بۇعان دەيٸنگٸ ماقالامىزدا («رەفورمالار مەنٸ – 5: ىقپالدى پارلامەنت») ەلٸمٸزدەگٸ ٶكٸلدٸ بيلٸكتٸڭ ترانسفورماتسيياسى تۋرالى سٶز قوزعاعان ەدٸك. سودان بەرٸ رەفورمالار ودان ەرٸ جالعاسىن تاۋىپ, 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا ٶتكەن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستاندىقتاردىڭ 87 پايىزدان استامى جاڭا كونستيتۋتسييانى قولداپ داۋىس بەردٸ. قوعامنىڭ ەلدٸ جاڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋدى كٶزدەيتٸن سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتٸن بۇل تاريحي تاڭداۋ ۇلت بٸرلٸگٸنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸنە اينالىپ, تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان كەزەڭدە سىرتقى سىن-قاتەرلەردٸ ەڭسەرۋ ٷشٸن دەر كەزٸندە قولعا الىنعان ناقتى شارا بولعانى سٶزسٸز.
بٷگٸندە پرەزيدەنتتٸك رەفورمالار جاي عانا ٶزەكتٸ ەمەس, ولار جاھاندىق ٶزگەرٸستەر اعىنىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. ەلەمدەگٸ قۋاتتى كٷش ورتالىقتارىنىڭ بۇرىنعى جٷيەسٸ ەلسٸرەپ, جاڭا كٷشتەر قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كەزەڭدە ٶز ەگەمەندٸگٸن بەرٸنەن جوعارى باعالايتىن, بٸرتۇتاس ۇلت قانا جاڭا ەلەمدە لايىقتى ورنىن تابا الادى. بٸز گەوساياسي داۋىلعا دايىن ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتتٸك. بۇل بٸرتۇتاس, ەدٸلەتتٸ قازاقستان ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى.
قۇبىلمالى ەلەم
سوڭعى شيرەك عاسىر بويى ساياساتتانۋشىلار قۇبىلمالى ەلەم تۋرالى جيٸ ايتىپ كەلدٸ. الايدا بۇل ۇعىم نەگٸزٸنەن بەلگٸلٸ بٸر تۇراقتى اعىستا جٷرٸپ جاتقان ەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸ بٸلدٸرەتٸن. ال بٷگٸندە ەلەمدەگٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ قارقىنى كٷشەيگەن سايىن بۇل تەورييالىق پايىمداۋلاردىڭ ٶزٸ الاڭداۋشىلىق تۋدىرا باستادى. ٶتكەن جىل, اي نە تٸپتٸ اپتا ٸشٸندەگٸ جاھاندىق وقيعالارعا تالداۋ جاسايتىن ەلەمدٸك باق ماتەريالدارىن شولىپ شىقساڭىز, الدا ٷلكەن بەيبەرەكەتسٸزدٸك تۇرعانداي ەسەر قالدىرادى. ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ شايقالتىپ, جولىنداعىنىڭ بەرٸن جايپاپ ٶتەتٸن توقتاۋسىز كٷشتٸڭ – ەڭسەرٸلمەس داۋىلدىڭ جاقىنداپ قالعانىن, تٸپتٸ باستالىپ كەتكەنٸن سەزدٸرەتٸندەي.
شىنىمەن سولاي ما? بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن ەلەمدٸك تەرتٸپ دەگەنٸمٸز نە ەكەنٸن قاراستىرايىق. تەرتٸپ, ەڭ الدىمەن, مٷددەلەر تەڭدٸگٸ مەن ونى ساقتاۋدىڭ جالپى ەرەجەلەرٸ ەكەنٸ انىق.
وسى تۇرعىدان العاندا, حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸ تۋرالى قازٸرگٸ كٶزقاراستىڭ نەگٸزٸ 17-عاسىردا باتىس ەۋروپادا بولعان جويقىن وتىز جىلدىق سوعىستان كەيٸن قالاندى. ونىڭ سالدارى بۇرىنعى بارلىق ەسكەري قاقتىعىستاعى شىعىننان اسىپ تٷستٸ. ۆەستفال بەيبٸت كەلٸسٸمٸنە قاتىسۋشىلار ۋاقىت ٶتە كەلە بٷكٸل ەلەمنٸڭ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸنە ٷلگٸ بولعان نەگٸزگٸ قاعيداتتاردى ساقتاۋعا مٸندەتتەندٸ.
ۆەستفال ەلەمدٸك تەرتٸپ جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى بارشاعا مەلٸم, ولار: مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸك, اۋماقتىڭ تۇتاستىعى جەنە ٸشكٸ ٸستەرگە ارالاسپاۋ; ەگەمەن مەملەكەتتەردٸڭ كٶلەمٸنە نەمەسە كٷش-قۋاتىنا قاراماستان ولاردىڭ رەسمي تەڭدٸگٸ; كٷشتەر تەپە-تەڭدٸگٸ; دٸني سەنٸم بوستاندىعى; حالىقارالىق شارتتاردى ساقتاۋ مٸندەتتەمەسٸ; ۇلتتىق مٷددەلەردٸڭ باسىمدىعى.
بٷگٸن جاھاندىق شاحمات تاقتاسىنداعى نەگٸزگٸ ويىنشىلار اتالعان قاعيداتتاردىڭ بەرٸن دەرلٸك بۇزىپ وتىرعانىن كٶرۋ قيىن ەمەس. دەگەنمەن سوڭعى جٷز جىلداعى تاريحي وقيعالارعا جالپىلاما زەر سالعاننان-اق مويىندالعان حالىقارالىق نورمالاردىڭ تىم ٶرەسكەل بۇزىلۋىن, سونىڭ سالدارىنان قاتىگەز جەرگٸلٸكتٸ قاقتىعىستاردى ساناماعاندا, كەم دەگەندە, ەكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ ورىن العانىن بايقاۋعا بولادى.
ەربٸر جاھاندىق اپاتتان كەيٸن حالىقارالىق قاتار ٶمٸر سٷرۋ قاعيداتتارىنا بەلگٸلٸ ەسكەرتۋلەرمەن ورالۋعا ەرەكەت جاسالادى. مەسەلەن, بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن جەڭٸمپاز دەرجاۆالار ۆەرسال-ۆاشينگتون ەلەمدٸك تەرتٸپ جٷيەسٸن قۇردى, نەتيجەسٸندە ۇلتتار ليگاسى اتتى ۇجىمدىق حالىقارالىق ورگان پايدا بولدى. الايدا ٷستەمدٸك ەتۋ شەكاراسىن قايتا بٶلۋگە ۇمتىلۋ جەنە جەڭٸلگەندەردٸ كەمسٸتۋ جٷيەنٸڭ تۇراقسىزدىعىنا الىپ كەلدٸ دە, 30-جىلداردىڭ اياعىندا ول جىلدام ىدىرادى. سونىڭ سالدارىنان ەلەم ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى سوعىستى باستان ٶتكەردٸ.
سوعىس باستالعاننان كەيٸن ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ, ياعني 1941 جىلى اقش پەن ۇلىبريتانييا اتلانت حارتيياسىنا قول قويدى, وعان كەيٸنٸرەك كسرو مەن باسقا جيىرمادان استام مەملەكەت قوسىلدى. حارتييا, شىن مەنٸندە, ەلەمدٸ ۆەستفال قاعيداتتارىنا ورالتۋعا جاسالعان ەرەكەت بولدى جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ جاھاندىق تەرتٸپتٸڭ نەگٸزٸن قالادى. بۇل تەرتٸپ 1945 جىلى ەلەمنٸڭ شامامەن بارلىق ەگەمەن مەملەكەتٸ مٷشە بولعان بۇۇ-نىڭ, حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋ, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىمەن بەكي تٷستٸ.
الايدا وسىدان كەيٸن ٸلە-شالا, 1946 جىلى قىرعيقاباق سوعىس, ەكٸ ٷستەم دەرجاۆانىڭ جاھاندىق گەوساياسي قارسىلاسۋى باستالدى: سوعىستىڭ بٸر جاعىندا ۆارشاۆا پاكتٸسٸ بويىنشا وداقتاستارىمەن بٸرگە كسرو تۇرسا, ەكٸنشٸ جاعىندا ناتو-داعى وداقتاستارىمەن بٸرگە اقش تۇردى. بۇل رەتتە قىرعيقاباق سوعىستى ەكٸ تاراپ بٸردەي تارتىلعان جەرگٸلٸكتٸ قاقتىعىستار قىزدىرا تٷستٸ. ول ٷشٸن ۆەتنام مەن اۋعانستانداعى سوعىستى ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ. بٸرٸنشٸسٸ اقش-تىڭ يميدجٸنە سوققى بەرٸپ, ولاردى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت تٸكەلەي ەسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسۋدان باس تارتۋعا مەجبٷرلەسە, ەكٸنشٸسٸ كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا سەبەپ بولدى. تۇتاستاي, بيپوليارلىق ەلەمنٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن ەرەجەلەر ەمەس, يادرولىق ارماگەددون الدىنداعى ٷرەي ۇستاپ تۇردى.
