پۋبليتسيست-زەرتتەۋشٸ ق. جٷكەشەۆتٸڭ ماقالالار تسيكلٸ ە. بٶكەيحانوۆتىڭ مەملەكەت تۋرالى يدەيالارى مەن ويلارىن باعدارعا الا وتىرىپ, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ساياسي بيلٸگٸ جەنە باسقارىلۋى اياسىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى دٷنيەجٷزٸندەگٸ كەيبٸر ەلدەردەگٸ قۇبىلىستارمەن سالىستىرا سيپاتتايدى. ە. بٶكەيحان اتىنداعى سىيلىققا ۇسىنىلعان بۇل ماقالالار تسيكلٸ وقىرمان قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرماس دەگەن ويدامىز.
[caption id="attachment_20235" align="alignright" width="355"]
قاناعات جٷكەشەۆ, فيلوسوف, پۋبليتسيست-زەرتتەۋشٸ
دەسپوتيزم ستسيللاسى مەن پاتەرناليزم حاريبداسى
قىسپاعىنداعى شىعىس ادامى
(1-ماقالا)
قازاق-اۋ! تٷزۋٸڭ بٸرٸگٸپ جۇرت ٷشٸن
قام ويلايتىن كەز كەلگەن جوق پا?!
ەليحان بٶكەيحانوۆ
تاريح فيلوسوفيياسىمەن اينالىسقان باتىس ويشىلدارىنىڭ تۇجىرىمدارىنا سٷيەنسەك, قوعامدى ٷنەمi العا iلگەرiلەي دامۋعا باستاپ اپاراتىن جول ايقىن: ادامگەرشiلiكتi باستى نىساناعا الىپ, ادامنىڭ ەركiندiگiنەن باستاۋ العان دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار نەگiزiندە جاسالعان قاتاڭ زاڭ شەڭبەرiندە ەرەكەت ەتۋ كەرەك. ادامدى جەنە قوعامدى جەتiلدiرەتiن, ادامنىڭ iشكi ەلەمiن تٷرلەندiرەتٸن, شىنايى قۇندىلىقتاردى تاڭداپ الا بٸلۋ شارت. دٷنيەتانىمنىڭ بازاسى بولىپ تابىلاتىن قۇندىلىقتاردى ٶزگەرتۋ ارقىلى ادامنىڭ مەنتاليتەتiن, ەرەكەتiنiڭ مەنiن ٶزگەرتۋگە بولادى. بۇعان دەيٸن العا جىلجىتپاي كەلگەن مەشەۋ مەنتالدىق اپپاراتتى دامۋدىڭ ەمبەباپ قوزعاۋشى كٷشٸ بولا الاتىن مەنتالدىق اپپاراتپەن الماستىرۋ ارقىلى بارلىق جاعىنان ارتتا قالىپ, كەنجەلەپ كەلە جاتقان قوعامداردى تەز ارادا ەكونوميكالىق ٶرلەۋگە, ەلەۋمەتتٸك جەتٸلۋگە, رۋحاني گٷلدەنۋگە باعىتتاپ جٸبەرۋگە بولادى. ەگەر ونى بٷكiل قوعام بولىپ ۇستاناتىن بولسا, بەرi ماي جاققان تاقتايمەن سىرعاناعانداي, العا قاراي جىلجي بەرمەك.
ەندەشە نەگە ارتتا قالۋشىلار قولدا بار رەسۋرستاردى ٸسكە قوسا وتىرىپ, قوعامنىڭ جاڭا يمپۋلسپەن العا باسۋىن ۇيىمداستىرمايدى?
