سوڭعى كەزدەرٸ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ نەگٸزگٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – ەلٸمٸزدە بەيبٸت اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ. بولاشاقتا كەزدەسەتٸن ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىن جويۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى سانالاتىن بۇل جوبا تۋرالى ەل ٸشٸندە تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلۋدا. قالاي دەسەك تە, الداعى 6-قازان كٷنٸ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ٶتٸپ, بۇل تاقىرىپتىڭ نٷكتەسٸن ٶزٸمٸز – حالىق قوياتىن بولادى. ال ەلگٸ دٷدەمال ساۋالداردى بٸز بەلگٸلٸ ساراپشى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى دەۋرەن ەبەنگە قويىپ كٶردٸك.
- اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى قازٸرگٸ قوعامنىڭ پٸكٸرٸ ەكٸگە ايىرىلىپ تۇر. الايدا, ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸ مۇنداي ەنەرگەتيكا كٶزٸنٸڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. مۇنايدىڭ ٷستٸندە وتىرعان, بالامالى ەنەرگييا كٶزٸ تاقىرىبىندا ەكسپو كٶرمەسٸن ٶتكٸزٸپ, وسى باعىتتا تالاي شارۋانى اتقارىپ ٷلگەرگەن قازاقستانعا تاپ بٷگٸن مۇنداي اۋقىمدى جوبا قاجەت پە? سٸزدٸڭ پايىمىڭىز قانداي?
- اەس-تٸڭ سالىنۋى قازاقستان ەنەرگييانىڭ بالامالى جەنە جاڭعىرتىلاتىن تٷرلەرٸن دامىتپايدى دەگەن سٶز ەمەس. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز 2050 جىلعا قاراي بارلىق ەنەرگييا تۇتىنۋدىڭ كەم دەگەندە تەڭ جارتىسىن بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸنە اۋىستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر, ال حالىقارالىق دەڭگەيدە 2060 جىلعا دەيٸن كٶمٸرتەكتٸ بەيتاراپتىققا قول جەتكٸزەمٸز دەپ مٸندەتتەمە الدىق. ەكٸ ماقسات تا وڭاي شارۋا ەمەس, كٶپ جۇمىستى تالاپ ەتەتٸن ٶتە كٷردەلٸ مەسەلەلەر.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت كٶمٸر جەنە باسقا دا قازبا وتىنمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى كٶمٸرتەگٸ شىعارىندىلارىنىڭ دەڭگەيٸن تٶمەندەتەتٸن زاماناۋي تەحنولوگييالارعا كٶشٸرەدٸ نەمەسە ەكولوگييالىق تالاپتارعا ساي جاڭا نىساندار سالادى.
اتاپ ٶتەتٸن تاعى بٸر جەيت, قازاقستان جالپى ٸشكٸ ٶنٸم بٸرلٸگٸنە كەلەتٸن پارنيكتٸك گازدار شىعارىندىلارى بويىنشا ەلەمدە العاشقى ورىنداردا تۇر. اتوم ەنەرگيياسى əلەم بويىنشا تازا جاسىل ەنەرگييا كٶزٸ رەتٸندە تانىلىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, اەس قۇرىلىسى جوعارىدا ايتىلعان ماقساتتارعا جەتۋگە كٶمەكتەسەتٸنٸ سٶزسٸز.
ودان باسقا, ەنەرگييا كٶزدەرٸن ەرتاراپتاندىرۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ پوزيتسيياسىن ارتتىرادى, عىلىمي-تەحنيكالىق ەلەۋەتٸن نىعايتادى, ٶنەركەسٸپتٸڭ جوعارى تەحنولوگييالىق سالالارىن دامىتۋ ٷشٸن نەگٸز جاسايدى, سونداي-اق ەكولوگييالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى حالىقتىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋدٸ 6 قازانعا بەكٸتكەنٸن بٸلەمٸز. تاياۋدا ەلٸمٸزدەگٸ زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸ قازاقستاندىقتاردىڭ 60 پايىزى رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋگە ەزٸر دەگەن اقپارات تاراتتى. وسى ناۋقاننان قانداي نەتيجە كٷتەسٸز?