قىرعيقاباق سوعىستا جەڭٸسكە جەتكەننەن كەيٸن, 90-جىلدارى باتىس ەلەمٸ جەڭٸمپاز رەتٸندە دٷنيە جٷزٸنە ليبەرالدى دەموكراتييا قاعيداتىن تاراتۋمەن جاڭا جٷيە قۇرۋعا تىرىستى. وسىمەن يدەولوگييالىق قايشىلىق, جاھاندىق رەۆوليۋتسييا مەن سوعىس اياقتالادى, ەسحاتولوگييالىق «تاريحتىڭ اقىرى» بولادى دەپ كٷتٸلدٸ. شىندىق بۇل ٷمٸتتٸ كٷل-تالقان ەتتٸ. 1990 جەنە 2020 جىلدار ارالىعىن «اقىرعان وتىزجىلدىق» دەۋگە بولادى. بۇل ەلەمنٸڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸندەگٸ قاندى قاقتىعىستارمەن قاتار بولعان گەوساياسي ٶزگەرٸس ۋاقىتى ەدٸ. نەگٸزگٸلەرٸن ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸن:
1990-1991: پارسى شىعاناعىنداعى سوعىس; 1991-2001: يۋگوسلاۆييا سوعىسى; 1998-2003: ۇلى افريكا سوعىسى – WWII ۋاقىتىنان بەرگٸ ٶلٸم-جٸتٸمٸ ەڭ كٶپ زۇلمات سوعىس; 2001-2021: اقش ٷشٸن ەكٸنشٸ ۆەتنامعا اينالعان اۋعانستان جەنە 2003-2011: يراكتاعى سوعىس; 2008: رەسەي-گرۋزييا قاقتىعىسى; 2014-2024: سيريياداعى ازاماتتىق سوعىس; 2022: ۋكراينادا سوعىستىڭ باستالۋى, 2023-2025: گازا سەكتورىنداعى سوعىس; 2026: اقش پەن يزرايلدٸڭ يرانعا قارسى ەسكەري وپەراتسيياسى جەنە بٷكٸل تاياۋ شىعىستا جاعدايدىڭ كٷرت شيەلەنٸسۋٸ.
وسىنداي ٷزدٸكسٸز قاقتىعىستار تٸزبەگٸن وتىز جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس دەپ قاراۋعا بولادى. بۇعان قوسا, ٶرت وشاعىن سٶندٸرۋگە تىرىسقان بارلىق ەرەكەت جالىندى ودان ەرٸ ٶرشٸتە تٷستٸ: نيۋتوننىڭ ٷشٸنشٸ زاڭىنا ساي كەز كەلگەن ەرەكەت تەڭ قارسىلىق تۋدىردى.
ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك ينستيتۋتتارى, ەڭ الدىمەن, بۇۇ, سونداي-اق ەقىۇ تاراپىنان ەلەمدٸك پروتسەستەرگە قانداي دا بٸر ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعالدى. تٸپتٸ, بۇل جاعداي ورنىعا تٷسكەن تۇراقسىزدىق پروتسەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالدى. حالىقارالىق بيۋروكراتييا بٸردە-بٸر قاقتىعىستىڭ الدىن الا المادى, تاراپتاردى ودان ەرٸ قارسىلاسۋعا يتەرمەلەيتٸن دەرمەنسٸز دەكلاراتسييالارمەن عانا شەكتەلدٸ.
ەلەم پسيحولوگييالىق تۇرعىدان دا, ەڭ باستىسى, رەسۋرستار جاعىنان دا تيتىقتادى. 2008 جىلعى قارجىلىق داعدارىستان ەسٸن ەرەڭ جيناعان جاھاندىق ەكونوميكا پاندەمييادان كەيٸن رەتسەسسيياعا ۇشىرادى. سونىڭ سالدارىنان ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ قارقىنى 2008 جىلعا دەيٸنگٸ «التىن دەۋٸرمەن» سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ. يراك پەن اۋعانستانداعى وقيعالار كٶرسەتكەندەي, دەموكراتييانى سىرتتان كٷشتەپ ەنگٸزۋ جەنە بٶتەن قۇندىلىقتى سٸڭٸرۋ كواليتسييا ەلدەرٸ ٷشٸن تىم اۋىر ەرٸ قاۋٸپتٸ تۇزاق بولدى. تٸپتٸ, بۇل ساياسات ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستارعا الىپ كەلگەن ەلەسكە اينالدى. وسىلايشا, ليبەراليزم ۇرانىمەن قالىپتاسقان باتىس جەتەكشٸلٸك ەتكەن مونوپوليارلىق ەلەمدٸك تەرتٸپ ٶز ٸشكٸ قايشىلىقتارىنىڭ سالدارىنان ەلسٸرەدٸ.
«اقىرعان وتىزجىلدىقتىڭ» باستى ساباعى ايقىن: بٸردە-بٸر مەملەكەت نەمەسە مەملەكەتتەر توبى ٶز يدەولوگيياسىن ٶزگەلەرگە كٷشتەپ ەنگٸزٸپ, بٷكٸل ەلەمدٸ تولىق باقىلاۋدا ۇستاي المايدى. تٸپتٸ, وداقتاستارىمەن بٸرگە ەرەكەت ەتەتٸن اقش سيياقتى ٸرٸ دەرجاۆانىڭ دا رەسۋرسى شەكسٸز ەمەس. ولاردى ساقتاپ, تولىقتىرۋ ٷشٸن ۇزاقمەرزٸمدٸ داعدارىسقا ۇرىندىرمايتىن تۇراقتى دامۋ قاجەت.
يران تٶڭٸرەگٸندەگٸ جاعداي كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, مۇنداي ٶڭٸرلٸك ٸرٸ قاقتىعىستار جاھاندىق ەكونوميكاعا ٷلكەن ەسەر ەتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, پارسى شىعاناعىنداعى داعدارىستىڭ ۋشىعۋى مۇناي نارىعىنىڭ تۇراقسىزدانۋىنا الىپ كەلٸپ وتىر. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا مٷددەلٸ ازييا مەن ەۋروپانىڭ كٶپتەگەن ەلٸ ٷشٸن اسا قولايسىز فاكتور ەكەنٸ سٶزسٸز.
سوندىقتان بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدەگٸ ساقتىقپەن ايتار بولساق, الداعى ۋاقىتتا داعدارىستان شىعۋ جولدارىن ٸزدەۋ حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندە باسىم باعىتقا اينالۋى ىقتيمال. ەگەر سولاي بولسا, تاريح لوگيكاسىنا سٷيەنسەك, كەلەسٸ كەزەڭدە جاڭا ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ قالىپتاستىرۋ ٷدەرٸسٸ باستالادى. ياعني, كٷشتەر تەپە-تەڭدٸگٸن قايتا بٶلۋ جەنە ونى قامتاماسىز ەتەتٸن جاڭا حالىقارالىق تەتٸكتەر جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ الدىڭعى قاتارعا شىعادى.
ەسەيگەن ەلەم
بٷگٸندە جاھاندىق كٷش ورتالىقتارى باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋ قاۋپٸ بار, ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىنداعى جەنە تاياۋ شىعىستاعى سوعىستار سيياقتى بولجاپ بولمايتىن ٷدەرٸستەردٸ تەجەۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل جاعداي مانەۆر جاساۋ كەڭٸستٸگٸن تارىلتىپ, كەز كەلگەن سەتتە قايتارىمسىز نٷكتەدەن ٶتٸپ كەتۋ قاۋپٸن كٷشەيتەدٸ.
بٸر قاراعاندا, بۇل ۆەكتورعا اقش-تىڭ 47-پرەزيدەنتٸنٸڭ ەكٸنشٸ كادەنتسيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ جىلىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن قاتاڭ گەوساياسي وقيعالار لەگٸ قايشى. اتاپ ايتقاندا, امەريكا ارنايى جاساعىنىڭ ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتٸن تۇتقىنداۋى جەنە ەسٸرەسە, يرانعا قارسى ەسكەري وپەراتسييا ونسىز دا تابان تٸرەيتٸن بار دٷنيەسٸنەن ايىرىلعان ەلەمدٸ كەدٸمگٸدەي ەسەڭگٸرەتٸپ جٸبەردٸ. سونىمەن بٸرگە بيلٸكتٸڭ ەرەجەنٸ ۇستانا بەرمەيتٸن دونالد ترامپتىڭ قولىنا ٶتۋٸ تەرتٸپتٸڭ قالپىنا كەلەتٸنٸنە ٷمٸت سىيلاعان جاڭا كەزەڭنٸڭ حابارشىسىنا اينالدى. بۇل پارادوكس ەمەس.
سوڭعى كەزدەرٸ قازٸرگٸ ەلەم ەكٸجٷزدٸدەن ارسىزعا اينالدى دەگەن پايىم بار. بٸراق بۇل ٷستٸرت باعا, يدەاليزم ايناسىنداعى كٶزقاراستىڭ ينەرتسيياسى. ەلەم شىندىعىندا ەسەيٸپ كەلەدٸ, ال ەسەيۋ وڭاي پروتسەسس ەمەس. ەندٸگٸ جەردە قامقورشى ەرٸ پوليتسييا رٶلٸن قابىلدايتىن «تٷزۋ» كٶشباسشى, «جاقسى ادام» جوق, ەمبەباپ قۇندىلىقتار مەن يدەولوگييا دا جوق, ەركٸم ٶزٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرەدٸ. سونداي-اق امەريكالىقتار ۇلتتىق رەسۋرستار ەسەبٸنەن بولاتىن جاھاندىق الترۋيزم بەرۋشٸ تاراپ ٷشٸن جاي عانا شىعىن ەمەس, سونداي-اق ول قابىلداۋشى تاراپتى ينفانتيليزمگە ۇشىراتاتىنىن دەر كەزٸندە تٷسٸندٸ.