مۇنىڭ سەبەبٸن ن.ماكياۆەللي ٶرلەۋ جولىن سانالى قابىلداماعاندىقتان, مەشەۋ قوعامداردا «بارلىق كەزەڭدەردە سول بەيشارالىق پەن نەۋبەت قايتالانادى, ٶيتكەنi, تاريحي ويلاۋ ەسكەرiلمەيدi, تاريحتى وقيتىندار ودان قورىتىندى شىعارا بiلمەيدi نەمەسە ول قورىتىندىلاردى بيلەۋشi بiلمەيدi» [1: 246] دەپ تٷسiندiرگەن بولاتىن. ال قازٸرگٸ زاماندىق تانىمال فيلوسوفتاردىڭ بٸرٸ فرەنسيس فۋكۋياما مەسەلەنٸ ەكٸنشٸ قىرىنان كٶرەدٸ. ول بىلاي ويلايدى: «كەدەي ەلدەردٸڭ الدىندا تۇرعان, ولاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا توسقاۋىل بولىپ وتىرعان ەڭ ٷلكەن مەسەلە – ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ دەڭگەيٸنٸڭ سەيكەس بولا الماۋى» [2: 198].
وسى تٷسٸندٸرۋدٸ XX عاسىردىڭ اسا ٸرٸ ساياسي قايراتكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ مارگارەت تەتچەر دە قۋاتتاعان ەدٸ: «يسلام العا تارتىپ وتىرعان مٸندەتتەردٸ شەشەردە ەسكەرٸلۋگە تيٸس اۋقىمدى مەسەلەلەر بار. ولار مۇسىلمان تۇرعىندارى باسىم مەملەكەتتەردٸڭ ليبەرالدى-ساياسي ينستيتۋتتار قۇرۋعا قابٸلەتسٸزدٸگٸنەن ورىن الىپ كەلەدٸ. ەيتەۋٸر, وسى ۋاقىتقا دەيٸن سولاي بولىپ وتىر. باجايلاپ ايتقاندا, بۇل جولدا تٷركييا مەن يندونەزييانىڭ بەلگٸلٸ پروگرەسكە جەتۋ مٷمكٸندٸگٸ بار سيياقتى. ساياسي مەسەلەلەردٸ شەشە الماۋىنىڭ سالدارىنان مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸ (ارتتا قالعان ەلدەردٸڭ بەرٸ دەپ وقىڭىز – ق. ج.) كٶبٸنەسە ەكونوميكالىق مەشەۋلٸكتەن زارداپ شەگٸپ وتىر» [3: 252].
بۇل تٷسٸندٸرۋلەر بٸزدٸ ەكٸ باعىتتا وي كەشۋگە جەتەلەيدٸ. راس, ن. ماكياۆەلليدٸڭ ٶمٸر سٷرگەن كەزٸندە بiلمەيتٸندەردٸڭ كٶپ بولعانىن تەرٸسكە شىعارۋعا بولمايدى. ال زاماناۋي اقپاراتتى كەڭٸستٸكتە ارتتا قالۋشى ەلدەردٸڭ بيلەۋشٸلەرٸ قوعامدى ەنتەلەي العا باستىرۋدىڭ وڭتايلى تەتٸكتەرٸن مەڭگەرٸپ الا المايدى دەگەنٸمٸز ناعىزدىققا جاناسا ما? بيلەۋشٸ ٶزٸ بٸلمەسە دە, ونىڭ اينالاسىنداعىلار – فيلوسوفتار, سوتسيولوگتار, تاريحشىلار, ساياساتتانۋشىلار بار ەمەس پە? ولاردىڭ بiرi بولماسا بiرi وعان تاريحي تەجiريبەدەن ٶتكەن دامۋ جولدارى بار ەكەنiن جەتكiزبەي تۇرمايدى عوي. وي كەشۋدٸڭ بٸرٸنشٸ باعىتى وسى.
ەكٸنشٸ جاعدايدا بيلەۋشٸ بٸلەدٸ دەيٸك. ەندەشە, ول دامۋ پاناتسەيiن قولىنا ۇستاتتقاننان كەيٸن, ساياسي-ليبەرالدىق تۇتقالاردى ٸسكە قوسىپ, قوعامدى قارىشتاتىپ العا باستىرۋدىڭ قامىن نەگە جاسامايدى? مٸنەكي, وسى قۇبىلىستىڭ سىرىن نەمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى?
