يرلانديياىق دجەيمس دجويس حح عاسىردىڭ باسىندا «كامەرالىق مۋزىكا» جىر جيناعىن, «دۋبليندىقتار» نوۆەللا تسيكلى مەن «سۋرەتشٸنٸڭ جاس كەزٸندەگٸ پورترەتٸ» رومانىن باسپادان شىعارىپ ٷلگەرەسە دە اسقان بٸر اتاققا يە بولمايدى. بٸراق 1922 جىلى پاريجدە شەكتەۋلٸ تيراجبەن جارىق كٶرگەن «ۋليسس» رومانىنان كەيٸن بارلىعى ٶزگەرەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ اۆتورىنا تٸل جەتكٸزسٸز تانىمالدىلىق پەن ەلەمدٸك اتاق الىپ كەلەدٸ. كٶپتەگەن مەملەكەتتەردە, ونىڭ ٸشٸندە يرلاندييادا دا بٸراز جىلعا دەيٸن بۇل كٸتاپ وقۋعا تىيىم سالىنعان كٸتاپتاردىڭ قاتارىندا بولادى. سودان بولار, جازۋشىعا ٶلمەيتٸن ەدەبيەت ٶمٸرٸن سىيلادى.
ال دجويس, ەرينە, ٶزٸنٸڭ سەنساتسييالىق كەيٸپكەرٸ دۋبليندىق ەۆرەي لەاپولد بلۋمدى ويلادى ( باس كەيٸپكەردٸڭ ۇلتى كەزدەيسوق تاڭدالا سالماعان, ول سول تۇستاعى يرلاندييا كوتوليگٸندەگٸ جايعا قانىق جەنە دۋبلين تٸرشٸلٸگٸن سىرتتان باقىلاۋشى كەيٸپكەردٸ تاڭدادى). بۇل ەرتەگٸ «ميستەر بلۋمنىڭ دۋبليندا ٶتكەن كٷنٸ» دەگەن اتپەن «دۋبليندىقتار» جيناعىنا ەنۋٸ تيٸس بولاتىن. بٸراق ميستەر بلۋمداعى «بلۋمسدەي» ەلەۋلٸ ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸ.
دجويس عاسىرلار ايدىنىنا شىلىم شەگۋگە شىعىپ جەنە جاي عانا ەرەكشە رومان ەمەس, ٶمٸردەگٸ ەر گەرويدىڭ نەتيجەلٸ بەينەسٸن بٸر كٷنگە سىيدىرادى. «دجويستانۋشىلار» لەاپولد بلۋمنىڭ بٸر كٷنٸن ادامزات تاريحىنىڭ ٸلگەرٸ قاتىناسقا تٷسكەن, سونداي-اق, گومەر ەدەبيەتٸنەن زاماناۋي ەدەبيەتكە دەيٸنگٸ ەلەمنٸڭ بٸر كٷندٸگٸ سەكٸلدٸ دەپ مويىندايدى. اۆتوردىڭ بولاشاق يرلاندييا ەدەبيەتٸنە ەكەلەتٸن «سانا اعىمى», ينناۆاتسيوندىق شەبەرلٸگٸنسٸز, «ۋليسسٸز», تەك عانا ەۋروپا مودەرنيزمٸ عانا ەمەس, بٸزگە جاقىن پوستمودەرنيزمنٸڭ ٶزٸ ماعىناسىز بولار ەدٸ.
بلۋمسدەي, اۆتوردىڭ ٶتە انىق ايقىنداعان كورديناتالىق ۋاقىتى: 1904 جىل, 16 ماۋسىم كٷنٸ رومان شىعارىلعاننان كەيٸن بٸردەن جاھاندىق ماڭىزعا يە بولدى.
16 ماۋسىم كٷنٸن اتاپ ٶتۋدٸ دجويس ٶزٸ ويلاپ تاپتى (بۇل ونىڭ ەدەبي كٶز-قاراسىنان عانا تۋعان جوق, باسقا دا سەبەپتەرٸ بار, ول تۋرالى كەيٸنٸرەك...). بۇل كٷنٸ جىل سايىن سالتاناتتى تٷسكٸ اس كٷنٸ مەرەكەسٸ ٶتەدٸ. سودان ارادا بٸرشاما جىلدار ٶتە كەلە, 20 عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا, جازۋشىنىڭ دوستارى 16 ماۋسىم كٷنٸ بلۋمنىڭ ٸزٸمەن دۋبليندى جاياۋ ارالاۋ ٷردٸسٸن قالىپتاستىردى. كەيٸن وعان روماننىڭ وقىرماندارى دا قوسىلدى. بلۋمسدەيدٸ تويلاۋ كٷنٸ 50-جىلداردان بەلەڭ الا بەرگەن بولاتىن, ياعني ول كەزدە «ۋليسس» رومانى شىلىمقور ينتسيدەنتٸنە بايلانىستى يرلاندييادا ەلٸ تىيىم سالىنىپ تۇرعان.
