دالا داستاندارى
ەدەبيەتتانۋشىلار ونىڭ ٶلەڭدەرٸندە دالا داستاندارى – باتىرلار جىرى مەن جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ ىقپالى ەسٸپ تۇراتىنىن ايتادى. ەسٸرەسە, ۇلى دالا تاريحىن, مەدەنيەتٸن تەرەڭ زەردەلەگەن اقىن جىلقىنى, دالانى, قىپشاقتار جايىنداعى اڭىزداردى ٶز ٶلەڭدەرٸنە مەيلٸنشە كٸرٸكتٸرە وتىرىپ, رۋحاني تولعانىستى ارعى زامانالارعا جەتەلەپ ەكەتەتٸندٸگٸمەن ەرەكشەلەندٸ.
[caption id="attachment_10061" align="alignleft" width="240"]
ايتپاقشى, اقىننىڭ «ادامعا تابىن, جەر, ەندٸ» پوەماسى جايىندا تٷرلٸ پٸكٸر قايشىلىعى بار. سوڭعى جىلدارى وسى پوەمانىڭ اتاۋىن قۇپ كٶرمەي, دٸنگە قارسى, تاقىرىبىنىڭ ٶزٸنەن اتەيستٸك وي ەسٸپ تۇرادى دەپ قارايتىنداردىڭ قاراسى كٶبەيدٸ. اقىندا بٸر جولى پوەما اتاۋى ٷشٸن ٶزٸ دە قىنجىلاتىنىن ايتقان بولاتىن.
زەردەلٸ عالىم
عالىم ولجاستىڭ بەينەسٸ اقىن ولجاستان ەش كەم ەمەس, بەلكٸم اتاعى ودان دا ارتىق. ونىڭ عىلىمي بولجامدارى مەن تەك ٶزٸنە تەن توسىن ەرٸ جاڭاشىل بايلامدارى ورىسشىل جٷيەگە جاقپاعانىمەن, عىلىمي ورتانى ٶزٸنە جالت قاراتتى.
"قازاقستاندى ەدەبي تۇرعىدا ەلەم كارتاسىنا ەنگٸزگەن دەل سول (و.س.), سەبەبٸ, ول شىن مٶنٸسٸندەگٸ العاشقى حالىقارالىق قازاق جازۋشىسى بولدى. ولجاس قازاقتار تۋرالى كٶپ جازدى جەنە سول جازعاندارىمەن بٷكٸل ەلەمدٸ قىزىقتىرا الدى. مەسكەۋلٸكتەردٸڭ ونىڭ كٸتاپتارىن قالاي دٷكەن سٶرەلەرٸنەن سىپىرىپ-سيىرىپ الىپ كەتكەندەرٸ مەنٸڭ ەسٸمدە. ال, "از ي يا" كٸتابى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىن, بۇل مەنٸڭ پٸر تۇتار كٸتابىم...".
قازاقتىڭ تاعى بٸر ورىستٸلدٸ اقىنى, بٷگٸندە امەريكادا تۇراتىن, جىرلارى كٶپتەگەن ۇلت تٸلٸنە اۋدارىلعان, مەسكەۋدٸڭ ەدەبي ورتاسىن جاقسى بٸلەتٸن باقىت كەنجەەۆ بٸر سۇحباتىندا وسىلاي دەپتٸ. ولجاستى مەشھۇر ەتكەن شىعارماسى – «از ي يا». بۇعان تالاس جوق. بۇل كٸتابى اقىندى ويشىلعا, عالىمعا اينالدىردى جەنە ەلەمدٸ ەكٸنشٸ رەت ٶزٸنە بۇرعىزدى. بۇل جولعى داڭق – شىن داڭق ەدٸ. ونىڭ سٷبەلٸ ەڭبەگٸنٸڭ, تەرەڭ زەردەسٸنٸڭ جەمٸسٸ ەدٸ. ەجەلگٸ ورىس جىرى دەپ ەسەپتەلەتٸن «يگور جاساعى تۋرالى جىردى» زەرتتەگەن اقىن ودان كٶپتەگەن كٶنە تٷركٸ سٶزدەرٸن تاۋىپ, بۇل جىردىڭ العاشقى اۆتورى تٷركٸ بولۋى مٷمكٸن, ياكي ەكٸ تٸلدٸ تەڭ بٸلەتٸن اقىن دەگەن بايلام جاسايدى. بٸر كەزدەرٸ ورىستاردى تٷركٸلەردٸڭ باسقارعانىن بٸلسە دە, بٸلمەسكە سالىنعان, اقىننىڭ بۇلتارتپاس دەلەلدەرٸنە ٶرە تٷرەگەلگەن يدەولوگييا قىزمەتكەرلەرٸ «از ي يا» شىعارماسىن جەردەن الىپ, جەرگە سالدى. اقىننىڭ ٶزٸنە دە ەسكەرتۋلەر جاسالىپ, ساياسي جٷيەنٸڭ تەپەرٸشٸ, قىسىمى كٷشەيدٸ. بٸراق دەل وسى جىلدارى اقىنعا ەلدٸڭ, وقىرماننىڭ قۇرمەتٸ بۇرىنعىدان دا ارتا تٷستٸ. «از ي يا» قارا بازارلاردا ساتىلىپ, كٶپشٸلٸك ورتادا جاسىرىن سۇرانىسقا يە بولدى. وسى جىلدارى ولجاستىڭ اتى قازاقتىڭ ەر ٷيٸندە ايتىلاتىن, ەربٸر قازاق ولجاسىمەن ماقتاناتىن. ونىڭ جىرلارى مەن ٶمٸر جولى جايىندا ەدەمٸ حيكايالار, اڭىزدار ەلدٸ ارالاپ, اقىن تاعدىرى, شىعارماشىلىعى قاراپايىم جۇرتقا دا ىقپال ەتپەي قويعان جوق. «از ي يا»-نى قولداۋ, ونى اقتاپ الۋ ۇلتتىڭ ٶز مەدەنيەتٸ, تاريحى الدىنداعى بورىشى ٸسپەتتٸ سەزٸلدٸ. سول كەزدە ەل باسقارعان دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ٶزٸ بۇل ٸسكە ەنجار قاراماي, كٸتاپتىڭ اقتالۋىنا اتسالىسىپ, اقىندى قورعادى.
ونىڭ قوعامدىق ورتاداعى بەلسەندٸلٸگٸ مەن تانىمالدىلىعى 1986 جىلى الماتىدا ٶتكەن جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە ەيگٸلەنە تٷستٸ. تورىققان, جوعارىعا ٶزدەرٸنٸڭ تالابىن قويعان جاستار بٸردەن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸ ٸزدەپ, ودان كٶمەك سۇرادى. بۇل جايلى كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان جەلتوقسانشىلار ەلٸكٷنگە ايتادى. كەيبٸر دەرەكتەر اقىننىڭ ەلگە اۋىر تيگەن ساياسي تولقۋ كەزٸندە جاستاردان كەزٸگۋدەن قاشقانىن ايتسا, ەندٸ بٸر ەڭگٸمەلەردە ونىڭ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسىپ, زاپى كٶرگەن جاستاردى وداقتا پانالاتىپ, اقتالۋىنا كٶمەكتەسكەنٸن, كەيبٸرٸنە اقشالاي دا جەردەمدەسكەنٸن جەتكٸزەدٸ.
ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ «جازۋ تٸلٸ», «1001 سٶز», «تاريحقا دەيٸنگٸ تٷركٸلەر» سەكٸلدٸ عىلىمي ەڭبەكتەرٸ ەجەلگٸ تٸل, مەدەنيەت, تاريحتى جٸتٸ زەرتتەپ, تىڭ بايلامدار جاساپ, بٸر-بٸرٸمەن ٶزەكتەس تاريحنامالاردى اقتارىپ, تٷپكٸ شىندىقتى اشۋعا قۇلشىنادى. وسى ەڭبەكتەرٸنٸڭ ەرقايسىسى قوعامدىق پٸكٸر قوزعاپ, عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى.