جەتەكشٸ امەريكالىق حالىقارالىق مامان فاريد زاكارييا «Ten Lessons for a Post-Pandemic World» اتتى كٸتابىندا امەريكالىقتان كەيٸنگٸ ەلەمگە كٶشۋدٸ بىلايشا سيپاتتايدى: «پارادوكس مىنادا, امەريكا ٶزٸ جاساعان ەلەمدٸ ٶزٸ قيراتىپ جاتىر. بۇل كەزدەيسوق حاوس ەمەس, بۇل اقش-تى سەۋلەتشٸدەن دجاگگەرناۋتقا اينالدىراتىن ۇلتتىق ەگويزمدٸ تاڭداۋ».
الايدا بۇل جەردە دجاگگەرناۋت – قۇتىدان شىققان جىن ەمەس, كەرٸسٸنشە, جاڭا ٸرگەتاس قالاۋعا ارنالعان ورىندى تازالاۋ ٷشٸن عيماراتتى قيراتۋ لوگيكاسىنداعى پروراب. ياعني, بۇل وقىس وقيعا نەمەسە كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل – سانالى ستراتەگييا. ۇلتتىق ەگويزمدٸ تاڭداۋ كەرٸ شەگٸنۋ ەمەس, قايتا كٶپتەگەن كٷش ورتالىعىنىڭ جاڭا پاراديگماسىندا ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەمبەباپ ٷلگٸسٸ.
وسى جەردە مىناداي بٸرجاقتى باعالاۋ تۋىندايدى: ورىن العان حاوسقا پرورابتىڭ ٶزٸن نەمەسە ٶزگەرٸستەر سەۋلەتشٸسٸ – پرەزيدەنت ترامپتى كٸنەلاۋ. تۇتاستاي العاندا, بۇل ۇستانىمدى كەڭ فورماتتى ەكران كٶرٸنٸسٸن بٸر پيكسەلگە دەيٸن تارىلتىپ ىقشامداۋمەن سالىستىرۋعا بولادى. دونالد ترامپ – جٷيەنٸ داعدارىسقا يتەرمەلەگەن تۇلعا بەينەسٸ ەكەنٸ سٶزسٸز. دەگەنمەن ول بولماعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, وبەكتيۆتٸ پروتسەستەر (ليبەراليزم داعدارىسى, بالامالى كٷش ورتالىقتارىن جانداندىرۋ, رەسۋرس ٷشٸن كٷرەس) اقش-تى وسىنداي كٶشباسشىنى ٸزدەۋگە مەجبٷرلەيتٸن ەدٸ.
اقش-تىڭ 47-پرەزيدەنتٸنٸڭ تاريحي ميسسيياسى – ەسكٸ ەلەمنٸڭ جۇمىس ٸستەمەيتٸن پاراديگماسىن سوڭىنا دەيٸن قيراتۋ جەنە ەلەمدٸ ەسەيۋگە مەجبٷرلەۋ. حاريزماسى مىقتى, قاقتىعىسقا بارۋعا دايىن تۇراتىن جەنە ديپلوماتييالىق شارتتىلىقتى ەلەمەيتٸن دونالد ترامپ بۇل رٶلدٸ مٸنسٸز ورىنداپ وتىر. ونىڭ بولجاپ بٸلە بەرمەيتٸن جەنە بەيبەرەكەت كٶرٸنەتٸن شەشٸمدەرٸ باقىلاۋدان شىعۋعا شاق قالعان سۇراپىل حاوسقا بارىنشا قارسى تۇرا الادى.
امەريكا جوتادا جارقىراعان قالادان ٶز رەسۋرسى, تەحنولوگيياسى مەن ەسكەرٸ بار بەرٸك قامالعا اينالىپ كەلەدٸ. اقش بۇدان ەرٸ ەۋروپا مەن ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن «جايدان جاي» اقى تٶلەگٸسٸ كەلمەيدٸ. ەسكٸ ەرەجەلەردٸڭ ورنىنا ەكٸجاقتى جەنە ترانزاكتسييالىق جاڭا ەرەجەلەر كەلۋدە: دونالد ترامپ بۇۇ, دسۇ نەمەسە G7 ارقىلى جۇمىس ٸستەگەننەن گٶرٸ تٸكەلەي «پرەزيدەنت پرەزيدەنتپەن» مەمٸلەلەرٸن جٶن سانايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ترامپ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ بۇۇ-نىڭ قۇرامىنان جەنە كليماتتىق پاكتٸلەردەن شىعۋ ەرەكەتٸ – ٶكپە-رەنٸش ەمەس, ويلاستىرىلعان ستراتەگييا ەكەنٸن كٶرۋگە بولادى.
الايدا دونالد ترامپتىڭ ەكٸنشٸ كادەنتسييا كەزٸندەگٸ ەرەكەتٸ جاي عانا وقشاۋلانۋ ەمەس. بۇل اقش جاڭا ەلەمدە مٸندەتتەمەلەر مەن اۋقىمدى يدەولوگييالىق جٷكتەمەلەردەن ازات بولاتىن, ٶز قاتارلاستارىنىڭ اراسىندا بٸرٸنشٸ ورىندى يەلەنۋ ٷشٸن ەسكٸ ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ سانالى تٷردە قيراتاتىن راديكالدىق رەاليزم ساياساتىنا كٶشۋ. قانشا جەردەن پارادوكس بولسا دا, اقش پەن يران اراسىنداعى تەكەتٸرەستٸڭ ەسكەري قاقتىعىسقا ۇلاسۋى سوعان دەلەل. بۇل رەتتە اقش-تىڭ ەسكەري وپەراتسيياسى جاڭا دامۋ كەزەڭٸنە ٶتەر الدىندا تٷيٸنٸ تارقاتىلماعان تٷيتكٸلدەرمەن ەسەپ ايىرىسىپ, تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنٸستٸڭ سوڭعى ٶزەگٸن بٸرجولا جۇلىپ الىپ تاستاۋعا ۇمتىلعان قادام رەتٸندە ەسەپتەلەدٸ.
قالاي بولعاندا دا, اقش ستراتەگيياسىنىڭ مەنٸ ٶڭٸردە ۇزاقمەرزٸمدٸ ەسكەري قاقتىعىستى ساقتاۋدا ەمەس, كەرٸسٸنشە, اسا ماڭىزدى نٷكتەلەرگە ناقتى قىسىم جاساۋ ارقىلى ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جاڭا كونفيگۋراتسيياسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشۋىندا ەكەنٸ انىق. ٶيتكەنٸ تاريح كٶرسەتكەندەي, مۇنداي كٷردەلٸ ەرٸ شيەلەنٸسكەن تٷيٸندٸ تەك ٶڭٸردەگٸ بارلىق نەگٸزگٸ ويىنشىلار – يزرايل, اراب مەملەكەتتەرٸ, تٷركييا جەنە يران – جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتقان جاعدايدا عانا تارقاتۋعا بولادى. سيريياداعى جاعداي سونىڭ ايقىن مىسالى.
وسىلايشا, ەلەمدە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا پاراديگماسى قالىپتاسىپ كەلەدٸ. بۇل جٷيەدە ەلەمدٸك تەرتٸپ جوعارىدان تٶمەن قاراي ەمەس, ٶڭٸرلٸك كٷشتەردٸڭ تارماقتالعان جەلٸسٸ ارقىلى قالىپتاسادى. مۇنداي كٷردەلٸ ەلەمدە مەملەكەتتەر ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتىلىعى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزدەرٸ كٶتەرۋگە تيٸس. سونداي-اق ەندٸ تۇراقتىلىق بۇرىنعىداي جاھاندىق ەرٸ ٶزدٸگٸنەن قامتاماسىز ەتٸلەتٸن قۇبىلىس رەتٸندە قاراستىرىلمايدى. ەلەم بۇرىنعىدان تۇراقتى بولا قويعان جوق جەنە ەندٸ بۇرىنعى قالپىنا دا قايتىپ كەلمەيدٸ. بۇل – قاۋٸپ-قاتەرٸ دە, بولجاپ بٸلۋٸ دە قيىن جاڭا ەلەمدٸك تەرتٸپ. دەگەنمەن ول – بۇرىنعىدان گٶرٸ اشىق, بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شىنايى ەرٸ, ەڭ باستىسى, جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشاتىن جٷيە. مۇنداي جاعداي امبيتسيياسى بار ورتا دەرجاۆالارعا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا دا, ٶز دامۋ ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇل جاعدايدا قازاقستان – «كٸشٸ سەرٸكتەس» ەمەس, جاھاندىق نارىقتىڭ تەڭ قۇقىلى قاتىسۋشىسى. بٸزدٸڭ قولىمىزدا بارشاعا قاجەت تاۋار دا بار (تابيعي رەسۋرستار), قىزمەت تە بار (ترانزيتتٸك مٷمكٸندٸكتەر). ەندٸ بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ بەسەكەلەستٸك باسىمدىقتارىمىزدى گەوساياسي اكتيۆكە اينالدىرىپ, ەۋرازييا قۇرلىعىندا جاڭا كٷشتەر تەپە-تەڭدٸگٸ قالىپتاسىپ جاتقان كەزەڭدە ٶز پوزيتسييالارىمىزدى نىعايتا الامىز.