1957 جىلى 16 ماۋسىمدا يرلاندييالىق بەلگٸلٸ جازۋشىلار توبى جىل سايىنعى دەستٷرمەن بۇل كٷندٸ تويلاۋعا شىعادى. بٸراق جولدا ۇستالعاندار كٶپ بولدى. سەبەپ: بلۋمسدەيدٸڭ كەسٸرٸنەن دۋبليندىقتار عانا ەمەس, قالا زييالىلارى دا ماسكٷنەمدٸككە ۇرىنىپ, «حالىقتى ەلەمەۋ» ۇستانىمىنا دەيٸن بارعان.
P.S. وسىعان بايلانىستى مەرەكە ۋاقىتشا توقتاتىلسا كەرەك (اۋدارماشىدان).
1960 جىلى رومان العاش يرلاندييادا باسىپ شىعارىلدى جەنە سول جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا سول كٷندٸ قايتا اتاپ ٶتۋ مەرتەبەسٸ بەرٸلدٸ. سودان باستاپ يرلاندييادا بلۋمسدەي مەرەكەسٸ قايتا دەستٷرلٸ تٷردە رومان كەيٸپكەرٸ لەوپولدتىڭ تاڭعى اسى – قۋىرىلعان قوي ەتٸمەن جەنە ەلەم-جەلەم كيٸنگەن ادامدارمەن اتاپ ٶتٸلەتٸن مەرەكەگە اينالدى. مەرەكەنٸڭ جىل سايىنعى اتاپ ٶتٸلۋٸ دە دجويس ۇرپاقتارى ٷشٸن مول قۋانىش ( تٸپتٸ, جازۋشىنىڭ نەمەرەسٸ ستەفان دجويس تا بۇل مەرەكە كٷنٸ كٶپتەگەن باسپاحانالار مەن تەاترلىق قويىلىمدارعا ٷلگەرمەي قالعانىن ايتادى). سونداي-اق, «ۋليسستٸڭ» تابىنۋشىلارى دا مەيرام كٷنٸ بلۋمسدەيدٸ اشىق الاڭدا اتاپ ٶتكەندٸ ۇناتادى. بلۋمسدەيدٸ «ريدجويس دۋبلين-2004» فەستيۆالٸ دەگەن اتپەن جٷزدەگەن اكتسييا قۇرىلىمدا اتاپ ٶتتٸ. دەل سول كەزدە دجويس جەنە ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى كٶپتەگەن فيلمدەر تٷسٸرٸلٸپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان بەرٸپ جاتتى.
وسى كٷنٸ مەرەكەنٸ تولىق تويلاپ ٷلگەرمەيتٸندٸكتەن true بٷيرەك جەۋ بلۋمسدەي كٷنٸ 14 ماۋسىمعا شەگەرٸلٸپ, دۋبليننىڭ و’كونەلل ستريت كٶشەسٸندە ەكٸ كٷن بۇرىن «تەگٸن بٷيرەك» اكتسيياسىن تاراتادى
مەرەكەلەۋ باسقا ەلدەردە دە ٶتتٸ. يرلاندييا رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ بەكٸتۋ جەنە قولداۋىمەن «بلۋمومانييا» فەستيۆالٸ ەلەمنٸڭ جارتىسىن دەرلٸك باعىندىردى.
[caption id="attachment_23530" align="alignright" width="198"]
دجەيمس دجويس ەسكەرتكٸشٸ[/caption]
ناعىز ەدەبيەت پەن شىندىقتى بايلانىستىراتىن «ۋليسس» رومانى وقىرمانداردىڭ كٷش-جٸگەرٸنە وڭ ىقپال ەتتٸ. مٷمكٸن, بلۋم كٷنٸ ٶنەر شىعارماشىلىعىنا ارنالعان جالعىز حالىقارالىق فەستيۆال شىعار, بٸراق سۋاعارعا ەدەبيەت مٶلدٸرلٸگٸن تانىتاتىن باسقا دا مىسالدار كٶپ. «بايعۇس ليزا» - كارامزين (جانكٷيەرلەر حIII عاسىردا باس كەيٸپكەردٸڭ تراگەدييا كەشكەن جەرٸ – توعاندا جينالادى); بەيكەر-ستريت كٶزدەگەن «شەرلوك حولمس وقيعالارى» –ەلٸ دە «قاجىلىقتىڭ» سارقىلماس اعىنى; «ۇستا مەن مارگاريتا» – بٷكٸل ەلەم پاتريارحتىڭ اينالاسىنداعى مەسكەۋدٸڭ داڭقىن شىعارۋ ٷشٸن بۋلگاكوۆتىڭ وقىرماندارىنا ارنالعان تۇراقتا كەزدەسۋ ورنىن جاساۋدى ٷردٸس ەتكەن. دج.ر.ر-تٸڭ «بيلٸك جٷزٸگٸ» ٶتە كٶلەمدٸ شىعارما, سوندىقتان كٸتاپتىڭ وقىرماندارى مەن جانكٷيەرلەرٸ سيقىرلى ەلەمدە زارداپ شەككەن جاندار بەينەسٸندە قالۋدى جٶن ساناعان.
