىڭ ٷشٸنشٸتوقسانىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ 4,7% قۇرادى, بۇل سالىستىرمالى تٷردە تۇراقتىكٶرسەتكٸش. دەگەنمەن, تٸركەلگەن جۇمىسسىزدار سانى (11 824 ادام) حالىقتى جۇمىسپەنقامتۋعا جەردەمدەسۋدٸڭ بەلسەندٸ شارالارى قاجەتتٸگٸن العا تارتادى.
دەگەنمەن, ورتاشا نومينالدى جالاقىنىڭ ٶسٸمٸ بايقالادى, ول 2024 جىلدىڭ ٷشٸنشٸتوقسانىندا 368 600 تەڭگەگە جەتتٸ (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا +14,2%). بۇل رەتتەحالىقتىڭ ناقتى اقشالاي كٸرٸستەرٸ 4%-عا ٶستٸ, بۇل ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ بٸرشاماجاقسارعانىن كٶرسەتەدٸ. دەگەنمەن, ينفلياتسييا (تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسٸ – جىلىنا106,7%) جالاقىنىڭ ٶسۋٸنٸڭ وڭ ەسەرٸن ٸشٸنارا ٶتەيدٸ.
ساپار بارىسىندا پرەزيدەنت توقاەۆ ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن جاقسارتۋجەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, ونىڭ ٸشٸندە شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋەسەبٸنەن حالىق سانىنىڭ كەتۋٸ مەن جۇمىسسىزدىقتىڭ ٶسۋٸ جاعدايىندا بۇل ەسٸرەسەماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
اقتٶبە ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزٸن ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸ قۇرايدى. 2024 جىلدىڭ قاڭتار-قازانايلارىندا ٶنەركەسٸپ ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ 2,15 ترلن تەڭگەگە جەتتٸ, بۇل 2023 جىلدىڭ سەيكەسكەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 4,5%-عا ارتىق. بۇل جاعدايدا:
ەلباسى ٶڭٸردەگٸ ەڭ ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ بٸرٸ سانالاتىن «بولاشاق» كەنٸشٸنەەرەكشە نازار اۋداردى. ونىڭ ٸسكە قوسىلۋى جىل سايىن 7,5 ميلليون تونناعا دەيٸن حروم رۋداسىن ٶندٸرۋگە جەنە 1800 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بۇل ەلدٸڭ تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار.
2024 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ674,4 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى, بۇل 2023 جىلعى كٶرسەتكٸشتەن 12,5%-عا تٶمەن. ينۆەستيتسييا كٶلەمٸنٸڭ ازايۋى ەلەمدٸك نارىقتاردىڭ باياۋلاۋىمەن جەنە حالىقارالىق كاپيتالدىتارتۋداعى قيىندىقتارمەن بايلانىستى.
دەگەنمەن, وبلىستا قۇرىلىس سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭكٶلەمٸ 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا +17,4%-عا ٶستٸ. قۇرىلىسى اياقتالعان تۇرعىنٷيلەردٸڭ جالپى كٶلەمٸ -12%-عا ازايعانىمەن كٶپپەتەرلٸ ٷيلەردٸ پايدالانۋعا بەرۋ +24%-عا ٶستٸ. بۇل دەرەكتەر باسىمدىقتاردىڭ جەكە تۇرعىن ٷيدەن كٶپقاباتتى كەشەندەرقۇرىلىسىنا اۋىسۋىن كٶرسەتەدٸ, بۇل قالا قۇرىلىسىن قارقىندى دامىتۋ ساياساتىمەنبايلانىستى.
پرەزيدەنت توقاەۆ ينفراقۇرىلىم جەنە تۇرعىن ٷي قورىن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق جاڭاەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدى, ونىڭ ٸشٸندە جاڭا مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق مەكەمەلەردٸقۇرۋ مەسەلەلەرٸنە نازار اۋدارۋدى تاپسىردى.
بٶلشەك ساۋدا كٶلەمٸ 617,7 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى, بۇل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,1%-عاارتىق. كٶتەرمە ساۋدا 17,7%-عا ٶستٸ. ديناميكا تۇتىنۋشىلىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ جاندانعانىنكٶرسەتەدٸ.
ايماقتىڭ ەكسپورتى 472,6 ميلليون دوللاردى قۇراپ, 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,7%-عا, ال يمپورت 37,5%-عا ٶستٸ. يمپورتتىڭ ۇلعايۋى سىرتقى جەتكٸزٸلٸمگە تەۋەلدٸلٸكتٸ جەنەايماق ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋ قاجەتتٸلٸگٸن كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن.