قازاقستان مۋلتيپلەكستٸك ەلەمدە
امەريكالىق گەگەمونييا تابان تٸرەگەن ليبەرالدى تەرتٸپتٸڭ قيراۋى, تاريفتٸك سوعىستار, اقش-تىڭ ەلەمدٸك ساقشى رٶلٸنەن باس تارتۋى جاڭا, ورتالىقتان شىعارىلعان جاھاندانۋ پروتسەسٸندە قۋاتتى كاتاليزاتورعا اينالدى. ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ گەومەتريياسى پيراميدا ٷلگٸسٸنەن كٶلدەنەڭ جەلٸلٸك قۇرىلىم فورماتىنا اۋىسۋدا. جاڭا ساۋدا جولدارىن ٸزدەۋ, ستراتەگييالىق اۆتونومييالار مەن جەرگٸلٸكتٸ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن قۇرۋ ٷدەرٸسٸ جٷرٸپ جاتىر. بۇرىنعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ورنىنا يكەمدٸ, جاعدايعا ساي قۇرىلعان وداقتار كەلۋدە. مۇندا يدەولوگييا بۇرىنعىداي ماڭىزدى رٶل اتقارمايدى. ەلەم ٶركەنيەت تۇرعىسىنان پليۋراليستٸك ورتاعا اينالۋدا. بۇل قۇندىلىقتاردى كٷشتەپ سٸڭٸرۋ نەگٸزٸندە تۋىندايتىن جاھاندىق جانجال تەۋەكەلٸن ازايتادى.
رەگيوناليزمنٸڭ ٸرٸ تەورەتيكتەرٸنٸڭ بٸرٸ پروفەسسور اميتاۆ اچاريا بٸز قادام باسقان جاڭا ەلەمدٸ «مۋلتيپلەكستٸك ەلەم» دەپ اتادى. ەلەمنٸڭ مۋلتيپلەكستٸ بولىپ قۇرىلۋ تۇجىرىمى امەريكالىق گەگەمونييانىڭ ورنىنا كەلگەن ورتالىقتان شىعارىلعان, كٶپ قاتپارلى جٷيە سانالاتىن قازٸرگٸ ەلەم تەرتٸبٸن بٸلدٸرەدٸ. بٸراق بۇل بٸرنەشە ۇلى دەرجاۆا ٷستەمدٸك ەتۋگە ۇمتىلاتىن كٶپپوليارلى ەلەم ەمەس. وعان قاراعاندا مۋلتيپلەكستٸك ەلەم كٶپتەگەن جاڭا ويىنشىنىڭ سۋبەكتٸلٸگٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ بۇل تۇجىرىمداماسى «ٷشٸنشٸ ەلەم» دەگەن انىقتامادان ەلدەقاشان اسىپ, ۇلى دەرجاۆالاردىڭ كٶلەڭكەسٸنەن شىعىپ, سۇرانىس پەن دەموگرافييانىڭ ورتالىعىنا اينالعان جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنە قاتىستى شىندىقتى كٶرسەتەدٸ.
مۋلتيپلەكستٸ ەلەم – قازٸردٸڭ ٶزٸندە قالىپتاسقان شىندىق, XXI عاسىرداعى ەسەيگەن, تەۋەلسٸز جەنە ەر الۋان ادامزاتتىڭ تابيعي كٷيٸ. بۇل – كٶشباسشىسى مەن قاعيداسى جوق, باسقارىلمايتىن, دٷلەي داۋىلدىڭ سويقان سالۋى ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ ٷنٸن ەسكەرەتٸن جاھاندانۋدىڭ نەعۇرلىم ەرتاراپتاندىرىلعان ٷلگٸسٸ.
سونىمەن قاتار باتىس بلوگىنا كٸرەتٸن مەملەكەتتەر جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ بۇل وپتيميزمٸمەن ەردايىم كەلٸسە بەرمەيدٸ. ولار جاڭا باستالعان دەۋٸرگە «جوعالعان جۇماق» پريزماسى ارقىلى قارايدى. باتىس ەليتالارى ٷشٸن بۇل – بيلٸككە باعىنباۋ سالدارىنان تاياپ قالعان بەيبەرەكەتسٸزدٸك ۋاقىتى. ياعني, G7 كٶشباسشىلىعى ەلەمٸنٸڭ ورنىنا اقش-تىڭ بەدەلدٸ ساياساتتانۋشىسى يان برەممەر ايتقانداي, G-Zero ەلەمٸ كەلدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز نٶلدٸك تەرتٸپ, وندا بٸر ەل نەمەسە ەلدەر بلوگى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ىقپال جاساۋعا قاۋقارسىز, ەلەمدٸك كٶشباسشى رٶلٸن قابىلداۋعا جەنە جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸن ۇسىنۋعا قۇلىقسىز بولادى.
باتىس زييالىلارىنىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي كٶشباسشىلىقتى تۇنشىقتىرۋ جاقىن ۋاقىتتا گەوساياسي رەتسەسسيياعا: ودان دا اۋقىمدى بەلگٸسٸزدٸككە, جٸكشٸلدٸككە, جانجالدارعا الىپ كەلۋٸ ىقتيمال. بەيبەرەكەتسٸزدٸكتٸ بولدىرماۋ ٷشٸن مەملەكەتتەر ٶزدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەكونوميكالىق قاۋقارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ بلوكتارعا بٸرٸگە باستايدى.
بٸراق بٷگٸندە ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسى بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ كەتكەنٸ سونشالىق, ولار بلوكتا شەكتەلٸپ قالا المايدى. قالاي بولعاندا دا ەرتٷرلٸ كٷش ورتالىقتارى مەن وداقتار اراسىندا ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋ ٷشٸن كەڭٸستٸك ساقتالاتىن بولادى. بۇدان باسقا, مۇنداي جٷيە جاڭا ويىنشىلاردىڭ – ورتا مەملەكەتتەردٸڭ مٷددەسٸنە جاۋاپ بەرمەيدٸ, ولار ٷشٸن جاھاندىق نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانىپ, شۇعىل كەڭٸستٸككە شىعۋ اسا ماڭىزدى.
ولارعا مۋلتيپلەكستٸك ەلەم تەرتٸبٸ, ياعني ۇتقىرلىقتى, رەسۋرستاردى, قارسى تۇرا بٸلۋدٸ, ٶز مٷددەلەرٸن قورعاۋدى تالاپ ەتەتٸن كٷردەلٸ كٶپ ساتىلى ەكوجٷيە تيٸمدٸ. بۇل – ورتا دەرجاۆالار ٷشٸن, ياعني, امبيتسيياسى بار ٶڭٸرلٸك اكتورلار ٷشٸن مٷمكٸندٸكتەر تەرەزەسٸ. سوندىقتان ورتا دەرجاۆالار ٶزدەرٸنە دەربەستٸك, جاھاندىق قۇندىلىقتار تٸزبەگٸندە لايىقتى ورىن بەرەتٸن, كٷش ورتالىعىنىڭ وزبىرلىعىنان قورعايتىن, جاڭا قاۋٸپسٸزدٸك وداقتارىن قۇرۋعا جەنە دامۋعا جول اشاتىن مۋلتيپلەكستٸك ەلەم جاساقتاۋعا مٷددەلٸ.
قازاقستان – مۋلتيپلەكستٸك ەلەم شىندىعىنا ويداعىداي بەيٸمدەلگەن ورتا دەرجاۆانىڭ ايقىن مىسالى. بۇل جاي عانا سەتتٸلٸك نەمەسە كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. بۇل – ەلەمدٸك ارەنادا ٶز بولمىسىن دەلەلدەگەن ماقساتتى ستراتەگييانىڭ نەتيجەسٸ. وراسان زور ديپلوماتييالىق تەجٸريبەسٸنٸڭ ارقاسىندا ەلەم كارتاسىنداعى ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن كٶرە بٸلگەن پرەزيدەنتٸمٸز بار دەگەن سٶز.
بٸزدە گەوساياسي تۇرعىدان ٶسۋ ٷشٸن مۇناي, مەندەلەەۆتٸڭ اتاقتى كەستەسٸ, قۋاتتى ادام كاپيتالى, ەلەمنٸڭ تٶرت بۇرىشىمەن توعىسقان گەوگرافييالىق ورنالاسۋ سيياقتى قاجەتتٸ العىشارتتار ەرقاشان بولدى. الايدا وسى ەلەمەنتتەردٸڭ ەرقايسىسى وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى سينەرگەتيكالىق ەسەرسٸز ٶز بەتٸنشە جۇمىس ٸستەپ كەلدٸ. بٸز الىپ كٶرشٸلەردٸڭ تاساسىندا تۇرعان ٷلكەن ەلەمنٸڭ شەتٸندەگٸ ۇزىن كٶلەڭكەسٸ بار كٸشكەنتاي ەل بولىپ قالا بەردٸك.
سوندىقتان پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ ەلدٸ ٶڭٸردەگٸ كٶشباسشى ەرٸ ماڭىزدى تٸزبەك رەتٸندە مۋلتيپلەكستٸك ەلەمنٸڭ جٷيەسٸنە كٸرٸكتٸرۋ جولىندا جاساعان جٷيەلٸ قادامدارى ناعىز جەتٸسپەي تۇرعان ەلەمەنت نەمەسە سينەرگييانى ٸسكە قوسقان كٸلت بولدى. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن شارتتى تٷردە بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى نەگٸزگٸ ٷش باعىتقا بٶلۋگە بولادى. ولار, تٷپتەپ كەلگەندە, جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا بٸزدٸڭ سۋبەكت رەتٸندە تانىلۋىمىزعا, سونداي-اق ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا باعىتتالدى.