دەگەنمەن, بلۋمسدەي – ەرەكشە شارا, ول وقىرماندارعا دەگەن ٸزگٸ قارىم-قاتىناس كٶپٸرٸ ٸسپەتتەس.
سيۋجەتتٸك قاراپايىمدىلىعىنا قاراماستان «ۋليسس» ٶتە كٷردەلٸ تۋىندى. وندا شەكسٸز ەدەبي, دٸني, تاريحي جەنە ميفولوگييالىق الليۋزيي جاتىر, جەنە
اكادەميك د.س.ليحاچەۆا بىلاي دەيدٸ: «مەنٸڭشە (جالپى تٷسٸنٸكتە), دجويس ٶزٸنە وقىرماندار شوعىرىن كٶپ جينايدى دەپ ٶزٸمٸزدٸ الداماۋىمىز كەرەك. ول ونداي وقىرمان جيناي المايدى. نەگە? «ۋليسستٸ» بەرٸ وقي المايدى. سەبەبٸ, جازۋشىنىڭ ويىن دٶپ باسىپ وقيتىن وقىرمان ويى جوق. بٸز دجويس قالاي جازادى, سولاي ويلايمىز. بٸراق بٸز ٷشٸن بۇل وي اعىنى مەن سانا اعىمىنىڭ جوعارى ينتەلەكتۋالدى ادامعا عانا تەن ەكەنٸن ەستە ساقتاۋ ٶتە ماڭىزدى. بٸز بەرٸمٸز دجويس سيياقتى ويلايمىز دەپ ويلاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ول دانىشپان ادامنىڭ ويلاۋ جٷيەسٸ (بەرٸمٸز دانىشپان ەمەسپٸز عوي). بٸز ەرقايسىمىز دجويستىڭ پروزاسى سيياقتى ويلاۋعا قابٸلەتتٸ بولايىق...».
قانداي سەبەپپەن جەنە كٸمنٸڭ ارقاسىندا وسىنداي باعالى ەرٸ شەكتەۋلٸ تۋىندى جارىققا شىقتى? ەرينە, دجويستىڭ شىنايى سۋرەتكەرلٸك قييالىنىڭ ارقاسىندا. جازۋشىنىڭ «ۋليسستاعى» دۋبليندى جاڭارتىپ, سيپاتتاپ جازعانىنداعىداي, «ەگەر قالا جەر بەتٸنەن جوعالسا, كٸتاپپەن ونى قالپىنا كەلتٸرۋگە بولادى».
قىزىق دەرەك, دجويستىڭ «توپوگرافييالىق مۇقيياتتىلىعى» پ.ۆەيلدٸڭ «مەكەن دانىشپانى» كٸتابىن جازۋعا سەبەپ بولادى. دجويس «ۋليسستٸ» جازىپ جاتقاندا تەتەسٸ تريەستكە حات جٸبەرگەنٸ باياندالادى. حاتتا: «تەڭٸز جاعالاۋىنان كٶرٸنەتٸن سەنديماۋنتتىق شٸركەۋ جۇلدىزدارى بار ما?» دەلٸنگەن. وعان سوندا بٶلشەكتەردٸڭ دەلدٸگٸن بايقاۋ ماڭىزدى بولعان. سول سەبەپتەن دە «ۋليسستٸڭ» شىنايىلىعى ەستە ەرەكشە ساقتالعان. دۋبلين كٶشەلەرٸندە, ٷيلەردٸڭ دۋالىندا, تروتۋارلاردا كٸتاپتاعى ٷزٸندٸلەر جازىلعان دەسەدٸ. قالاي قاراساڭىز دا ٶز ەركٸڭٸزدە! بٸراق بۇل ەلەم قۇمارلىعىنىڭ بلۋمسدەيلٸك زور ٷلگٸسٸ.
مەسەلە بٸز ويلاعانداي بولماۋى دا مٷمكٸن. «1904, 16 ماۋسىم» ۋاقىتى دجويسقا كەزدەيسوق تٷسپەگەن. بۇل كٷن بولاشاق دجويس حانىم, ياعني نورا بارناكلمەن دە كەزدەسكەن كٷن ەدٸ. دەل وسى كٷننەن باستالعان «ۋليسس»- ماحاببات پەن ٶمٸر جايلى رومان.
ادامعا تٸرلٸكتە بەلدەسٸپ جٷرگەنٸن دەلەلدەۋ ارقىلى دجويس ٶزٸنە ٶلمەيتٸن ٶمٸر سىيلادى جەنە سەزٸم تٷيسٸكتەرٸنٸڭ پەرنەسٸن دٶپ باسىپ, ەدەبيەت دەيتٸن ەسەم ەلەمنٸڭ ەسٸگٸن بٸرجولا اشىپ, كٸلتٸن ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەتتٸ.
اۋدارعان سانجار بەكجانوۆ,
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