- «اتوم ەنەرگيياسىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا سەيكەس, يادرولىق قوندىرعىلاردى سالۋ جەنە سالۋ اۋدانى تۋرالى شەشٸمدٸ اۋماعىندا قوندىرعى قۇرىلىسى جوسپارلانعان جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ ورگانداردىڭ كەلٸسٸمٸمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٷكٸمەتٸ قابىلدايدى. الايدا, اەس سالۋ جوباسى قوعامدا قىزۋ پٸكٸرتالاس تۋدىرعانىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل مەسەلەنٸ جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. سٶيتٸپ ول 2019 جىلى بەرگەن ۋەدەسٸندە تۇردى. سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى اەس قۇرىلىسى كٷن تەرتٸبٸنە ەنگەن جاعدايدا مٸندەتتٸ تٷردە حالىقپەن اقىلداساتىنىن, تٸپتٸ قاجەت بولسا بۇل «ٶتە جاۋاپتى, ٶزەكتٸ مەسەلە» بويىنشا رەفەرەندۋم ٶتكٸزەتٸنٸن ايتقان بولاتىن.
ەزٸرشە رەفەرەندۋم قانداي نەتيجەمەن اياقتالاتىنى تۋرالى پايىمداۋ ەرتە دەپ ەسەپتەيمٸن. بيلٸك ٷشٸن حالىقتىڭ وعان دەگەن سەنٸم دەڭگەيٸن كٶرسەتەتٸن ەڭ ماڭىزدى مەسەلە – سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋ پايىزى. رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ (12,2 ميلليون ادام) جارتىسىنان كٶبٸسi داۋىس بەرۋگە قاتىسسا, رەفەرەندۋم ٶتكiزiلگەن دەپ سانالادى.
ەگەر قويىلعان سۇراققا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ جارتىسىنان استامى «يە» دەپ جاۋاپ بەرسە, قازاقستاندا اەس سالۋعا جول اشىلادى.
قالاي بولعاندا دا, رەفەرەندۋمنىڭ ٶتكٸزٸلۋٸ قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ماڭىزدى شەشٸمدەردٸ قوعام پٸكٸرٸن ەسكەرە وتىرىپ, دەموكراتييالىق ٷدەرٸس ارقىلى قابىلداۋعا ۇمتىلۋىنىڭ بەلگٸسٸ.
– قازاقستان اەس سالۋ ٸسٸن حالىقتىڭ تالقىسىنا ۇسىنىپ, رەفرەندۋم ٶتكٸزۋگە شەشٸم قابىلداعان جالعىز ەل بولىپ تۇر. بۇدان ەلٸمٸزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ ٶرٸسٸ كەڭەيٸپ, دامىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز با?
– ەلٸمٸزدە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ مەسەلەسٸندە رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ – ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق بولاشاعى مەن ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى اسا ماڭىزدى شەشٸم قابىلداۋدىڭ اشىق جەنە دەموكراتييالىق تەسٸلٸ. ھز باسىم مۇنداي رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋدە بيلٸك ورىندارى ماڭىزدى بٸرٸنەشە اسپەكتٸلەردٸ باستى نازارعا الدى دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶزٸڭٸزدە بٸلەسٸز, رەفەرەندۋم – حالىقتىڭ تٸكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى ماڭىزدى مەملەكەتتٸك شەشٸمدەرگە ىقپال ەتۋ قۇرالى. اەس قۇرىلىسى سەكٸلدٸ ستراتەگييالىق جوبالار ۇزاق مەرزٸمدٸ ماڭىزدى جوبا. سوندىقتان بۇل باعىتتا حالىقتىڭ پٸكٸرٸ مەن كەلٸسٸمٸ ماڭىزدى. بۇل ٷدەرٸس ازاماتتارعا مەملەكەت ساياساتىنا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
اەس سالۋ مەسەلەسٸ بويىنشا قوعامدا ەرتٷرلٸ پٸكٸر بار ەكەنٸن ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز. بٸرەۋلەر ونى ەكونوميكالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىقتىڭ كەپٸلٸ دەپ ساناسا, باسقالارى ەكولوگييالىق جەنە رادياتسييالىق قاۋٸپتەرگە الاڭدايدى. رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ ارقىلى ٷكٸمەت بۇل پٸكٸرلەردٸ ەسكەرٸپ, كونسەنسۋسقا قول جەتكٸزۋدٸ ٶز باسىم ماڭىزدى مەسەلە دەپ ەسەپتەيمٸن. اەس سالۋ ول كەزەكتٸ بٸر زاۋىت سالۋ ەمەس. بۇل ەكولوگييا مەن ادام دەنساۋلىعىنا ىقتيمال ەسەر ەتەتٸنٸن نىسان ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە كەيبٸر ازاماتتاردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تٷسٸنۋگە بولادى. فۋكۋسيما جەنە چەرنوبىل اپاتتارى سيياقتى تاريحي وقيعالار بۇل تاقىرىپقا ەرەكشە نازار اۋدارتتى. رەفەرەندۋم ارقىلى حالىق ەكولوگييالىق قاۋٸپتەرگە قاتىستى ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرە الادى.