تٷسٸنٸكتٸ جەنە تٷسٸنٸكسٸز...
ولجاس – قوعام قايراتكەرٸ. ونىڭ ٶمٸرٸ تٷرلٸ ساياسي ٸس-شاراعا ارالاسۋمەن ٶتٸپ كەلەدٸ. ول بٸر كەزدەرٸ كەڭەس وداعىنىڭ بٸرەگەي باسشىلارىمەن دوس بولدى. قوناەۆتىڭ دا شاپاعاتىن كٶردٸ. ۇزاق جىل قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا حاتشى, بٸرٸنشٸ حاتشى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. «قازاقفيلم» كينوستۋديياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تا جۇمىس ٸستەدٸ. سول كەزەڭدە تٷسٸرٸلگەن فيلمدەر قازاق كينوسىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارى ەكەنٸ شىندىق.
ونىڭ قوعامدىق ورتاداعى تانىمالدىلىعى 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە ەيگٸلەنە تٷستٸ. تورىققان, جوعارىعا ٶزدەرٸنٸڭ تالابىن قويعان جاستار بٸردەن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸ ٸزدەپ, ودان كٶمەك سۇرادى. بۇل جايلى كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان جەلتوقسانشىلار ەلٸكٷنگە ايتادى. كەيبٸر دەرەكتەر اقىننىڭ ەلگە اۋىر تيگەن ساياسي تولقۋ كەزٸندە جاستاردان كەزٸگۋدەن قاشقانىن ايتسا, ەندٸ بٸر ەڭگٸمەلەردە ونىڭ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسىپ, زاپى كٶرگەن جاستاردى وداقتا پانالاتىپ, اقتالۋىنا كٶمەكتەسكەنٸن, كەيبٸرٸنە اقشالاي دا جەردەمدەسكەنٸن جەتكٸزەدٸ.
[caption id="attachment_10062" align="alignright" width="360"]
بۇدان سوڭ اقىن «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىن باسقاردى. سەمەي پوليگونىن جابۋ ٷشٸن كٶتەرٸلگەن حالىقتىڭ ٷنٸن جەتكٸزٸپ, حالىقارالىق قوزعالىستىڭ كەڭ اۋقىم الۋىنا بار كٷشٸن سالعانى بارشاعا مەلٸم.
تەۋەلسٸزدٸكتەن بۇرىن حالىق ونى ۇلت قورعانى, قازاقتىڭ جاناشىرى رەتٸندە ەلەستەتتٸ. يە, سولاي ويلادى...
ەيتكەنمەن, ولجاس ومارۇلى جايلى ەڭگٸمە تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن كەرٸ باعىتتا ٶزگەردٸ. ەندٸ ونى ۇلت جاناشىرى ەمەس, ۇلتقا قارسى, تەۋەلسٸزدٸكتٸ قالامايدى, بۇرىنعى كەزەڭدٸ اڭسايدى دەپ سٶگۋشٸلەر مولايدى. بۇعان اقىننىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل بولۋىنا ەرتە دەپ پٸكٸر بٸلدٸرۋٸ جەنە قازاقستان ٷشٸن تولىق تەۋەلسٸزدٸك بولمايتىنىن ايتۋى سەبەپ بولدى. «رەسەيدەن بٶلٸنۋ – مٷمكٸن ەمەس, – دەيدٸ و. ومارۇلى. – بٸز تالاي عاسىردان بەرٸ بٸرگە كەلەمٸز, بٸرگە بولا بەرەمٸز...». ول تالاس ەلٸ توقتاعان جوق. ٷنەمٸ نازارباەۆ ساياساتىن قولداپ, ەلگە اسىقپاۋ كەرەكتٸگٸن ەسكەرتەتٸن ونىڭ پٸكٸرٸن ەرتٷرلٸ توپتار ەرقيلى تٷسٸندٸرۋگە ەۋەس.
قازٸر 80 جاسقا تاقاعان اقىن قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-داعى ٶكٸلٸ.
احمەت ساعىندىق