مۇنداي قۇبىلىستاردىڭ ورىن الۋ سەبەبٸن شىعىس قوعامدارىن بيلەۋشٸلەردٸڭ مەنتاليتەتٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرمەن عانا تٷسٸندٸرۋگە بولادى. باتىستىڭ سۇڭعىلا ساياساتشىلارى مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ەرەكەتتەرٸندەگٸ مەنتالدىق-پسيحولوگييالىق استارلارىن تولىق اڭعارا المايدى. ولاردى, ٶزدەرٸ سيياقتى, حالىقتىڭ قالاۋىمەن بيلٸك باسىنا كەلگەن سوڭ جانتالاسىپ ەلٸن العا وزدىرۋدىڭ قامىنا بەلسەنە كٸرٸسٸپ جٷر دەپ ويلايدى. سوندىقتان يسلام ەلدەرٸنٸڭ جەتەكشٸلەرٸ ساياسي-ينستيتۋتسيونالدىق ۇيىمداستىرۋ جاعىنان قاتە جٸبەرٸپ وتىر, تاريحتان دۇرىس قورىتىندى شاعارا الماي وتىر دەپ سانايدى. ولار ٶزٸنٸڭ باتىستىق مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك دەڭگەيٸنەن قاراپ سولاي باجايلايدى, بار مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ شىعىس جەتەكشٸلەرٸنٸڭ ٸس تەتٸگٸن بٸلمەگەندٸگٸندە ەمەس, بٸلگٸسٸ جەنە ٸستەگٸسٸ كەلمەگەندٸگٸندە ەكەندٸگٸن ەسكەرمەيدٸ, سوندىقتان تەك وبەكتيۆتٸ قاتەلەردٸ عانا كٶرەدٸ. بۇل – سالاۋاتتىلىقتىڭ قاتەسٸ.
مەسەلە مىناعان تٸرەلۋدە: مەشەۋ قوعامداردا ادامنىڭ iشكi ەلەمiن جاسامپازدىققا قاراي ٶزگەرتۋ ارقىلى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتiگiن تٷسiنەتiندەر بار, تٷسiنبەيتiندەر بار جەنە ەڭ كەسiرلiسi سول, تٷسiنۋگە زاۋىقتىلىق تانىتپايتىندار, بٸلٸپ تۇرىپ پەرمەندٸ ەرەكەتكە بارمايتىندار بار. قازٸرگٸ ارتتا قالعان قوعامداردىڭ رۋلٸندە وتىرعانداردىڭ قۇداي اتقان كەسiرلiگi سوندا, تٷسiنiپ تۇرىپ, بiلiپ تۇرىپ, ٶزگەلەردiڭ تەجiريبەسiنەن كٶرiپ تۇرىپ, مٷمكiندiگi بولا تۇرىپ ەلiن العا قاراي iلگەرiلەتۋ قامىن جاساماۋىندا. جەنە وندايلار از ەمەس. ولار زاماناۋي اقپاراتتى قوعامدى باسقارىپ وتىرسا دا, ەل ٷشiن, ٶزi ٷشiن, ۇرپاعى ٷشiن قاجەتتi, تاعدىر شەشەرلiك قاعيدالارمەن ساناسپايدى, دامۋ جولىن ەمەس, توقىراۋ جولىن سانالى تٷردە تاڭداعاندار. بۇدان دامۋدىڭ قوزعاۋشى كٷشتەرٸن اجىراتىپ قولىنا ۇستاتقاندا ەرەكەتكە قوسىلاتىنداردىڭ جەنە قوسىلمايتىنداردىڭ كiمدەر ەكەنٸن اجىراتىپ الۋ مەسەلەسٸ تۋىندايدى.