اقتٶبەنٸڭ ەكولوگييالىق جاعدايى ٶڭٸردەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. اتموسفەرانى لاستاۋدىڭ نەگٸزگٸ كٶزدەرٸ كٷكٸرتتٸ سۋتەگٸ شىعارىندىلارىنىڭ ەدەۋٸركٶلەمٸن قۇرايتىن اقتٶبە فەرروقورىتپا زاۋىتى مەن اقتٶبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتىبولىپ قالا بەرەدٸ. پرەزيدەنت توقاەۆ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك پەن كەسٸپورىنداردان قورشاعانورتانى قورعاۋ جوبالارىن, سونىڭ ٸشٸندە شىعارىندىلاردى باقىلاۋدىڭاۆتوماتتاندىرىلعان جٷيەلەرٸن ورناتۋدى جەنە سٷزگٸلەردٸ جاڭعىرتۋدى جەدەلدەتۋدٸ تالاپەتتٸ.
نەگٸزگٸ جوبالاردىڭ بٸرٸ – التى ۆالەنتتٸ حروم مەن بورمەن لاستانعان ەلەك ٶزەنٸن تازارتۋ. ٶزەندٸ قورعاۋ ٷشٸن توسقاۋىل قابىرعاسىنىڭ جوباسىن اياقتاۋ ايماقتاعى حالىقتىڭدەنساۋلىعى مەن سۋ ساپاسى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
ٶنەركەسٸپتە تازارتىلعان سۋدى قايتا پايدالانۋدىڭ نەگٸزٸ بولاتىن اعىندى سۋلاردىتازارتۋ قۇرىلىستارىن جاڭعىرتۋعا ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. پرەزيدەنت لاستاۋشى زاتتاردىڭشوعىرلانۋىن بالىق شارۋاشىلىعى ستاندارتتارىنا كەلتٸرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ, بۇل سۋدى قايتا پايدالانۋعا تەحنيكالىق جارامدى ەتەدٸ.
اقتٶبەدەگٸ قازٸرگٸ جاعداي ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ٶسۋٸ, حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ارتۋى جەنە ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى سيياقتى وڭ ٷردٸستەردٸ كٶرسەتەدٸ. دەگەنمەن, پروبلەمالار ساقتالۋدا – تەرٸس كٶشٸ-قون سالدوسى, ەكولوگييالىق تەۋەكەلدەر جەنە ينۆەستيتسييا ٶسٸمٸنٸڭ باياۋلاۋى. ال اقتٶبەنٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋى يندۋسترييالىق جاڭعىرتۋدى ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن ارتتىرۋمەن ٷيلەستٸرەتٸن كەشەندٸ تەسٸلدٸ قاجەت ەتەدٸ. ستراتەگييالىق ماقسات – قالانى تۇراقتى ەكونوميكالىق ٶسۋدٸ ساقتاۋعا جەنە جاڭا ينۆەستيتسييالار تارتۋعا قابٸلەتتٸ باتىس قازاقستاننىڭ ەكولوگييالىق تۇراقتى جەنە يننوۆاتسييالىق ورتالىعىنا اينالدىرۋ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى اقتٶبەگە ساپارى قالىڭ جۇرتشىلىق پەن ساراپشىلاردىڭ نازارىناۋدارعان وقيعا بولدى. اقتٶبە وبلىسى – قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىايماقتارىنىڭ بٸرٸ. دەل وسى جەردە ٸرٸ ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىندار شوعىرلانعان, ەلدٸڭبٸرەگەي مينەرالدىق رەسۋرستارىن ٶندٸرٸپ, ٶڭدەيدٸ.
دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ ساپارى تەك ەكونوميكالىق مەسەلەلەرگە ارنالماعان. ول ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەن تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸن قولداۋدان ەلەۋمەتتٸك سالانى جاقسارتۋمەن ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە دەيٸنگٸ كەڭ اۋقىمدى قامتىدى. ەلباسى اعىمداعىجوبالاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن قاداعالاپ قانا قويماي, الداعى جىلدارداعى ايماقتىڭدامۋىنا ٶز ەسەرٸن تيگٸزەتٸن ستراتەگييالىق ماقساتتاردى دا ايقىنداپ بەردٸ.
ساپاردىڭ باستى سەتٸ حرومتاۋدا ورنالاسقان «بولاشاق» كەنٸشٸ بولدى. بۇل نىسان EurasianResources Group (ERG) كومپانيياسىنىڭ ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالارىنىڭ بٸرٸ بولىپتابىلادى. جوبالىق قۋاتتىلىعى جىلىنا 7,5 ميلليون توننا حروم رۋداسىن ٶندٸرەتٸن جەنە1 تريلليون تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسييا تارتاتىن كەنٸش قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸنٸڭ فلاگمانىنا اينالادى. 1800 جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ كٷتٸلۋدە, بۇلجۇمىسپەن قامتۋ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان ايماق ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار.
شاحتا وزىق تەحنولوگييالارمەن, ونىڭ ٸشٸندە سمارت بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىمەن جەنەجابدىقتى قاشىقتان باسقارۋ جٷيەلەرٸمەن جابدىقتالعان, بۇل ونى ەلٸمٸزدٸڭ باسقا تاۋ-كەن كەسٸپورىندارىنا ٷلگٸ ەتەدٸ. مۇنداي يننوۆاتسييالار ٶندٸرٸس ۋاقىتىن جەنە رەسۋرستاردىقىسقارتادى جەنە ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸن ارتتىرادى.
ەلباسى ٶز جولداۋىندا وتاندىق ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ ٷشٸن «بولاشاق» كەنٸشٸ سيياقتىجوبالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي نىساندار ەلٸمٸزدٸڭەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن نىعايتىپ, سىرتقى قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى ەكونوميكانىڭتۇراقتىلىعىن ارتتىرادى.
«بولاشاق» كەنٸشٸ سيياقتى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ينۆەستيتسييا اعىنىن قامتاماسىزەتەدٸ جەنە وبلىس تۇرعىندارى ٷشٸن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى. بۇل بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى تيٸمدٸ ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ ٷلگٸسٸ», – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى شاحتادان بٶلەك اقتٶبەدەگٸ 2024 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە جۇمىسىنباستاعان قۇبىر زاۋىتىندا بولدى. زاۋىت جىلىنا 20 مىڭ توننا ٶنٸم شىعارادى جەنە ونىڭقۇنى 3,5 ميلليارد تەڭگەگە باعالانادى. زاۋىتتىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ميرعالي بۇرباەۆمەملەكەت باسشىسىنا ٶندٸرٸس قۋاتىن كەڭەيتۋ جەنە جاڭا ٶنٸم تٷرلەرٸن شىعارۋجوسپارىمەن تانىستىردى. بۇل كەسٸپورىن وبلىس ەكونوميكاسىن يندۋسترييالاندىرۋدىڭجەنە ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸ سالاسىنداعى يمپورتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋدىڭ ٷلگٸسٸ بولىپتابىلادى.
ساپاردىڭ كەلەسٸ ماڭىزدى سەتٸ باتىس قازاقستانداعى تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن كادرلاردايىندايتىن بٸردەن-بٸر وقۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن حرومتاۋ تاۋ-كەن-تەحنيكالىقجوعارى كوللەدجٸ بولدى. كوللەدجدە كەنشٸ, توننەلشٸ, مينەرالدى ٶڭدەۋشٸ, ەلەكتريك جەنەباسقا دا سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا 1157-دەن استام ستۋدەنت بٸلٸم الۋدا.
وقۋ ورنىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – تەورييا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرعان دۋالدى وقىتۋ جٷيەسٸ. كوللەدجدە بولاشاق ماماندارعا ناقتى جاعدايدا جۇمىس تەجٸريبەسٸن الۋعا مٷمكٸندٸكبەرەتٸن شاحتالىق پوليگون جەنە ترەناجەرلار بار.
«تاۋ-كەن سالاسىنىڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالارعا تەز بەيٸمدەلەتٸنبٸلٸكتٸ ماماندار قاجەت. دۋالدى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ وسىنداي كادرلاردى دايىنداۋدىڭنەگٸزٸ بولىپ تابىلادى», - دەدٸ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ستۋدەنتتەرمەنكەزدەسۋٸندە.
مەملەكەت باسشىسى بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا جٷزەگەاسىرىلىپ جاتقان حرومتاۋ قالاسىنداعى No1 مەكتەپتە دە بولدى. اۋىلدىق جەرلەردەگٸشاعىن جيناقتى مەكتەپتەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, ەندٸ ولار قاشىقتىقتان وقىتۋ ٷشٸنتسيفرلىق تەحنولوگييالاردى پايدالانا الاتىن بولادى.
ساپار بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعانجوبالارمەن تانىستى. اقتٶبەدە ونىڭ تاپسىرماسىمەن 700 ورىندىق جاڭا دراما تەاترى مەن 35 مىڭ كٶرەرمەنگە ارنالعان كٶپفۋنكتسيونالدى ستاديون سالىنادى. بۇل نىساندارقالانىڭ مەدەني جەنە سپورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرٸنە اينالادى.