بٸرٸنشٸ – ورتا دەرجاۆا ديپلوماتيياسى.
ەكٸنشٸ – كٶپۆەكتورلىق 2.0: كٷش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەڭگەرٸمنەن كٶپتەگەن حالىقارالىق قاتار جەلٸگە بەلسەندٸ قاتىسۋعا كٶشۋ.
ٷشٸنشٸ – دٷنيەجٷزٸمەن ٶزارا ەرەكەت ەتۋ ٷلگٸسٸن اۋىستىرۋ: رەسۋرستاردى ساتۋشىدان نەگٸزگٸ جەلٸلٸك توراپقا, اعىنداردىڭ اينىماس ديسپەتچەرٸنە اينالۋ.
مۋلتيپلەكستٸك ەلەمدە ەڭ كٷشتٸ ەل ەمەس, ەڭ يكەمدٸ ەل جەڭەدٸ. پرەزيدەنتتٸك باستامالار قازاقستاندى كٷردەلٸ ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ كٶلدەنەڭ جەلٸسٸندەگٸ باستى توراپقا, ياعني حابقا اينالدىرۋدى كٶزدەيدٸ. بۇل تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸككە كەپٸلدٸك بەرەدٸ: ەگەر جٷيەنٸڭ بٸر بۋىنى ەلسٸرەسە, ونى باسقا بايلانىستار تولىقتىرىپ, تۇتاستىقتى ساقتاپ تۇرادى.
وسىلايشا, قازاقستان گەوساياسات وبەكتٸسٸ ەمەس, بەلسەندٸ سۋبەكت ستراتەگيياسىن تاڭدادى. ەنجار كٶپپوليارلىقتىڭ ورنىنا نەگٸزگٸ كوننەكتور, ٶڭٸرلٸك ينتەگراتور, بارشاعا بولجامدى سەرٸكتەس ەرٸ جاھاندىق جەلٸلەردەگٸ ستراتەگييالىق توراپ ٷلگٸسٸ كەلدٸ. بۇل مودەلدٸڭ ارتىقشىلىعى جەكە-دارا باعداردىڭ تەۋەكەلٸنەن اناعۇرلىم جوعارى, ەسٸرەسە, بٸر كٷش ورتالىعىنا بالامالى تٷردە تەۋەلدٸ بولۋمەن سالىستىرعاندا تيٸمدٸلٸگٸ ەسەلەپ ارتا تٷسەدٸ.
قازاقستان كٷردەلٸ مۋلتيپلەكستٸك ەلەمدە – جويقىن داۋىلدىڭ قۇربانى ەمەس, ول باعدار, يدەيا مەن مٷددە توعىسىندا ٶزٸنٸڭ كاپيتالىن ۇلعايتىپ وتىرعان بەلسەندٸ ويىنشى. بٸزدٸڭ جاڭا ۇستانىمىمىز – بٸر تاراپتى تاڭداۋ ەمەس, بارلىق تاراپقا بٸر مەزگٸلدە قاجەت بولۋ. ۇلى دەرجاۆالار بلوكتاردا بەسەكەلەسٸپ جاتقاندا, قازاقستان ەگەمەن ەرٸ رەلەۆانتتى ەل مەرتەبەسٸن ساقتاي وتىرىپ, كٶپتەگەن قاتار بايلانىستان ۇپايىن تٷگەندەپ وتىر. بۇل – ٶمٸردٸڭ بۋىرقانعان تەڭٸزٸندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قالىپتاستىرعان جاڭا مودەل.
ورتا دەرجاۆانىڭ ىقپالدى ديپلوماتيياسى
قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆا رەتٸندە مويىندالۋىن ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا جاھاندىق ۇستانىمىنىڭ تانىلۋى دەپ باعالاۋعا بولادى. 2024 جىلعى قاڭتاردا گەرمانييانىڭ «عىلىم مەن ساياسات قورى» بەدەلدٸ عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى (SWP) «ورتا دەرجاۆالار – حالىقارالىق ساياساتتاعى ماڭىزدى اكتورلار» اتتى زەرتتەۋٸن جارييالادى.
اتالعان جيناققا ون ەكٸ مەملەكەت ەنگٸزٸلدٸ. ولاردىڭ قاتارىندا تٷركييا, يزرايل, ساۋد ارابيياسى, ٷندٸستان, يندونەزييا, مەكسيكا, برازيلييا جەنە قازاقستان بار. زەرتتەۋدە بۇل ەلدەردٸڭ باسقا مەملەكەتتەردەن ماڭىزدى ٶڭٸرلٸك نەمەسە حالىقارالىق رٶلٸمەن جەنە ىقپال ەتۋ قابٸلەتٸمەن ەرەكشەلەنەتٸنٸ اتاپ كٶرسەتٸلگەن. سونداي-اق ولاردىڭ ەرقايسىسىنا تەن ٶزٸندٸك سيپاتتامالار بار ەكەنٸنە مەن بەرٸلەدٸ. ولار – گەوگرافييالىق ورنالاسۋى, دەموگرافييالىق ەلەۋەتٸ, ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ, تابيعي رەسۋرستارعا بايلىعى, ەسكەري قۋاتى نەمەسە ساياسي حاريزماسىنا قاتىستى ەرەكشەلٸكتەر.
سونىمەن قاتار ورتا دەرجاۆالارعا تەن ٷش نەگٸزگٸ بەلگٸگە نازار اۋدارىلعان. بٸرٸنشٸدەن, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق تەڭدٸك پەن جاھاندىق ەدٸلەتتٸلٸك مەسەلەلەرٸن الدىڭعى ورىنعا قويا وتىرىپ, ەكونوميكالىق دامۋعا باسىمدىق بەرۋ. ەكٸنشٸدەن, تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە دەن قويۋ. ٷشٸنشٸدەن, ۇلتتىق مٷددەلەر تۇرعىسىنان يكەمدٸ ىنتىماقتاستىق پەن ەرالۋاندىق قاعيداتتارىنا سٷيەنە وتىرىپ, ەكونوميكالىق دامۋ مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ستراتەگييالىق دەربەستٸككە ۇمتىلۋ.
زەرتتەۋدە ورتا دەرجاۆالارعا «كٶزبە-كٶز سەرٸكتەستٸككە» («Partnerschaft auf Augenhöhe») ۇمتىلۋ تەن ەكەنٸ ايتىلعان. ياعني, بۇل ۇستانىم مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق نەمەسە ەسكەري قۋاتىنىڭ ايىرماشىلىعىنا قاراماستان, ٶزارا سىيلاستىققا, تەڭقۇقىلى سەرٸكتەستٸككە جەنە ەلدەردٸڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن مويىنداۋعا نەگٸزدەلگەن قاتىناستاردى دامىتۋدى كٶزدەيدٸ.
سول 2024 جىلدىڭ مامىر ايىندا Euronews-دە پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ «ورتا دەرجاۆالار مۋلتيلاتەراليزمدٸ قۇتقارا الادى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جارييالاندى. مەملەكەت باسشىسى ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنٸمنٸڭ ەلسٸرەۋٸ جەنە شاعىن مەملەكەتتەردٸڭ ىقپالى شەكتەۋلٸ بولعان جاعدايدا ورتا دەرجاۆالاردىڭ ميسسيياسى ارتا تٷسەتٸنٸن اتاپ ٶتەدٸ. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ايتۋىنشا, دەل وسى ەلدەر تۇراقتىلىقتى, بەيبٸتشٸلٸك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن حالىقارالىق دەڭگەيدە مۋلتيلاتەراليزمدٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان ٸس-قيمىلدارعا باستاماشى بولىپ, ونى ٸلگەرٸلەتۋگە تيٸس.
وسىلايشا, قازاقستان پرەزيدەنتٸ ورتا دەرجاۆالاردىڭ قۇبىلمالى ەلەمنٸڭ كٷردەلٸ ديپلوماتييالىق لاندشافتىنداعى ۇستانىمىن ايقىنداپ بەردٸ: «ەلەمدٸك الپاۋىت دەرجاۆالار سيياقتى جاھاندىق دەڭگەيدە ىقپالى بولماسا دا, بٸز سيياقتى ەلدەر دٷنيەجٷزٸلٸك ارەنادا ايتارلىقتاي ەسەر ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەكونوميكالىق ەلەۋەتكە, ەسكەري مٷمكٸندٸكتەرگە جەنە ساياسي ەرٸك پەن ديپلوماتييالىق شەبەرلٸككە يە».
پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ لوگيكاسى تۇرعىسىنان العاندا, قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆا رەتٸندە مويىندالۋى «بايقالدى – مويىندالدى» قاعيداتىنا نەگٸزدەلگەن جاي عانا كونستاتاتسييا ەمەس, ول ماقساتتى ەرٸ جٷيەلٸ جٷرگٸزٸلگەن ساياساتتىڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل نە ٷشٸن ماڭىزدى? مۋلتيپلەكستٸ ەلەمدە رەسمي مەرتەبە سەنٸم مەن مٷمكٸندٸكتەردٸڭ جاڭا دەڭگەيٸنە جول اشىپ, مەملەكەتكە بٸرقاتار ناقتى ارتىقشىلىقتار ۇسىنادى.