* * *
قازiرگi دامىعان دەموكراتييالى قوعامداردىڭ ٶمiرiنە قاراساق, بەرi حالىق بۇقاراسىنىڭ قولىندا سيياقتى. ٶركەنيەتتٸ قوعام مٷشەلەرٸ قۇزiرەتتiلiگi تٶمەن ٷكٸمەتكە باعىنبايدى, حالىقتى وڭعا باستامايتىن ساياساتتى قابىلدامايدى, بيلiكتەگiلەردiڭ مەملەكەت دەڭگەيiندە قاتەلiكتەر جiبەرۋiنە جول بەرمەيدi. ەگەر ولاردا بيلiكتەگiلەر دۇرىس باسقارماي جاتسا, حالىق بiردەن نارازىلىق اكتiلەرiن ۇيىمداستىرادى: ميتينگiلەتەدi, دەمونستراتسييالاتادى. ساياسي پارتييالار بiردەن قاپەرiنە الىپ, ٶزدەرiنiڭ نارازىلىقتارىن بiلدiرە باستايدى, مەسەلەگە قاتىستى شەشiمدەرiن, ۇسىنىستارىن جارييالايدى. تٷيiندi شەشۋدiڭ پەرمەندi جولدارىن ٸزدەستٸرەدٸ, تابادى, ۇسىنادى. ەگەر ولاردى بيلiكتەگiلەر قابىلداماسا, قارسىلىق ەرەكەتتەر كەڭ اۋقىمدى قامتىپ, بٷكiل ەلدi شارپىعان iرi كٶتەرiلiسكە, رەۆوليۋتسيياعا ۇلاسىپ كەتە بارادى. مۇنىڭ ارتى بيلiكتەگiلەردiڭ ورنىندا قالۋىن ويلاۋى بىلاي تۇرسىن, باستارىن ساۋعالاۋىنا اپارىپ سوقتىرۋى مٷمكiن. وسىلاي, ٶركەنيەتتi قوعامداردا حالىق بۇقاراسى بيلiكتiڭ ەر قادامىن باقىلاۋعا الىپ, ەل مٷددەسiن ەسكەرiپ باسقارۋعا مەجبٷرلەپ وتىرادى.
ارتتا قالعان قوعام ادامىنٸكٸمەن سالىستىرعانداعى دامىعان قوعامدار ادامىنىڭ ميكروكوسمٸندەگٸ ايىرما مىنادا: ٶركەنيەتتٸ قوعامداردىڭ بيلەۋشٸلەرٸ («جوعارىداعىلار») قوعامدا توقىراۋ بەلگٸلەرٸ بٸلٸنە باستاعاندا ٶزگەرٸستەردٸ جوعارىدان ٶزدەرٸ باستاماسا, وندا بۇل ىنتانى حالىق بۇقاراسى («تٶمەندەگٸلەر») ٶز قولدارىنا الادى, بيلٸكتەگٸلەر الماستىرىلادى, قوعام جاڭا يمپۋلسپەن ٸلگەرٸلەۋ جولىنا تٷسەدٸ. ٶركەنيەتتٸ قوعامدار ەلدٸڭ دامۋ قارقىنى مەيلٸنشە جوعارى بولىپ تۇرعان جاعدايدا دا مەرزٸمٸ جەتكەندە بيلٸكتە وتىرعانداردى اۋىستىرا بەرەدٸ. بۇل ەدٸس بيلٸككە جاڭادان كەلگەن ساياسي كٷشتەردٸڭ ەرەكەتٸن ەلدٸڭ قارىشتى دامۋى قامتاماسىز ەتٸلگەن فونىندا اقيقاتتى تانۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
مەشەۋ قوعامدار ەل ەكونوميكاسىن دٸڭكەسٸن قاتىرا تۇرالاتىپ تاستاعان, كٷيرەۋگە ۇشىراتقان ساياسي كٷشتەرگە, ەگەر ولار «ونداعان جىلداردان كەيٸن بەرٸ جاقسى بولاتىنىنا» ۋەدە بەرسە, وعان سەنٸم بٸلدٸرە سالادى, ارى قاراي باسقارا بەرۋگە مٷمكٸندٸك تۋدىرادى.