سونىمەن قاتار, اقتٶبە ەۋەجايى ٷشٸن ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ جوباسىتانىستىرىلدى. بۇل باستاما 1,2 تريلليون تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتۋدى جەنە 5 مىڭ جۇمىسورنىن قۇرۋدى كٶزدەيدٸ. جاڭا ەۋەجاي ايماقتى حالىقارالىق نارىقتارمەنبايلانىستىراتىن مۋلتيمودالدى حاب بولادى.
ەلباسى ٶڭٸردٸڭ ەكولوگييالىق پروبلەمالارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ساپار اياسىندا 15 مىڭنان استام بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالعان پوليتسييا باسقارماسىنىڭجەدەل باسقارۋ ورتالىعىندا بولدى. جاساندى ينتەللەكت (AI) تەحنولوگييالارىن قولدانۋكامەرالاردان الىنعان دەرەكتەردٸ تالداۋعا جەنە قالاداعى جاعدايدى باقىلاۋدىجاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەكولوگييا جەنە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەلەرٸنە ماڭىزدى كٶڭٸل بٶلٸندٸ. ەلباسىٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىنداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە اقتٶبە فەرروقورىتپا زاۋىتى مەن اقتٶبەحروم قوسىندىلارى زاۋىتىنىڭ اتموسفەرالىق اۋانى لاستاۋشى نەگٸزگٸ كٶزدەرٸ بولىپتابىلاتىن شىعارىندىلارعا ەكولوگييالىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋ مٸندەتٸن قويدى.
«ەكولوگييالىق مەسەلە ٶتكٸر جەنە ٶزەكتٸ. كەسٸپورىندارداعى سٷزگٸلەردٸ جاڭارتۋدىجەدەلدەتٸپ, شىعارىندىلارعا باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت. بۇل جۇمىستى تەزٸرەك اياقتاۋكەرەك», - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
وسى تۇرعىدا ەلەك ٶزەنٸن حروم جەنە بور لاستانۋىنان تازارتۋ باستى جوبا بولىپتابىلادى. بۇل پروبلەما كەشەندٸ كٶزقاراستى جەنە حالىقارالىق ساراپشىلاردى تارتۋدىتالاپ ەتەدٸ.
قورىتىندىلار مەن ايماقتىڭ دامۋ بولاشاعى
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقتٶبەگە ساپارى جاڭا ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸكٶزگەرٸستەردٸڭ باستاۋ نٷكتەسٸ بولدى. ەلباسى وبلىستىڭ بٷگٸنگٸ جەتٸستٸكتەرٸن باعالاپ قاناقويماي, الداعى ۋاقىتقا ناقتى مٸندەتتەر قويدى.
ەلباسىنىڭ ساپارى اقتٶبەنٸڭ قازاقستانداعى ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ نەگٸزگٸ ورتالىعىرەتٸندەگٸ ستراتەگييالىق رٶلٸن اتاپ ٶتتٸ. بٷگٸندە قولعا الىنىپ جاتقان جوبالار ٶڭٸردٸڭالداعى ونجىلدىقتارداعى تۇراقتى دامۋىنا نەگٸز جاسايدى. بۇل جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٶمٸرسٷرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ قانا قويماي, بٷكٸل ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن نىعايتادى.
ەلباسىنىڭ اقتٶبەگە ساپارى ٶڭٸردٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق كٶزقاراسىنكٶرسەتەدٸ. ٶنەركەسٸپتٸ جاڭعىرتۋ, ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى شەشۋ جەنە ەلەۋمەتتٸكينفراقۇرىلىمدى قولداۋ ۋاقىت پەن كٷش-جٸگەردٸ قاجەت ەتەتٸن مٸندەتتەر. دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى ورىندالسا, اقتٶبە قازاقستاننىڭ يندۋسترييالىق عانا ەمەس, مەدەني, بٸلٸم جەنە لوگيستيكالىق ورتالىعىنا اينالۋى مٷمكٸن.
اقتٶبە الداعى 3-5 جىلدا ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدى, مەدەنيەت جەنەسپورت نىساندارىن ٸسكە قوسۋدى, ەكولوگييالىق جاعدايدى جاقسارتۋدى جەنەينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى كٷتۋدە. بۇل ٶڭٸردٸڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ورنىننىعايتىپ, ينۆەستيتسييا اعىنىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
قورىتىندىلاي كەلە, توقاەۆتىڭ اقتٶبەگە ساپارى جاي عانا رەسمي ساپار ەمەس. بۇل ٶڭٸردٸڭ تۇراقتى دامۋىنا, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا جەنە ونىڭ تۇرعىندارى ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر جاساۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق ميسسييا.
اينۇر باقىتجانوۆا
ەلەۋمەتتانۋشى, ساراپشى