ورتا دەرجاۆانىڭ ستراتەگييالىق اۆتونومييا جولى وقشاۋلانۋدان قاشىپ, ەگەمەندٸكتٸ ساقتاي وتىرىپ, بلوكتار اراسىندا مانەۆر جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە تەۋەكەلدەردٸ ازايتادى. بۇل, ەسٸرەسە, باتىس ەلدەرٸنٸڭ رەسەي جەنە قىتايمەن تەكەتٸرەسٸ جاعدايىندا ايرىقشا مەنگە يە. ٶيتكەنٸ ورتا دەرجاۆا مەرتەبەسٸ قانداي دا بٸر تاراپتى بٸرجاقتى تاڭداۋعا مەجبٷرلەۋدەن قورعايدى.
قازاقستان بولجامدى ەرٸ سەنٸمدٸ سەرٸكتەس رەتٸندە اراعايىن جەنە مەدياتور بەدەلٸنە يە بولدى. بۇل ەلدٸ باسقا ورتا دەرجاۆالارعا ٷلگٸ ەتۋگە, كواليتسييالار قۇرۋعا جەنە جاھاندىق تۇراقتىلىققا ٶز ٷلەسٸن قوسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلىق ىقپال ەتۋدٸڭ ماڭىزدى اسپەكتٸسٸنە اينالىپ وتىر. قازاقستان ورتا دەرجاۆا رەتٸندە ورتالىق ازييادا تۇراقتاندىرۋشى رٶل اتقارىپ كەلەدٸ.
سەنٸم مەن ىقپال ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتەدٸ, ال سەرٸكتەستٸكتٸ ەرتاراپتاندىرۋ سانكتسييا نەمەسە قىسىم تەۋەكەلٸن تٶمەندەتٸپ, باتىستان دا, شىعىستان دا ينۆەستيتسييالار مەن تەحنولوگييالار تارتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. قازاقستان ەرتٷرلٸ نارىقتارعا قول جەتكٸزٸپ وتىر, ال ونىڭ جاۋاپتى ەرٸ بەيتاراپ ويىنشى مەرتەبەسٸ سانكتسييالار جاعدايىندا بارلىق ەلدٸ (قىتاي, ەۋروپالىق وداق, رەسەي) قازاقستاندى ٶز جوبالارىندا سەنٸمدٸ لوگيستيكالىق سەرٸكتەس رەتٸندە قاراستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇل جەردە ەلدٸڭ شىعىس پەن باتىس, سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸك اراسىنداعى ستراتەگييالىق كٶپٸر رٶلٸ ماڭىزدى فاكتور ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. قازاقستان ارقىلى 12 حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ – 5 تەمٸرجول جەنە 7 اۆتوموبيل جولى ٶتەدٸ. بٷگٸندە قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىق ارقىلى جٷك تاسىمالىنىڭ شامامەن 85 پايىزى ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعى ارقىلى جٷزەگە اسادى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ترانزيت كٶلەمٸ 6,6 پايىزعا ٶسٸپ, 36,9 ملن توننانى قۇرادى. ال تەڭٸز پورتتارى ارقىلى كونتەينەرلٸك تاسىمال بٸر جىل ٸشٸندە 29 پايىزعا ارتتى.
ەرينە, ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى شيەلەنٸس ۋشىققان كەزەڭدە مۇنداي مانەۆر جاساۋ اتالعان ارتىقشىلىقتاردىڭ قۇنىن ارتتىرا تٷسەدٸ. سونىمەن قاتار جان-جاقتى قىسىمدى دا كٷشەيتەدٸ. قازاقستاننىڭ تابىسى ٸشكٸ تۇراقتىلىققا, ەكونوميكالىق ورنىقتىلىققا جەنە ديپلوماتييالىق شەبەرلٸككە, ياعني سەرٸكتەستەردٸڭ «قىزىل سىزىعىن» كەسٸپ ٶتپەي, نەزٸك تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاي بٸلۋگە, سونىمەن بٸرگە ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸن باتىل قورعاۋعا تٸكەلەي بايلانىستى بولاتىنى سٶزسٸز.
ورتا دەرجاۆا مەرتەبەسٸ – قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق اكتيۆٸ. بۇل – يكەمدٸلٸككە, ديپلوماتييا مەن پراگماتيزمگە نەگٸزدەلگەن جۇمساق كٷشتٸڭ ەرەكشە تٷرٸ. قۇبىلمالى ەلەمدە اتالعان مودەل قازاقستانعا گەوساياساتتىڭ قۇرساۋىندا قالىپ قويماي, ٶزٸنٸڭ دامۋ جولى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن مۋلتيپلەكستٸك ٷلگٸنٸ بەلسەندٸ قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
كٶپۆەكتورلىق 2.0
سىرتقى ساياساتتاعى كٶپۆەكتورلىق – قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلداردان بەرگٸ ايرىقشا ەرەكشەلٸگٸ بولىپ سانالادى. سول جىلدارى ول ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن كٷش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان ەدٸ جەنە قاۋٸپسٸز, تەۋەلسٸز ساۋدا مەن ديپلوماتييالىق الاڭ قالىپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. تەپە-تەڭدٸك قاعيداتى وتىز جىل بويى جۇمىس ٸستەدٸ. ٶيتكەنٸ جاھاندىق ەرەجەلەر سالىستىرمالى تٷردە بٸرتۇتاس بولىپ, ۇلى دەرجاۆالار «ورتادا وتىرعاندارعا» شىداممەن قاراپ كەلگەن ەدٸ.
قازٸر پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ سول تۇجىرىمدامانى جاڭا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەيٸمدەدٸ. كٷش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتەن قازاقستان بەلسەندٸ تٷردە كٶپتەگەن پاراللەل حالىقارالىق جەلٸگە قوسىلا باستادى. بٸز بٸر ۋاقىتتا ەاەو مەن شىۇ, C5+1 جەنە ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتٸلگەن سەرٸكتەستٸك كەلٸسٸمٸنە قول جەتكٸزٸپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاتىسۋ ارقىلى اتالعان الاڭدار توعىساتىن توراپقا اينالىپ وتىرمىز.
قازاقستان يدەولوگيياسىنا, ساياسي باعىتىنا, كٶلەمٸنە نەمەسە قاشىقتىعىنا قاراماستان گەوساياسي جەنە ەكونوميكالىق مٷددە ٷشٸن بارلىق ەلمەن, بارلىق جەردە ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا اشىق. بۇل ساياسات سوڭعى جىلدارى بۇرىنعىداي يميدجدٸك ەمەس, ناقتى كٸرٸستەرمەن ٶلشەنەتٸن نەتيجەلەر ەكەلۋدە.
بۇل جەردە رەسەي باعىتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ 2025 جىلعى قاراشاداعى رەسەيگە مەملەكەتتٸك ساپارى ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەردٸ. نەتيجەسٸندە, جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك پەن وداقتاستىق جٶنٸندەگٸ دەكلاراتسيياعا قول قويىلدى. بۇل قادام تەڭدٸككە, بولجامدىلىققا جەنە ەگەمەندٸكتٸ ٶزارا قۇرمەتتەۋگە نەگٸزدەلگەن مودەلدٸ بەكٸتە تٷستٸ. رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ بٸرٸ. جالپى, تاۋار اينالىمى $27 ملرد-تان اسادى. 2025 جىلى بٸزدٸڭ يمپورتتاعى رەسەيلٸك ٶنٸمنٸڭ ٷلەسٸ 29,7 پايىزعا جەتتٸ. رەسەي قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ٸرٸ ينۆەستورلاردىڭ قاتارىندا. سوڭعى بەس جىلدا رەسەيلٸك ينۆەستيتسييالار كٶلەمٸ $14 ملرد-قا جەتتٸ. ەكٸ ەلدٸڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن باسقا ستراتەگييالىق باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ دا كەلەشەگٸ زور.
سوڭعى جىلدارى قىتايمەن دە قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ قارقىنى ارتقانى بەلگٸلٸ. ەكٸ ەل اراسىنداعى مەڭگٸلٸك جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك رۋحى ناقتى ماتەريالدىق يگٸلٸك ەكەلدٸ. «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى بٸزدٸڭ ٶزارا تيٸمدٸ بايلانىسىمىزدىڭ «كٷرەتامىرىنا» اينالدى. 2025 جىلى سىرتقى تاۋار اينالىمىنداعى قحر ٷلەسٸ 23,7 پايىزعا دەيٸن ۇلعايىپ, ٶزارا ساۋدا $34,1 ملرد-قا جەتتٸ. قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا $27 ملرد ينۆەستيتسييا سالدى. 2025 جىلى قىتايدىڭ بٷكٸل ورتالىق ازييامەن تاۋار اينالىمى العاش رەت $106 ملرد-تان استى. بۇل قازاقستان جەكە-دارا ەمەس, كٷشەيٸپ كەلە جاتقان ايماقتىق سۋبەكتٸلٸكتٸڭ بٸر بٶلشەگٸ رەتٸندە ەرەكەت ەتٸپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ.