وسى رەتتە ەلٸمٸزدە اەس سالۋ ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ مەن جاسىل ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ستراتەگيياسىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ دەسەك تە بولادى. يادرولىق ەنەرگييانىڭ ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى, الايدا ونىڭ سالدارىن ۇزاق مەرزٸمدە باعالاۋ قاجەت. حالىقتىڭ بۇل باعىتتى قولداۋى نەمەسە قارسى بولۋى ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق ساياساتىن ايقىندايتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق پرينتسيپتەرگە ادالدىعىن جەنە حالىقتىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋگە ۇمتىلاتىنىن كٶرسەتەدٸ. بۇل حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىندا ەلدٸڭ ساياسي بەدەلٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان اەس سالۋ بويىنشا رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ – ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيياسىن انىقتاۋدا ماڭىزدى قادام. بۇل شەشٸم تەك ٷكٸمەتتٸڭ ەمەس, بٷكٸل حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلدانۋىن ٶز باسىم قولدايمىن. ٶيتكەنٸ ونىڭ ەسەرٸ تەك قازٸرگٸ ۇرپاققا ەمەس, بولاشاق ۇرپاقتارعا دا تيەدٸ. رەفەرەندۋم حالىقتىڭ دەموكراتييالىق قۇقىعىن ٸسكە اسىرۋدىڭ جەنە ەلدەگٸ ماڭىزدى مەسەلەلەر بويىنشا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ تيٸمدٸ قۇرالى ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
– دەۋرەن مىرزا اەس-تٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جايىندا نە ويلايسىز?
– قازٸر اەس ەلەمدەگٸ ەنەرگييانىڭ ەكولوگييالىق تازا ەرٸ تيٸمدٸ تٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ سانالادى. بٸراق ونىڭ قۇرىلىسى مەن پايدالانۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى مەسەلەلەر ەرقاشان ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمٸن. قاۋٸپسٸزدٸك تەك تەحنولوگييالىق اسپەكتٸلەرگە عانا ەمەس, سونداي-اق ەكولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەرگە دە قاتىستى بولۋى كەرەك. وسى مەسەلەگە قاتىستى بٸراز ٸزدەنگەنٸمدە اەس-تٸڭ قاۋٸپسٸز جٷيەلەرٸ بەلسەندٸ جەنە پاسسيۆتٸ دەپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ ەكەن. بەلسەندٸ جٷيەلەر (مىسالى, سالقىنداتۋ جٷيەسٸ) سىرتقى ەنەرگييا كٶزدەرٸنە تەۋەلدٸ بولسا, پاسسيۆتٸ جٷيەلەر ەلەكتر قۋاتىنسىز دا جۇمىس ٸستەي بەرەتٸن بٶلٸكتەرٸن جاتىقادى ەكەن. قازٸرگٸ رەاكتورلار بٸرنەشە قاباتتان تۇراتىن قاپتامامەن جابدىقتالعان. بۇل جٷيە رادياتسييانىڭ سىرتقا تارالۋىنا جول بەرمەيدٸ. سوندىقتان اينالاعا رادياتسييا تارالىپ كەتەدٸ دەپ قاۋٸپتەنۋگە نەگٸز جوق. سونىمەن قاتار قازٸرگٸ رەاكتورلار جۇمىسىن جىلدام توقتاتاتىن اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيەلەرمەن جابىدىقتالاتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
اەس قۇرىلىسى ٷشٸن الاڭ تاڭداۋ كەزٸندە جەر سٸلكٸنٸسٸ قاۋپٸ جوعارى ايماقتاردان اۋلاق بولۋ قاجەت. زاماناۋي ستانتسييالار سەيسميكالىق تۇراقتىلىق ستاندارتتارىنا سەيكەس جوبالانادى, ياعني جەر سٸلكٸنٸسٸ بولعان جاعدايدا دا زاقىمدانباي جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس.
- اەس تٶڭٸرەگٸندەگٸ تاعى بٸر ساۋال – «قۇرىلىستى قاي مەملەكەتتٸڭ ماماندارى جٷرگٸزەدٸ?» دەگەنگە سايادى. وسى ورايدا, وڭتٷستٸك كورەيا, رەسەي, جاپونييا سيياقتى ەلدەردٸڭ اتالعانى ايان. بۇل ورايدا, تٷركييادا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ستانسا قۇرىلىسىن كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ سالىپ جاتقانى ايتىلادى. ونى بٸزدٸڭ بٸراز جۋرناليستەرٸمٸز, عالىمدارىمىز كٶزدەرٸمەن كٶرٸپ كەلدٸ, قاتەلەسپەسەم.
ساراپشى رەتٸندە قازاقستانداعى ماڭىزدى جوبانى قاي مەملەكەتتٸڭ ماماندارى قولعا العانىن قالايسىز?
- بٷگٸندە اەس-تٸ قاي ەلدٸڭ كومپانيياسى سالادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ تىم ەرتە. الداعى رەفەرەندۋمدا ەل ازاماتتارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ اەس قۇرىلىسىن قولداپ داۋىس بەرسە, ۋەكٸلەتتٸ ورگان ەلٸمٸز ٷشٸن بارىنشا وڭتايلى جەنە تيٸمدٸ شەشٸم قابىلدايتىنى انىق.
مەردٸگەردٸ تاڭداعاندا سان-الۋان اسپەكتٸلەر ەسكەرٸلەتٸن بولادى, سونىڭ ٸشٸندە تەحنيكالىق سيپاتتامالار, قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ, قارجىلاندىرۋ شارتتارى, ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸ, قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ جەنە تاعى باسقالار. ەڭ باستىسى – بۇل شەشٸم ۇلتتىق مٷددەلەردٸڭ باسىمدىعى مەن پراگماتيزم قاعيداسىنا نەگٸزدەلۋٸ تيٸس.
- اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ پايداسى جٶنٸندە تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلىپ جاتىر. قايسىسىن قۇپتايسىز, الىپ-قوسارىڭىز بار ما?
- حالقىمىز قازاقستاندى بولاشاققا ۇمتىلعان ەل رەتٸندە قاراستىرسا, نەگٸزسٸز ٷرەي مەن فوبيياعا بەرٸلمەۋ كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى بٸزدٸ ەنەرگييانى شەتەلدەن قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا مەجبٷرلەپ, كٶرشٸلەس ەلدەرگە تەۋەلدٸ ەتٸپ كەلەدٸ, ال بەيبٸت اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسادى.
ەلٸمٸزدە ادام سانى ٶسٸپ, جاڭا ٶنەركەسٸپ پەن اۋىل شارۋاشىلىق نىساندارى پايدا بولۋدا, كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييا ينفراقۇرىلىمى كەڭەيٸپ جاتىر. ەكونوميكامىز ەلەكتر قۋاتىمەن تۇراقتى جەنە جەتكٸلٸكتٸ تٷردە قامتاماسىز ەتٸلمەسە, داعدارىسقا ۇشىراۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن.
ال اەس-تٸ باسقا قۋات كٶزدەرٸمەن ساۋاتتى تٷردە ٷيلەستٸرۋ ەنەرگييا تاپشىلىعى مەسەلەسٸن شەشۋدٸڭ تيٸمدٸ جولدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار اەس جوباسىن ٸسكە اسىرۋ ارقىلى قوسىلعان قۇنى جوعارى يادرولىق ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋگە جەنە يادرولىق مەديتسينا سيياقتى سالالارداعى زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالاردى دامىتۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزادى.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