باتىستا بۇقارا ەلسiز بولعاندا, بيلەۋشi اقسٷيەكتەر ونى العا سٷيرەپ شىقتى نەمەسە بيلەۋشi جولدان تايىپ بارا جاتقاندا بۇقارا كٶتەرiلiپ, ونى تاقتان تايدىردى. وسىلاي, بiرiن-بiرi كەرتارتپا جولعا تٷسiپ كەتۋگە جiبەرمەيتiن, ەدiلدiكتiڭ ٷنەمi جەڭiپ وتىراتىن جاعدايىن جاسايتىن مەحانيزم قالىپتاستى.
ال دامۋ قارقىنى تٶمەن ەلدەردٸڭ پراكتيكاسى بيلەۋشٸنٸڭ قوعامدى العا باستىرۋدى ويلامايتىنىن, بۇقارانىڭ قوعامنىڭ قايدا باعىت الىپ بارا جاتقانىن شامالاي المايتىنىن كٶرسەتٸپ وتىر. پاتەرناليستٸك پسيحولوگييا مەڭدەگەن قوعامداردىڭ مٷشەلەرٸ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندٸگٸنەن نەمەسە جوقتىعىنان بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ەرەكەتٸن باقىلاۋعا نەمەسە ولاردى دۇرىس جولعا باعىتتاۋعا ىقپال ەتەتٸن دەڭگەيگە كٶتەرٸلە الماعان. مەملەكەتتٸڭ رەسۋرستارىن قوعامدى مەشەۋلەندٸرۋگە جۇمسايتىن ٷكٸمەتتەرگە باعىنا بەرەدٸ, ولاردىڭ قيتۇرقى ساياساتىن قابىلدايدى, ايتقانىن ٸستەي بەرەدٸ. بۇقارانىڭ بيلٸكتٸ يەمدەنٸپ العان كەرتارتپانى كەتٸرۋگە شاماسى كەلمەيدٸ. وسىلاي, مەشەۋ قوعامداردىڭ بەرٸندە نەتيجەلٸ ٶزگەرٸستەرگە «جوعارىداعىلار» زاۋىقسىز, «تٶمەندەگٸلەر» قاۋقارسىز احۋال ورناعان.
ەجەلگٸ گرەك اڭىزىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸ بەينەسٸندە سيپاتتاعاندا, ارتتا قالعان قوعام ادامىنىڭ ەكٸ بٷيٸرٸنەن قىسىپ وتىرعان ەكٸ «جالماۋىز» بار. ولار – قوعامنىڭ دامۋ تەتٸگٸن قولىنا ۇستاعان ەكٸ رۋحاني قوزعاۋشى كٷشتەر سۋبەكتٸلەرٸ. بٸرٸنشٸسٸ – شىعىس ستسيللاسى – بۇل ەلدەردٸڭ ادامگەرشٸلٸك سانا دەڭگەيٸ تٶمەن بيلەۋشٸلەرٸ. ولار قوعامدى العا باستىرۋدى, جاڭارتۋدى, ٸلگەرٸلەتۋدٸ قالامايدى, ەلەۋمەتتiك مەسەلەلەردi ەدiل شەشپەيدi, كەرٸسٸنشە, جەمقورلىقتى ٶرشٸتەدٸ, مەملەكەتتiڭ رەسۋرستارىن جەكە باسىنىڭ قامىنا جۇمسايدى, بۇقارانىڭ بۇيىعىلىعىن پايدالانىپ, ونى ەزە بەرگiسi كەلەدi, ساۋاتسىزدىقتا ۇستايدى, ٶزiنە تيiمدi زاڭدار قابىلداپ, بيلiكتە مەڭگi قالا بەرۋدiڭ جاعدايىن قاراستىرادى. ەكٸنشٸسٸ – شىعىس حاريبداسى – شىعىس ادامىنىڭ ٶزٸنٸڭ رۋحاني مەشەۋلiگi, ساياسي-قۇقىقتىق مەدەنيەتiنiڭ تٶمەندiگi, مەنتالدىق اپپاراتىنىڭ جەتiلمەگەندiگi, قۇندىلىقتارىنىڭ الدامشىلىعى, جالپى ساۋاتىنىڭ ازدىعى, دٷنيەتانىمىنىڭ تارلىعى, ەركiندiگiن تٷسiنبەۋi, مٸندەتتەرٸن بiلمەۋi, بيلiككە زاڭدى تالاپتار قويا الماۋى, ەلەۋمەتتٸك بۇيىعىلىعى, قۇلشىلىعى, مەڭگٷرتتٸگٸ.
وسى ارادان جۇمىرتقا مەن تاۋىقتىڭ قايسىسى بiرiنشi دٷنيەگە كەلiپ ەدi دەگەنگە ۇقساس سۇراق العا تارتىلادى: دامىعان قوعامداردا ول باستا بيلەۋشi iزگiلiكتi بولىپ حالىقتى بەلسەندiلiككە باستادى ما, ەلدە حالىق سەس كٶرسەتۋiمەن بيلەۋشiنi تٷزۋ جولعا سالىپ وتىردى ما?
ٶركەنيەتتٸ قوعامداردىڭ تاريحى دامۋدىڭ تٷپكiلiكتi باستاۋى بيلەۋشٸنٸڭ قولىندا ەكەندٸگٸن كٶرسەتتi. بيلٸكتەگٸلەردٸڭ ۋىسىنا زاڭ, قارجى, كٷش, مەديا رەسۋرستارىنىڭ بەرٸ جيناقتالعان. ەگەر زاۋىقتى بولسا, اتالعان رەسۋرستاردى ەرەكەتكە قوسا وتىرىپ, ولاردىڭ كەز كەلگەن ارتتا قالعان قوعامدى قارىشتاتىپ العا باستىرۋعا مٷمكٸندٸكتەرٸ تولىق.
ەندەشە, كەلەسٸ مەسەلە مىناعان تٸرەلەدٸ: مەشەۋ ەلدەردٸ باسقارىپ وتىرعان ساياسي كٷشتەردٸڭ قوعامدى دامىتۋعا زاۋىقسىزدىعىنىڭ اقيقاتتى سەبەپتەرٸ نەدە? بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ولاردىڭ بiلiمدiك, مەدەني جەنە ينتەللەكتۋالدىق ساپالىقتارىنان ٸزدەۋ تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەگە جەتكٸزبەيدٸ. ەل قانشالىقتى كەدەي بولسا دا, اقپاراتتى قوعام جاعدايىندا بيلەۋشٸنٸڭ ٶز ەلٸندە قازiرگi زاماندىق عىلىمنىڭ, تەحنيكانىڭ, تەحنولوگييانىڭ جەتiستiكتەرiن پايدالانىپ, باتىستىڭ جەتiلگەن زاڭدارىن يكەمدەپ قۇرىپ, قۇقىقتىق نەگiز جاساپ قولدانۋ مٷمكiندiگi بار. قاجەتiنە قاراي, ينۆەستيتسييا تارتۋعا, كەسiپقوي ماماندار مەن عالىمداردى اينالاسىنا توپتاستىرىپ, جەتپەسە شەتتەن شاقىرتىپ, ٸستٸ دٶڭگەلەتٸپ ەكەتۋگە ەشكٸم كەدەرگٸ جاساي المايدى. باتىستىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرiنەن بiلiم الىپ, شىعىس ٷكiمەتتەرiندە جۇمىس iستەپ جٷرگەندەر دە از ەمەس.
* * *
مەشەۋلٸكتٸڭ قولدان جاسالۋ قۇبىلىسىنىڭ سىرلارىن تٷسٸنۋ ٷشٸن بٸر قاتار ەلەۋمەتتٸك-مەنتالدىق تالداۋلار جاساۋ كەرەك. دامىعان جەنە مەشەۋ قوعامداردىڭ بيلەۋشiلەرiنiڭ جان ەلەمiن سالىستىرۋعا مٷمكٸندٸك ەپەرەتٸن كريتەرييلەر تابىلسا, مەسەلەنٸڭ مەنٸنە مەيلٸنشە جاقىنىراقتان ٷڭٸلۋگە بولادى.
ەرينە, ٸزدەگەن – تابادى دەگەندەي, قانداي ادامنىڭ بولسا دا, جان دٷنيەسٸنە تەرەڭ ٷڭٸلۋگە مٷمكٸندٸك ەپەرەتٸن «رەنتگەن تٷسٸرٸلٸمٸن» دە, ونىڭ ادامگەرشٸلٸك-مورالدىق ساپالىقتارىن كٶرسەتە الاتىن «لاكمۋس قاعازىن» دا تابۋعا بولادى. بۇل جەردە ٶلشەم بٸرلٸگٸ رەتٸندە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ەتەك الۋىنىڭ قوعامنىڭ دامۋىنا كەرٸ ەسەرٸن زەرتتەي وتىرىپ, مەسەلەنٸڭ تەرەڭدە جاتقان قاتپارلارىنا ٷڭiلiپ كٶرۋگە ەبدەن بولادى.
بٸردەن ەسكەرە كەتۋ كەرەك, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بiر ەلدە جوقتىعىن نەمەسە ازدىعىن, ەكٸنشٸ بٸر ەلدە بارلىعىن نەمەسە كٶپتٸگٸن جەنە بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەبٸن بٸلۋ ٷشٸن ول ەلدەردە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان كٷرەستٸڭ سيپاتىن, قابىلدانعان زاڭداردى, ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالاردى تەكسەرگەننەن ماعىنا شىقپايدى. ماعىناعا باستاپ اپاراتىن نەرسە – بەرٸ ادامداردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ قولىندا دەگەن تۇجىرىمنان باستاۋ الادى. دەمەك, سٶزدٸ ول ەلدەردٸ كٸمنٸڭ باسقارىپ وتىرعانىنان باستاۋ كەرەك. بۇل جەردە بيلەۋشٸنٸڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ, اتاعى نەمەسە بەدەلٸ ەشتەڭە ايتا المايدى. مەسەلە ونىڭ ٶز ەلٸنە, ونىڭ كەلەشەگٸنە قاتىستى ۇستاناتىن تۇرعىسىنا تٸرەلەدٸ. ال بيلەۋشٸنٸڭ قوعامعا قاتىستى تۇرعىسى ونىڭ ادامگەرشٸلٸك سانا دەڭگەيٸمەن, تەربيەلٸلٸگٸمەن, باعدار تۇتاتىن قۇندىلىقتارىمەن, جيناقتاي ايتقاندا, مەنتاليتەتٸمەن ايقىندالادى. جالپى, ادامنىڭ رۋحاني ەلەمٸن زەرتتەۋدٸڭ ٶز قيىندىقتارى بار. دەگەنمەن, بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر دە كٶڭٸل اۋدارارلىق نەتيجەلەرگە باستاپ اپارۋى ەبدەن مٷمكٸن.
* * *
ەدەبيەتتەر:
- ماكياۆەللي ن. گوسۋدار. راسسۋجدەنيە و پەرۆوي دەكادە تيتا ليۆييا.- روستوۆ ن/د., «فەنيكس», 1998.
- فۋكۋياما ف. سيلنوە گوسۋدارستۆو: ۋپراۆلەنيە ي ميروۆوي پوريادوك ۆ XX ۆەكە. - م.: 2006.
- تەتچەر مارگارەت. يسكۋسستۆو ۋپراۆلەنييا گوسۋدارستۆوم. – م.: الپينا پاۆليشەر, 2003.