ايماقتاعى كەلەسٸ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ – ەۋروپالىق وداق. ەو-نىڭ ورتالىق ازييامەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ شامامەن 80 پايىزى بٸزدٸڭ ەلگە تيەسٸلٸ. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەو ەلدەرٸمەن تاۋار اينالىمى $45,1 ملرد نەمەسە بارلىق سىرتقى ساۋدانىڭ 31,3 پايىزىن قۇرادى. قازاقستان ەۋروپالىق بيزنەستٸڭ تارتىلۋ ورتالىعى بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل تەك نارىقتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ينۆەستيتسييالار, تەحنولوگييالار مەن ستاندارتتاردى ەكەلٸپ, ٶنەركەسٸپتەن باستاپ تسيفرلىق شەشٸمدەرگە دەيٸنگٸ ٸشكٸ جاڭعىرتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
دونالد ترامپتىڭ ەكٸنشٸ كادەنتسيياسىنان باستاپ قازاقستان مەن اقش-تىڭ اراسى بۇرىنعىدان دا جاقىنداي تٷسكەنٸ ايقىن بايقالادى. مەملەكەت باسشىلارى اراسىندا جىلى, ٶزارا قۇرمەتكە نەگٸزدەلگەن جەكە قارىم-قاتىناس ورنادى. قازاقستان بۇعان دەيٸنگٸ يبراھيم كەلٸسٸمٸ سيياقتى, اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جاڭا بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ قاتىسۋشىلارىنىڭ بٸرٸ بولدى. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ امەريكا كٶشباسشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن كەڭەستٸڭ يناۋگۋراتسييالىق وتىرىسىنا قاتىسىپ, «جاسامپازدىق ارقىلى بەيبٸتشٸلٸك» جوباسىن قولدايتىنىن مەلٸمدەدٸ. اقش-تان 2025 جىلدىڭ ٶزٸندە جالپى $66 ملرد-تان استام تٸكەلەي ينۆەستيتسييا تارتىلدى. سونداي-اق $17 ملرد كٶلەمٸندە ٸرٸ كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلدى. اقش-تىڭ ايماقتاعى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ شامامەن 75 پايىزى قازاقستاننىڭ ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ ەكەنٸن دە اتاپ ٶتكەن جٶن.
قازاقستان ورتا دەرجاۆا رەتٸندە ورتالىق ازييا سۋبەكتٸلٸگٸنٸڭ لوكوموتيۆٸ ساناتىندا ەرەكەت ەتٸپ كەلەدٸ. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەرٸ, ولارعا ەزەربايجان پرەزيدەنتٸنٸڭ قوسىلۋى, سونداي-اق C5+ فورماتىن نىعايتۋ مەن كەڭەيتۋ ٶڭٸردٸ حالىقارالىق پروتسەستەردە ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن ۇجىمدىق سۋبەكتٸگە اينالدىرىپ وتىر. گەوساياسي ىنتىماقتاستىق ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا بەكەمدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, 2025 جىلى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن تاۋار اينالىمى 14,4 پايىزعا ٶسٸپ, $8,8 ملرد-قا جەتتٸ.
تٷركٸ ەلەمٸ دە ٶڭٸرلٸك ۆەكتورمەن تىعىز بايلانىستى. ول بۇرىن «ٷلكەن ديپلوماتييانىڭ مەدەني قوسىمشاسى» بولىپ كەلسە, قازٸر ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتىنا اينالدى. قازٸر مۇندا مارشرۋتتار, ينۆەستيتسييالار, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە تەحنولوگييالار شەشۋشٸ فاكتورلار بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدا تٷركييا ٶزٸنٸڭ ارتىپ وتىرعان ىقپالىمەن جەكە-دارا ستراتەگييالىق ترەك رەتٸندە قالىپتاستى. قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ 2025 جىلدىڭ جازىنداعى انكاراعا رەسمي ساپارى ەلدەرٸمٸزدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە شىعاردى. بىلتىر قازاق-تٷرٸك تاۋار اينالىمى $5,4 ملرد-تى قۇراپ, 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 8,8 پايىزعا ۇلعايدى.
قازاقستان تٷركييادان باسقا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مٷشە ٶزگە دە ەلدەرمەن: باە-مەن, ساۋد ارابيياسىمەن, مالايزييامەن, پەكٸستانمەن جەنە باسقا مەملەكەتتەرمەن كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندٸ دامىتىپ كەلەدٸ. سونىڭ اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسقا, لوگيستيكالىق تٸزبەككە جەنە ينۆەستيتسيياعا باسا مەن بەرٸلٸپ وتىر. قازاقستان يسلام ەلەمٸندە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋدى ٷنەمٸ قولداپ وتىرادى. وسى رەتتە پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ بەيبٸتشٸلٸك كەڭەسٸندە ايتقان قازاقستاننىڭ گازاعا ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸن كٶرسەتۋگە دايىن ەكەنٸ تۋرالى ۇسىنىسى اسا ماڭىزدى. وسى ماقساتپەن قازاقستان تاياۋ شىعىستاعى ديالوگ پەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭٸستٸگٸن كەڭەيتۋ تەتٸگٸ رەتٸندە يبراھيم كەلٸسٸمدەرٸنە قوسىلۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى.
قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ – قازاقستاننىڭ پرواكتيۆتٸ كٶپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ ارتىقشىلىقتارىنىڭ بٸرٸ. بٸز حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىنا ەردايىم مٷددەلٸمٸز جەنە داۋلار مەن قاقتىعىستاردى تەك ساياسي-ديپلوماتييالىق جولمەن شەشۋ قاعيداتىن قولدايمىز. سوندىقتان قازاقستان 2024 جىلى ازاماتتىق نىساندار مەن بەيبٸت حالىقتى ەسكەري قاقتىعىستاردان قورعاۋعا ارنالعان حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىققا ساياسي مٸندەتتٸلٸكتٸ كٷشەيتۋدٸ كٶزدەيتٸن جاھاندىق باستاماعا باستاماشى بولعان التى مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ بولدى.
پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قازٸرگٸ ينستيتۋتسيونالدىق داعدارىسىن ەسكەرە وتىرىپ, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن اۋقىمدى رەفورمالاۋدى جەنە جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸن نازارعا الۋ ٷشٸن بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن جاڭارتۋدى بەلسەندٸ ۇسىنىپ كەلەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارى باس اسسامبلەيا مەن ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل قازٸرگٸ جاعدايدا جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, تۇراقتى بەيبٸتشٸلٸكتٸ جەنە ەدٸلەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن اسا ماڭىزدى.
وسىلايشا, «كٶپۆەكتورلىق 2.0» «رومانتيكالىق ديپلوماتييادان» ناقتى مٷددەلەر ديپلوماتيياسىنا, ەكونوميكالىق پراگماتيزم ساياساتىنا كٶشۋدٸ جەنە قۇبىلمالى دەۋٸردٸڭ سىن-قاتەرلەرٸن ەڭسەرۋدٸ كٶزدەيدٸ. بۇرىن كٶپۆەكتورلى ساياسات كٶبٸنە ساياسي يميدج قۇرالى بولسا, قازٸر بۇل مۋلتيپلەكستٸ ەلەمدەگٸ دامۋ ستراتەگيياسى رەتٸندە قالىپتاسىپ وتىر. ول ەكونوميكانى دامىتۋدى, ەرتاراپتاندىرۋدى جەنە ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى ەرٸ پەرمەندٸ تەتٸگٸنە اينالۋدا.
بۋفەردەن حابقا: جەلٸلٸك ەگەمەندٸك
قازٸرگٸ ەلەمدە ۆەرتيكالدىق, يەرارحييالىق ٷلگٸنٸڭ ورنىنا گوريزونتالدىق قۇرىلىم كەلٸپ جاتىر. ونى سيپاتتاۋ ٷشٸن جەلٸلٸك تەسٸلگە مەن بەرگەن جٶن. ياعني, ەلەمدٸ تەك ۆەرتيكال (ورتالىق – شەتكٸ ايماق, باسشى – باعىنىشتى, ۇلى دەرجاۆا – ساتەلليتتەر) رەتٸندە ەمەس, اعىمدارمەن بايلانىستى توراپتار جەلٸسٸ رەتٸندە قاراستىرۋ قاجەت. بۇرىن گەوساياسات ٷشٸن اۋماقتىق باقىلاۋ (حارتلەند, ريملاند) ماڭىزدى بولسا, قازٸر اۋماق باستى رەسۋرس ەمەس; قايتا جاھاندىق جەلٸلەرگە, ياعني كٶلٸك, قارجى, تسيفرلىق, بٸلٸم بەرۋ جەلٸلەرٸنە قوسىلۋ ماڭىزدى. قۋاتتى مەملەكەت – جاھاندىق اعىندار ٶتەتٸن حاب نەمەسە توراپ ٸسپەتتەس. جەلٸلٸك گەوساياساتتىڭ فورمۋلاسى: كٸمدە-كٸم وسىنداي توراپتار مەن بايلانىستارعا باقىلاۋ جاساسا, سول ەلەمدٸ باقىلاۋىنا الادى.
قازاقستان يەرارحييالىق ورتالىق بولا المايدى (اقش نەمەسە قىتاي سيياقتى). بٸراق رەسەي, قىتاي, ەۋروپا, يسلام ەلدەرٸ اراسىنداعى اعىندار ٶتەتٸن توراپ بولا الادى. جەلٸلٸك تەسٸل پاراديگماسىنداعى كٶپۆەكتورلىق 2.0 دەگەنٸمٸز – ەلدٸ كٶپٸرگە, ال كٶپٸردٸ حابقا اينالدىرۋ ستراتەگيياسى. بۇل – جاڭا ەلەمدٸك تەرتٸپ جاعدايىندا سىرتقى ساياساتتىڭ تەرەڭ ترانسفورماتسيياسى. قازاقستان ەندٸ ۇلى دەرجاۆالاردىڭ مٷددەلەرٸنە بەيٸمدەلٸپ قانا قويماي, ٶزٸنە قاجەتتٸ كٷردەلٸ بايلانىستار جەلٸسٸن قالىپتاستىرادى. مۇندا ول تەك بۋفەر ەمەس, باستى ەلەمەنت بولادى.
قازاقستان ٷشٸن توراپتاردى, ياعني كاپيتال, اقپارات, رەسۋرستار مەن ادامداردىڭ جەلٸلٸك اعىندارى ٶتەتٸن كٷش شوعىرلاناتىن نەگٸزگٸ نٷكتەلەردٸ بەلسەندٸ جالعاستىرۋ دەۋٸرٸ باستالادى. قاراپايىم سٶزبەن ايتقاندا, بٸز «بەرٸمەن بٸردەي جاي دوس بولۋ» ستراتەگيياسىنان «ەلەمەۋگە بولمايتىن قۇندىلىق قۇرۋ» ستراتەگيياسىنا اۋىسامىز. بٷگٸندە ەگەمەندٸك تەك فيزيكالىق شەكارامەن عانا ەمەس, جاھاندىق ارحيتەكتۋراداعى ۇلتتىق توراپتاردىڭ قاجەتتٸلٸك دەرەجەسٸمەن ٶلشەنەدٸ. ەگەر كلاسسيكالىق كٶپۆەكتورلىق – جانجالداسپاۋ ٶنەرٸ بولسا, جەلٸلٸك ەگەمەندٸك – باسقاعا قاجەتتٸ بولۋ ٶنەرٸ. بۇل – مەملەكەتتٸڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار ەلەمدٸك تٸزبەكتەرگە (ەنەرگەتيكالىق, لوگيستيكالىق, تسيفرلىق) بارىنشا تەرەڭ ينتەگراتسييالانۋ دەگەن سٶز. وعان قانداي دا بٸر قىسىم جاساۋ بٷكٸل جٷيەگە زالال كەلتٸرەدٸ.
ٸس جٷزٸندە بۇل قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ? ەڭ ايقىن كەيس رەتٸندە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتىن الۋعا بولادى. ۋكراينا قاقتىعىسى باستالعالى بەرٸ رەسەي مەن بەلارۋس ارقىلى ٶتەتٸن سولتٷستٸك دەلٸزدٸڭ ماڭىزى كٷرت تٶمەندەدٸ. ەندٸ ەلەمنٸڭ نازارى ورتالىق ازييا, كاۆكاز, تٷركييا مەن شىعىس ەۋروپا ارقىلى ٶتەتٸن ورتا دەلٸزگە اۋىپ وتىر. بۇل – قىتاي مەن ەو-نىڭ تەمٸرجولمەن جٷك تاسىمالداۋ جەلٸلەرٸن بايلانىستىراتىن كٶپ تاراپتى, ۇزاقمەرزٸمدٸ بٸرەگەي جوبا. وسى رەتتە جولدىڭ ەڭ ۇزىن جەنە 2022 جىلدان باستاپ ەڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ قازاقستان ارقىلى ٶتەتٸنٸن ايتا كەتكەن ابزال. ورتا دەلٸز بويىنشا قىتايلىق تاۋارلار ەو نارىعىنا تەڭٸز جولىمەن تاسىمالداۋعا قاراعاندا, ەكٸ ەسە جىلدامىراق جەتەدٸ.
بٸز ٷشٸن بۇل تەك ەكونوميكالىق پايدا عانا ەمەس, بۇرىن قارعىسقا اينالعان گەوگرافييانى گەوساياسي اكتيۆكە اينالدىرۋدىڭ تيٸمدٸ جولى. قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپا نارىقتارىن بايلانىستىرۋ ارقىلى «ساقتاندىرۋ پوليسٸنە» يە بولدى. ەگەر بۇرىن لوگيستيكا تەك قىزمەت قانا بولسا, ەندٸ ەسكٸ ساۋدا جولدارى توقىراعان كەزدە ول قاۋٸپسٸزدٸك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ تەتٸگٸنە اينالدى. وسىلايشا, قازاقستان گەوگرافييالىق تىعىرىقتان ەۋرازيياداعى ماڭىزدى توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالىپ كەلەدٸ.
وسى جەنە باسقا دا كەيستەر ترانسقۇرلىقتىق جەلٸدەگٸ ەنجارلىقتان بەلسەندٸ توراپتىق فۋنكتسيياعا قاراي ٸلگەرٸلەۋدٸ كٶرسەتەدٸ. جاھاندىق جەتكٸزۋ تٸزبەگٸندەگٸ بٸرەگەيلٸك كەز كەلگەن فورمالدى وداققا قاراعاندا, ەلدٸڭ سۋبەكتٸلٸگٸن ەلدەقايدا جاقسى قورعايدى. قازاقستان قازٸر قىتاي ترانزيتٸ, ەۋروپالىق سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالدار, رەسەيلٸك ەنەرگەتيكا, مۇنايعا سالىنعان امەريكالىق ينۆەستيتسييا سيياقتى ونداعان جەلٸگە تابىستى ينتەگراتسييالانعان. بۇل ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ قورعاۋدى جەنە تەڭگەرٸمدٸ دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتٸ نەگٸز قالايدى.
قازاقستاننىڭ جەلٸلٸك ەگەمەندٸگٸ – بۇل جاھاندىق ٶزارا بايلانىسقا نەگٸزدەلگەن تەڭگەرٸمدٸ دامۋ ستراتەگيياسى: بۇرىنعى جايلى ورىن ٷشٸن كٷرەستٸڭ ورنىنا بٸز ٶزٸمٸزدٸ مۋلتيپلەكستٸك ەلەم جەلٸسٸندەگٸ اسا ماڭىزدى توراپقا اينالدىرامىز. بۇل ەلٸمٸزگە ۇلى دەرجاۆالار قىسىمى بولعان جاعدايدا دا سۋبەكتٸلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ياعني «مەنٸ ٶزٸڭە قاجەتتٸ نەرسەنٸ قيراتپاي, قيراتا المايسىڭ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وسىنداي جٷيەلٸ ەرٸ ستراتەگييالىق قادامداردىڭ ارقاسىندا قازاقستان تەڭٸزگە شىعاتىن جولى جوق landlocked ەلدەن قۇرلىقتى بايلانىستىراتىن land-linked ەلگە اينالۋدا.
قۇبىلمالى ەلەمدەگٸ لايىقتى ورىن
قازٸرگٸ قۇبىلمالى احۋالعا قاراماستان, وسى ونجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي ەلەمنٸڭ داعدارىستار تٸزبەگٸنەن بٸرتٸندەپ شىعا باستاۋىنىڭ العاشقى بەلگٸلەرٸن ٷلكەن ساقتىقپەن اتاپ كٶرسەتۋگە بولادى. الايدا قازٸردٸڭ ٶزٸندە قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتى باسىنان ٶتكەرگەن ەلەمدٸك تەرتٸپ بۇرىنعىداي بولمايتىنى انىق. سەبەبٸ بٸر كەزدەرٸ جاھاندىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتكەن تەتٸكتەر بٷگٸندە ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن جوعالتتى. دەگەنمەن وسىنداي بەيبەرەكەتسٸزدٸكتٸڭ ٶزٸنەن جاڭا ويىنشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى نىشاندارى ايقىندالا باستادى.
ورتا دەرجاۆا رەتٸندە قازاقستان ٷشٸن بۇل – ەندٸ جاساقتالىپ جاتقان جاڭا ەلەمدٸك تەرتٸپتەن لايىقتى ورىن الۋعا بەرٸلگەن تاريحي مٷمكٸندٸك. سوندىقتان بار ەرٸك-جٸگەر مەن كٷش-قۋاتتى وسى ماقسات جولىندا پايدالانۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارى مەن سىرتقى ساياسي باستامالارىنىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ دە – وسى. بۇل ورايدا پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ كٶپجىلدىق ديپلوماتييالىق تەجٸريبەسٸ, حالىقارالىق بەدەلٸ جەنە قۇبىلمالى ەلەمنٸڭ باسىمدىقتارىن كٶرەگەندٸكپەن تٷسٸنۋ قابٸلەتٸ ەرەكشە رٶل اتقارىپ وتىرعانى انىق.
پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ تيٸمدٸ ەرٸ جاڭاشىل ساياساتى ۇلتىمىز ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر تەرەزەسٸن ايقارا اشىپ وتىر. سول تەرەزە ارقىلى ىقپالدى, دەموكراتييالىق مەملەكەتكە اينالعان, قۋاتتى ينستيتۋتتارى قالىپتاسقان, ٶڭٸرلٸك كٶشباسشى جەنە XXI عاسىرداعى جاڭا جاھاندىق تەرتٸپتەن لايىقتى ورنىن العان بولاشاق قازاقستاننىڭ جارقىن بەينەسٸن ايقىن كٶرەمٸز.
مەۋلەن ەشٸمباەۆ,
قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى
