بۇعان دەيىنگى ماقالامىزدا («رەفورمالار ءمانى – 5: ىقپالدى پارلامەنت») ەلىمىزدەگى وكىلدى بيلىكتىڭ ترانسفورماسياسى تۋرالى ءسوز قوزعاعان ەدىك. سودان بەرى رەفورمالار ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ، 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا وتكەن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستاندىقتاردىڭ 87 پايىزدان استامى جاڭا كونستيتۋسيانى قولداپ داۋىس بەردى. قوعامنىڭ ەلدى جاڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن بۇل تاريحي تاڭداۋ ۇلت بىرلىگىنىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالىپ، تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان كەزەڭدە سىرتقى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن دەر كەزىندە قولعا الىنعان ناقتى شارا بولعانى ءسوزسىز.

بۇگىندە پرەزيدەنتتىك رەفورمالار جاي عانا وزەكتى ەمەس، ولار جاھاندىق وزگەرىستەر اعىنىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. الەمدەگى قۋاتتى كۇش ورتالىقتارىنىڭ بۇرىنعى جۇيەسى السىرەپ، جاڭا كۇشتەر قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كەزەڭدە ءوز ەگەمەندىگىن بارىنەن جوعارى باعالايتىن، ءبىرتۇتاس ۇلت قانا جاڭا الەمدە لايىقتى ورنىن تابا الادى. ءبىز گەوساياسي داۋىلعا دايىن ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. بۇل ءبىرتۇتاس، ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.

قۇبىلمالى الەم

سوڭعى شيرەك عاسىر بويى ساياساتتانۋشىلار قۇبىلمالى الەم تۋرالى ءجيى ايتىپ كەلدى. الايدا بۇل ۇعىم نەگىزىنەن بەلگىلى ءبىر تۇراقتى اعىستا ءجۇرىپ جاتقان ەۆوليۋسيالىق وزگەرىستەردى بىلدىرەتىن. ال بۇگىندە الەمدەگى وزگەرىستەردىڭ قارقىنى كۇشەيگەن سايىن بۇل تەوريالىق پايىمداۋلاردىڭ ءوزى الاڭداۋشىلىق تۋدىرا باستادى. وتكەن جىل، اي نە ءتىپتى اپتا ىشىندەگى جاھاندىق وقيعالارعا تالداۋ جاسايتىن الەمدىك ب ا ق ماتەريالدارىن شولىپ شىقساڭىز، الدا ۇلكەن بەيبەرەكەتسىزدىك تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. الەمدىك ءتارتىپتى شايقالتىپ، جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ وتەتىن توقتاۋسىز كۇشتىڭ – ەڭسەرىلمەس داۋىلدىڭ جاقىنداپ قالعانىن، ءتىپتى باستالىپ كەتكەنىن سەزدىرەتىندەي.

شىنىمەن سولاي ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الەمدىك ءتارتىپ دەگەنىمىز نە ەكەنىن قاراستىرايىق. ءتارتىپ، ەڭ الدىمەن، مۇددەلەر تەڭدىگى مەن ونى ساقتاۋدىڭ جالپى ەرەجەلەرى ەكەنى انىق.

وسى تۇرعىدان العاندا، حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى تۋرالى قازىرگى كوزقاراستىڭ نەگىزى 17-عاسىردا باتىس ەۋروپادا بولعان جويقىن وتىز جىلدىق سوعىستان كەيىن قالاندى. ونىڭ سالدارى بۇرىنعى بارلىق اسكەري قاقتىعىستاعى شىعىننان اسىپ ءتۇستى. ۆەستفال بەيبىت كەلىسىمىنە قاتىسۋشىلار ۋاقىت وتە كەلە بۇكىل الەمنىڭ قاتار ءومىر سۇرۋىنە ۇلگى بولعان نەگىزگى قاعيداتتاردى ساقتاۋعا مىندەتتەندى.

ۆەستفال الەمدىك ءتارتىپ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بارشاعا ءمالىم، ولار: مەملەكەتتىك ەگەمەندىك، اۋماقتىڭ تۇتاستىعى جانە ىشكى ىستەرگە ارالاسپاۋ؛ ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ كولەمىنە نەمەسە كۇش-قۋاتىنا قاراماستان ولاردىڭ رەسمي تەڭدىگى؛ كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى؛ ءدىني سەنىم بوستاندىعى؛ حالىقارالىق شارتتاردى ساقتاۋ مىندەتتەمەسى؛ ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ باسىمدىعى.

بۇگىن جاھاندىق شاحمات تاقتاسىنداعى نەگىزگى ويىنشىلار اتالعان قاعيداتتاردىڭ ءبارىن دەرلىك بۇزىپ وتىرعانىن كورۋ قيىن ەمەس. دەگەنمەن سوڭعى ءجۇز جىلداعى تاريحي وقيعالارعا جالپىلاما زەر سالعاننان-اق مويىندالعان حالىقارالىق نورمالاردىڭ تىم ورەسكەل بۇزىلۋىن، سونىڭ سالدارىنان قاتىگەز جەرگىلىكتى قاقتىعىستاردى ساناماعاندا، كەم دەگەندە، ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ورىن العانىن بايقاۋعا بولادى.

ءاربىر جاھاندىق اپاتتان كەيىن حالىقارالىق قاتار ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىنا بەلگىلى ەسكەرتۋلەرمەن ورالۋعا ارەكەت جاسالادى. ماسەلەن، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جەڭىمپاز دەرجاۆالار ۆەرسال-ۆاشينگتون الەمدىك ءتارتىپ جۇيەسىن قۇردى، ناتيجەسىندە ۇلتتار ليگاسى اتتى ۇجىمدىق حالىقارالىق ورگان پايدا بولدى. الايدا ۇستەمدىك ەتۋ شەكاراسىن قايتا بولۋگە ۇمتىلۋ جانە جەڭىلگەندەردى كەمسىتۋ جۇيەنىڭ تۇراقسىزدىعىنا الىپ كەلدى دە، 30-جىلداردىڭ اياعىندا ول جىلدام ىدىرادى. سونىڭ سالدارىنان الەم ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى سوعىستى باستان وتكەردى.

سوعىس باستالعاننان كەيىن ەكى جىل وتكەن سوڭ، ياعني 1941 جىلى اقش پەن ۇلىبريتانيا اتلانت حارتياسىنا قول قويدى، وعان كەيىنىرەك كسرو مەن باسقا جيىرمادان استام مەملەكەت قوسىلدى. حارتيا، شىن مانىندە، الەمدى ۆەستفال قاعيداتتارىنا ورالتۋعا جاسالعان ارەكەت بولدى جانە سوعىستان كەيىنگى جاھاندىق ءتارتىپتىڭ نەگىزىن قالادى. بۇل ءتارتىپ 1945 جىلى الەمنىڭ شامامەن بارلىق ەگەمەن مەملەكەتى مۇشە بولعان بۇۇ-نىڭ، حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىمەن بەكي ءتۇستى.

الايدا وسىدان كەيىن ىلە-شالا، 1946 جىلى قىرعيقاباق سوعىس، ەكى ۇستەم دەرجاۆانىڭ جاھاندىق گەوساياسي قارسىلاسۋى باستالدى: سوعىستىڭ ءبىر جاعىندا ۆارشاۆا پاكتىسى بويىنشا وداقتاستارىمەن بىرگە كسرو تۇرسا، ەكىنشى جاعىندا ناتو-داعى وداقتاستارىمەن بىرگە اقش تۇردى. بۇل رەتتە قىرعيقاباق سوعىستى ەكى تاراپ بىردەي تارتىلعان جەرگىلىكتى قاقتىعىستار قىزدىرا ءتۇستى. ول ءۇشىن ۆەتنام مەن اۋعانستانداعى سوعىستى ايتساق تا جەتكىلىكتى. ءبىرىنشىسى اقش-تىڭ يميدجىنە سوققى بەرىپ، ولاردى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت تىكەلەي اسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسۋدان باس تارتۋعا ماجبۇرلەسە، ەكىنشىسى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا سەبەپ بولدى. تۇتاستاي، بيپوليارلىق الەمنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ەرەجەلەر ەمەس، يادرولىق ارماگەددون الدىنداعى ۇرەي ۇستاپ تۇردى.

قىرعيقاباق سوعىستا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن، 90-جىلدارى باتىس الەمى جەڭىمپاز رەتىندە دۇنيە جۇزىنە ليبەرالدى دەموكراتيا قاعيداتىن تاراتۋمەن جاڭا جۇيە قۇرۋعا تىرىستى. وسىمەن يدەولوگيالىق قايشىلىق، جاھاندىق ريەۆوليۋسيا مەن سوعىس اياقتالادى، ەسحاتولوگيالىق «تاريحتىڭ اقىرى» بولادى دەپ كۇتىلدى. شىندىق بۇل ءۇمىتتى كۇل-تالقان ەتتى. 1990 جانە 2020 جىلدار ارالىعىن «اقىرعان وتىزجىلدىق» دەۋگە بولادى. بۇل الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندەگى قاندى قاقتىعىستارمەن قاتار بولعان گەوساياسي وزگەرىس ۋاقىتى ەدى. نەگىزگىلەرىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن:

1990-1991: پارسى شىعاناعىنداعى سوعىس؛ 1991-2001: يۋگوسلاۆيا سوعىسى؛ 1998-2003: ۇلى افريكا سوعىسى – WWII ۋاقىتىنان بەرگى ءولىم-جىتىمى ەڭ كوپ زۇلمات سوعىس؛ 2001-2021: اقش ءۇشىن ەكىنشى ۆەتنامعا اينالعان اۋعانستان جانە 2003-2011: يراكتاعى سوعىس؛ 2008: رەسەي-گرۋزيا قاقتىعىسى؛ 2014-2024: سيرياداعى ازاماتتىق سوعىس؛ 2022: ۋكراينادا سوعىستىڭ باستالۋى، 2023-2025: گازا سەكتورىنداعى سوعىس؛ 2026: اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا قارسى اسكەري وپەراسياسى جانە بۇكىل تاياۋ شىعىستا جاعدايدىڭ كۇرت شيەلەنىسۋى.

وسىنداي ۇزدىكسىز قاقتىعىستار تىزبەگىن وتىز جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس دەپ قاراۋعا بولادى. بۇعان قوسا، ءورت وشاعىن سوندىرۋگە تىرىسقان بارلىق ارەكەت جالىندى ودان ءارى ورشىتە ءتۇستى: نيۋتوننىڭ ءۇشىنشى زاڭىنا ساي كەز كەلگەن ارەكەت تەڭ قارسىلىق تۋدىردى.

ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتتارى، ەڭ الدىمەن، بۇۇ، سونداي-اق ەقىۇ تاراپىنان الەمدىك پروسەستەرگە قانداي دا ءبىر ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى جوعالدى. ءتىپتى، بۇل جاعداي ورنىعا تۇسكەن تۇراقسىزدىق پروسەسىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. حالىقارالىق بيۋروكراتيا بىردە-بىر قاقتىعىستىڭ الدىن الا المادى، تاراپتاردى ودان ءارى قارسىلاسۋعا يتەرمەلەيتىن دارمەنسىز دەكلاراسيالارمەن عانا شەكتەلدى.

الەم پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا، ەڭ باستىسى، رەسۋرستار جاعىنان دا تيتىقتادى. 2008 جىلعى قارجىلىق داعدارىستان ەسىن ارەڭ جيناعان جاھاندىق ەكونوميكا پاندەميادان كەيىن رەسەسسياعا ۇشىرادى. سونىڭ سالدارىنان ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قارقىنى 2008 جىلعا دەيىنگى «التىن داۋىرمەن» سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەندەدى. يراك پەن اۋعانستانداعى وقيعالار كورسەتكەندەي، دەموكراتيانى سىرتتان كۇشتەپ ەنگىزۋ جانە بوتەن قۇندىلىقتى ءسىڭىرۋ كواليسيا ەلدەرى ءۇشىن تىم اۋىر ءارى ءقاۋىپتى تۇزاق بولدى. ءتىپتى، بۇل ساياسات ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستارعا الىپ كەلگەن ەلەسكە اينالدى. وسىلايشا، ليبەراليزم ۇرانىمەن قالىپتاسقان باتىس جەتەكشىلىك ەتكەن مونوپوليارلىق الەمدىك ءتارتىپ ءوز ىشكى قايشىلىقتارىنىڭ سالدارىنان السىرەدى.

«اقىرعان وتىزجىلدىقتىڭ» باستى ساباعى ايقىن: بىردە-بىر مەملەكەت نەمەسە مەملەكەتتەر توبى ءوز يدەولوگياسىن وزگەلەرگە كۇشتەپ ەنگىزىپ، بۇكىل الەمدى تولىق باقىلاۋدا ۇستاي المايدى. ءتىپتى، وداقتاستارىمەن بىرگە ارەكەت ەتەتىن اقش سياقتى ءىرى دەرجاۆانىڭ دا رەسۋرسى شەكسىز ەمەس. ولاردى ساقتاپ، تولىقتىرۋ ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى داعدارىسقا ۇرىندىرمايتىن تۇراقتى دامۋ قاجەت.

يران توڭىرەگىندەگى جاعداي كورسەتىپ وتىرعانداي، مۇنداي وڭىرلىك ءىرى قاقتىعىستار جاھاندىق ەكونوميكاعا ۇلكەن اسەر ەتەدى. اتاپ ايتقاندا، پارسى شىعاناعىنداعى داعدارىستىڭ ۋشىعۋى مۇناي نارىعىنىڭ تۇراقسىزدانۋىنا الىپ كەلىپ وتىر. بۇل، ءوز كەزەگىندە، مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا مۇددەلى ازيا مەن ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلى ءۇشىن اسا قولايسىز فاكتور ەكەنى ءسوزسىز.

سوندىقتان بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى ساقتىقپەن ايتار بولساق، الداعى ۋاقىتتا داعدارىستان شىعۋ جولدارىن ىزدەۋ حالىقارالىق كۇن تارتىبىندە باسىم باعىتقا اينالۋى ىقتيمال. ەگەر سولاي بولسا، تاريح لوگيكاسىنا سۇيەنسەك، كەلەسى كەزەڭدە جاڭا الەمدىك ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى باستالادى. ياعني، كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىن قايتا ءبولۋ جانە ونى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا حالىقارالىق تەتىكتەر جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىعادى.

ەسەيگەن الەم

بۇگىندە جاھاندىق كۇش ورتالىقتارى باقىلاۋدان شىعىپ كەتۋ ءقاۋپى بار، ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىنداعى جانە تاياۋ شىعىستاعى سوعىستار سياقتى بولجاپ بولمايتىن ۇدەرىستەردى تەجەۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل جاعداي مانيەۆر جاساۋ كەڭىستىگىن تارىلتىپ، كەز كەلگەن ساتتە قايتارىمسىز نۇكتەدەن ءوتىپ كەتۋ ءقاۋپىن كۇشەيتەدى.

ءبىر قاراعاندا، بۇل ۆەكتورعا اقش-تىڭ 47-پرەزيدەنتىنىڭ ەكىنشى كادەنسياسىنىڭ ءبىرىنشى جىلىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن قاتاڭ گەوساياسي وقيعالار لەگى قايشى. اتاپ ايتقاندا، امەريكا ارنايى جاساعىنىڭ ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتىن تۇتقىنداۋى جانە اسىرەسە، يرانعا قارسى اسكەري وپەراسيا ونسىز دا تابان تىرەيتىن بار دۇنيەسىنەن ايىرىلعان الەمدى كادىمگىدەي ەسەڭگىرەتىپ جىبەردى. سونىمەن بىرگە بيلىكتىڭ ەرەجەنى ۇستانا بەرمەيتىن دونالد ترامپتىڭ قولىنا ءوتۋى ءتارتىپتىڭ قالپىنا كەلەتىنىنە ءۇمىت سىيلاعان جاڭا كەزەڭنىڭ حابارشىسىنا اينالدى. بۇل پارادوكس ەمەس.

سوڭعى كەزدەرى قازىرگى الەم ەكىجۇزدىدەن ارسىزعا اينالدى دەگەن پايىم بار. ءبىراق بۇل ءۇستىرت باعا، يدەاليزم ايناسىنداعى كوزقاراستىڭ ينەرسياسى. الەم شىندىعىندا ەسەيىپ كەلەدى، ال ەسەيۋ وڭاي پروسەسس ەمەس. ەندىگى جەردە قامقورشى ءارى پوليسيا ءرولىن قابىلدايتىن «ءتۇزۋ» كوشباسشى، «جاقسى ادام» جوق، امبەباپ قۇندىلىقتار مەن يدەولوگيا دا جوق، اركىم ءوزى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق امەريكالىقتار ۇلتتىق رەسۋرستار ەسەبىنەن بولاتىن جاھاندىق الترۋيزم بەرۋشى تاراپ ءۇشىن جاي عانا شىعىن ەمەس، سونداي-اق ول قابىلداۋشى تاراپتى ينفانتيليزمگە ۇشىراتاتىنىن دەر كەزىندە ءتۇسىندى.

جەتەكشى امەريكالىق حالىقارالىق مامان فاريد زاكاريا «Ten Lessons for a Post-Pandemic World» اتتى كىتابىندا امەريكالىقتان كەيىنگى الەمگە كوشۋدى بىلايشا سيپاتتايدى: «پارادوكس مىنادا، امەريكا ءوزى جاساعان الەمدى ءوزى قيراتىپ جاتىر. بۇل كەزدەيسوق حاوس ەمەس، بۇل اقش-تى ساۋلەتشىدەن دجاگگەرناۋتقا اينالدىراتىن ۇلتتىق ەگويزمدى تاڭداۋ».

الايدا بۇل جەردە دجاگگەرناۋت – قۇتىدان شىققان جىن ەمەس، كەرىسىنشە، جاڭا ىرگەتاس قالاۋعا ارنالعان ورىندى تازالاۋ ءۇشىن عيماراتتى قيراتۋ لوگيكاسىنداعى پروراب. ياعني، بۇل وقىس وقيعا نەمەسە كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل – سانالى ستراتەگيا. ۇلتتىق ەگويزمدى تاڭداۋ كەرى شەگىنۋ ەمەس، قايتا كوپتەگەن كۇش ورتالىعىنىڭ جاڭا پاراديگماسىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ امبەباپ ۇلگىسى.

وسى جەردە مىناداي ءبىرجاقتى باعالاۋ تۋىندايدى: ورىن العان حاوسقا پرورابتىڭ ءوزىن نەمەسە وزگەرىستەر ساۋلەتشىسى – پرەزيدەنت ترامپتى كىنالاۋ. تۇتاستاي العاندا، بۇل ۇستانىمدى كەڭ فورماتتى ەكران كورىنىسىن ءبىر پيكسەلگە دەيىن تارىلتىپ ىقشامداۋمەن سالىستىرۋعا بولادى. دونالد ترامپ – جۇيەنى داعدارىسقا يتەرمەلەگەن تۇلعا بەينەسى ەكەنى ءسوزسىز. دەگەنمەن ول بولماعان كۇننىڭ وزىندە، وبەكتيۆتى پروسەستەر (ليبەراليزم داعدارىسى، بالامالى كۇش ورتالىقتارىن جانداندىرۋ، رەسۋرس ءۇشىن كۇرەس) اقش-تى وسىنداي كوشباسشىنى ىزدەۋگە ماجبۇرلەيتىن ەدى.

اقش-تىڭ 47-پرەزيدەنتىنىڭ تاريحي ميسسياسى – ەسكى الەمنىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن پاراديگماسىن سوڭىنا دەيىن قيراتۋ جانە الەمدى ەسەيۋگە ماجبۇرلەۋ. حاريزماسى مىقتى، قاقتىعىسقا بارۋعا دايىن تۇراتىن جانە ديپلوماتيالىق شارتتىلىقتى ەلەمەيتىن دونالد ترامپ بۇل ءرولدى ءمىنسىز ورىنداپ وتىر. ونىڭ بولجاپ بىلە بەرمەيتىن جانە بەيبەرەكەت كورىنەتىن شەشىمدەرى باقىلاۋدان شىعۋعا شاق قالعان سۇراپىل حاوسقا بارىنشا قارسى تۇرا الادى.

امەريكا جوتادا جارقىراعان قالادان ءوز رەسۋرسى، تەحنولوگياسى مەن اسكەرى بار بەرىك قامالعا اينالىپ كەلەدى. اقش بۇدان ءارى ەۋروپا مەن ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن «جايدان جاي» اقى تولەگىسى كەلمەيدى. ەسكى ەرەجەلەردىڭ ورنىنا ەكىجاقتى جانە ترانزاكسيالىق جاڭا ەرەجەلەر كەلۋدە: دونالد ترامپ بۇۇ، دسۇ نەمەسە G7 ارقىلى جۇمىس ىستەگەننەن گورى تىكەلەي «پرەزيدەنت پرەزيدەنتپەن» مامىلەلەرىن ءجون سانايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ بۇۇ-نىڭ قۇرامىنان جانە كليماتتىق پاكتىلەردەن شىعۋ ارەكەتى – وكپە-رەنىش ەمەس، ويلاستىرىلعان ستراتەگيا ەكەنىن كورۋگە بولادى.

الايدا دونالد ترامپتىڭ ەكىنشى كادەنسيا كەزىندەگى ارەكەتى جاي عانا وقشاۋلانۋ ەمەس. بۇل اقش جاڭا الەمدە مىندەتتەمەلەر مەن اۋقىمدى يدەولوگيالىق جۇكتەمەلەردەن ازات بولاتىن، ءوز قاتارلاستارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنۋ ءۇشىن ەسكى الەمدىك ءتارتىپتى سانالى تۇردە قيراتاتىن راديكالدىق رەاليزم ساياساتىنا كوشۋ. قانشا جەردەن پارادوكس بولسا دا، اقش پەن يران اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ اسكەري قاقتىعىسقا ۇلاسۋى سوعان دالەل. بۇل رەتتە اقش-تىڭ اسكەري وپەراسياسى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە وتەر الدىندا ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەرمەن ەسەپ ايىرىسىپ، تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستىڭ سوڭعى وزەگىن ءبىرجولا جۇلىپ الىپ تاستاۋعا ۇمتىلعان قادام رەتىندە ەسەپتەلەدى.

قالاي بولعاندا دا، اقش ستراتەگياسىنىڭ ءمانى وڭىردە ۇزاقمەرزىمدى اسكەري قاقتىعىستى ساقتاۋدا ەمەس، كەرىسىنشە، اسا ماڭىزدى نۇكتەلەرگە ناقتى قىسىم جاساۋ ارقىلى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا كونفيگۋراسياسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشۋىندا ەكەنى انىق. ويتكەنى تاريح كورسەتكەندەي، مۇنداي كۇردەلى ءارى شيەلەنىسكەن ءتۇيىندى تەك وڭىردەگى بارلىق نەگىزگى ويىنشىلار – يزرايل، اراب مەملەكەتتەرى، تۇركيا جانە يران – جاۋاپكەرشىلىك تانىتقان جاعدايدا عانا تارقاتۋعا بولادى. سيرياداعى جاعداي سونىڭ ايقىن مىسالى.

وسىلايشا، الەمدە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا پاراديگماسى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل جۇيەدە الەمدىك ءتارتىپ جوعارىدان تومەن قاراي ەمەس، وڭىرلىك كۇشتەردىڭ تارماقتالعان جەلىسى ارقىلى قالىپتاسادى. مۇنداي كۇردەلى الەمدە مەملەكەتتەر ءوز قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرى كوتەرۋگە ءتيىس. سونداي-اق ەندى تۇراقتىلىق بۇرىنعىداي جاھاندىق ءارى وزدىگىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرىلمايدى. الەم بۇرىنعىدان تۇراقتى بولا قويعان جوق جانە ەندى بۇرىنعى قالپىنا دا قايتىپ كەلمەيدى. بۇل – قاۋىپ-قاتەرى دە، بولجاپ ءبىلۋى دە قيىن جاڭا الەمدىك ءتارتىپ. دەگەنمەن ول – بۇرىنعىدان گورى اشىق، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شىنايى ءارى، ەڭ باستىسى، جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن جۇيە. مۇنداي جاعداي امبيسياسى بار ورتا دەرجاۆالارعا، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا، ءوز دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل جاعدايدا قازاقستان – «كىشى سەرىكتەس» ەمەس، جاھاندىق نارىقتىڭ تەڭ قۇقىلى قاتىسۋشىسى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا بارشاعا قاجەت تاۋار دا بار (تابيعي رەسۋرستار)، قىزمەت تە بار (ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەر). ەندى ءبىز ءوزىمىزدىڭ باسەكەلەستىك باسىمدىقتارىمىزدى گەوساياسي اكتيۆكە اينالدىرىپ، ەۋرازيا قۇرلىعىندا جاڭا كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى قالىپتاسىپ جاتقان كەزەڭدە ءوز پوزيسيالارىمىزدى نىعايتا الامىز.

قازاقستان مۋلتيپلەكستىك الەمدە

امەريكالىق گەگەمونيا تابان تىرەگەن ليبەرالدى ءتارتىپتىڭ قيراۋى، تاريفتىك سوعىستار، اقش-تىڭ الەمدىك ساقشى رولىنەن باس تارتۋى جاڭا، ورتالىقتان شىعارىلعان جاھاندانۋ پروسەسىندە قۋاتتى كاتاليزاتورعا اينالدى. الەمدىك ءتارتىپتىڭ گەومەترياسى پيراميدا ۇلگىسىنەن كولدەنەڭ جەلىلىك قۇرىلىم فورماتىنا اۋىسۋدا. جاڭا ساۋدا جولدارىن ىزدەۋ، ستراتەگيالىق اۆتونوميالار مەن جەرگىلىكتى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇرىنعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ورنىنا يكەمدى، جاعدايعا ساي قۇرىلعان وداقتار كەلۋدە. مۇندا يدەولوگيا بۇرىنعىداي ماڭىزدى ءرول اتقارمايدى. الەم وركەنيەت تۇرعىسىنان پليۋراليستىك ورتاعا اينالۋدا. بۇل قۇندىلىقتاردى كۇشتەپ ءسىڭىرۋ نەگىزىندە تۋىندايتىن جاھاندىق جانجال تاۋەكەلىن ازايتادى.

رەگيوناليزمنىڭ ءىرى تەورەتيكتەرىنىڭ ءبىرى پروفەسسور اميتاۆ اچاريا ءبىز قادام باسقان جاڭا الەمدى «مۋلتيپلەكستىك الەم» دەپ اتادى. الەمنىڭ مۋلتيپلەكستى بولىپ قۇرىلۋ تۇجىرىمى امەريكالىق گەگەمونيانىڭ ورنىنا كەلگەن ورتالىقتان شىعارىلعان، كوپ قاتپارلى جۇيە سانالاتىن قازىرگى الەم ءتارتىبىن بىلدىرەدى. ءبىراق بۇل بىرنەشە ۇلى دەرجاۆا ۇستەمدىك ەتۋگە ۇمتىلاتىن كوپپوليارلى الەم ەمەس. وعان قاراعاندا مۋلتيپلەكستىك الەم كوپتەگەن جاڭا ويىنشىنىڭ سۋبەكتىلىگىنە مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك ءتارتىپتىڭ بۇل تۇجىرىمداماسى «ءۇشىنشى الەم» دەگەن انىقتامادان الدەقاشان اسىپ، ۇلى دەرجاۆالاردىڭ كولەڭكەسىنەن شىعىپ، سۇرانىس پەن دەموگرافيانىڭ ورتالىعىنا اينالعان جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنە قاتىستى شىندىقتى كورسەتەدى.

مۋلتيپلەكستى الەم – ءقازىردىڭ وزىندە قالىپتاسقان شىندىق، XXI عاسىرداعى ەسەيگەن، تاۋەلسىز جانە ءار الۋان ادامزاتتىڭ تابيعي كۇيى. بۇل – كوشباسشىسى مەن قاعيداسى جوق، باسقارىلمايتىن، دۇلەي داۋىلدىڭ سويقان سالۋى ەمەس، كەرىسىنشە، الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ءۇنىن ەسكەرەتىن جاھاندانۋدىڭ نەعۇرلىم ءارتاراپتاندىرىلعان ۇلگىسى.

سونىمەن قاتار باتىس بلوگىنا كىرەتىن مەملەكەتتەر جاھاندىق وڭتۇستىكتىڭ بۇل وپتيميزمىمەن ءاردايىم كەلىسە بەرمەيدى. ولار جاڭا باستالعان داۋىرگە «جوعالعان جۇماق» پريزماسى ارقىلى قارايدى. باتىس ەليتالارى ءۇشىن بۇل – بيلىككە باعىنباۋ سالدارىنان تاياپ قالعان بەيبەرەكەتسىزدىك ۋاقىتى. ياعني، G7 كوشباسشىلىعى الەمىنىڭ ورنىنا اقش-تىڭ بەدەلدى ساياساتتانۋشىسى يان برەممەر ايتقانداي، G-Zero الەمى كەلدى. بۇل دەگەنىمىز نولدىك ءتارتىپ، وندا ءبىر ەل نەمەسە ەلدەر بلوگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپال جاساۋعا قاۋقارسىز، الەمدىك كوشباسشى ءرولىن قابىلداۋعا جانە جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن ۇسىنۋعا قۇلىقسىز بولادى.

باتىس زيالىلارىنىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي كوشباسشىلىقتى تۇنشىقتىرۋ جاقىن ۋاقىتتا گەوساياسي رەسەسسياعا: ودان دا اۋقىمدى بەلگىسىزدىككە، جىكشىلدىككە، جانجالدارعا الىپ كەلۋى ىقتيمال. بەيبەرەكەتسىزدىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق قاۋقارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ بلوكتارعا بىرىگە باستايدى.

ءبىراق بۇگىندە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى بىر-بىرىمەن ارالاسىپ كەتكەنى سونشالىق، ولار بلوكتا شەكتەلىپ قالا المايدى. قالاي بولعاندا دا ءارتۇرلى كۇش ورتالىقتارى مەن وداقتار اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءۇشىن كەڭىستىك ساقتالاتىن بولادى. بۇدان باسقا، مۇنداي جۇيە جاڭا ويىنشىلاردىڭ – ورتا مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرمەيدى، ولار ءۇشىن جاھاندىق نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ، شۇعىل كەڭىستىككە شىعۋ اسا ماڭىزدى.

ولارعا مۋلتيپلەكستىك الەم ءتارتىبى، ياعني ۇتقىرلىقتى، رەسۋرستاردى، قارسى تۇرا ءبىلۋدى، ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى كوپ ساتىلى ەكوجۇيە ءتيىمدى. بۇل – ورتا دەرجاۆالار ءۇشىن، ياعني، امبيسياسى بار وڭىرلىك اكتورلار ءۇشىن مۇمكىندىكتەر تەرەزەسى. سوندىقتان ورتا دەرجاۆالار وزدەرىنە دەربەستىك، جاھاندىق قۇندىلىقتار تىزبەگىندە لايىقتى ورىن بەرەتىن، كۇش ورتالىعىنىڭ وزبىرلىعىنان قورعايتىن، جاڭا قاۋىپسىزدىك وداقتارىن قۇرۋعا جانە دامۋعا جول اشاتىن مۋلتيپلەكستىك الەم جاساقتاۋعا مۇددەلى.

قازاقستان – مۋلتيپلەكستىك الەم شىندىعىنا ويداعىداي بەيىمدەلگەن ورتا دەرجاۆانىڭ ايقىن مىسالى. بۇل جاي عانا ساتتىلىك نەمەسە كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. بۇل – الەمدىك ارەنادا ءوز بولمىسىن دالەلدەگەن ماقساتتى ستراتەگيانىڭ ناتيجەسى. وراسان زور ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا الەم كارتاسىنداعى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن كورە بىلگەن پرەزيدەنتىمىز بار دەگەن ءسوز.

بىزدە گەوساياسي تۇرعىدان ءوسۋ ءۇشىن مۇناي، مەندەلەيەۆتىڭ اتاقتى كەستەسى، قۋاتتى ادام كاپيتالى، الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىمەن توعىسقان گەوگرافيالىق ورنالاسۋ سياقتى قاجەتتى العىشارتتار ءارقاشان بولدى. الايدا وسى ەلەمەنتتەردىڭ ءارقايسىسى وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى سينەرگەتيكالىق اسەرسىز ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ كەلدى. ءبىز الىپ كورشىلەردىڭ تاساسىندا تۇرعان ۇلكەن الەمنىڭ شەتىندەگى ۇزىن كولەڭكەسى بار كىشكەنتاي ەل بولىپ قالا بەردىك.

سوندىقتان پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ ەلدى وڭىردەگى كوشباسشى ءارى ماڭىزدى تىزبەك رەتىندە مۋلتيپلەكستىك الەمنىڭ جۇيەسىنە كىرىكتىرۋ جولىندا جاساعان جۇيەلى قادامدارى ناعىز جەتىسپەي تۇرعان ەلەمەنت نەمەسە سينەرگيانى ىسكە قوسقان كىلت بولدى. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن شارتتى تۇردە بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى نەگىزگى ءۇش باعىتقا بولۋگە بولادى. ولار، تۇپتەپ كەلگەندە، جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ءبىزدىڭ سۋبەكت رەتىندە تانىلۋىمىزعا، سونداي-اق ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتۋعا باعىتتالدى.

ءبىرىنشى – ورتا دەرجاۆا ديپلوماتياسى.

ەكىنشى – كوپۆەكتورلىق 2.0: كۇش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمنەن كوپتەگەن حالىقارالىق قاتار جەلىگە بەلسەندى قاتىسۋعا كوشۋ.

ءۇشىنشى – دۇنيەجۇزىمەن ءوزارا ارەكەت ەتۋ ۇلگىسىن اۋىستىرۋ: رەسۋرستاردى ساتۋشىدان نەگىزگى جەلىلىك توراپقا، اعىنداردىڭ اينىماس ديسپەچەرىنە اينالۋ.

مۋلتيپلەكستىك الەمدە ەڭ كۇشتى ەل ەمەس، ەڭ يكەمدى ەل جەڭەدى. پرەزيدەنتتىك باستامالار قازاقستاندى كۇردەلى الەمدىك ءتارتىپتىڭ كولدەنەڭ جەلىسىندەگى باستى توراپقا، ياعني حابقا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەدى: ەگەر جۇيەنىڭ ءبىر بۋىنى السىرەسە، ونى باسقا بايلانىستار تولىقتىرىپ، تۇتاستىقتى ساقتاپ تۇرادى.

وسىلايشا، قازاقستان گەوساياسات وبەكتىسى ەمەس، بەلسەندى سۋبەكت ستراتەگياسىن تاڭدادى. ەنجار كوپپوليارلىقتىڭ ورنىنا نەگىزگى كوننەكتور، وڭىرلىك ينتەگراتور، بارشاعا بولجامدى سەرىكتەس ءارى جاھاندىق جەلىلەردەگى ستراتەگيالىق توراپ ۇلگىسى كەلدى. بۇل مودەلدىڭ ارتىقشىلىعى جەكە-دارا باعداردىڭ تاۋەكەلىنەن اناعۇرلىم جوعارى، اسىرەسە، ءبىر كۇش ورتالىعىنا بالامالى تۇردە تاۋەلدى بولۋمەن سالىستىرعاندا تيىمدىلىگى ەسەلەپ ارتا تۇسەدى.

قازاقستان كۇردەلى مۋلتيپلەكستىك الەمدە – جويقىن داۋىلدىڭ قۇربانى ەمەس، ول باعدار، يدەيا مەن مۇددە توعىسىندا ءوزىنىڭ كاپيتالىن ۇلعايتىپ وتىرعان بەلسەندى ويىنشى. ءبىزدىڭ جاڭا ۇستانىمىمىز – ءبىر تاراپتى تاڭداۋ ەمەس، بارلىق تاراپقا ءبىر مەزگىلدە قاجەت بولۋ. ۇلى دەرجاۆالار بلوكتاردا باسەكەلەسىپ جاتقاندا، قازاقستان ەگەمەن ءارى رەليەۆانتتى ەل مارتەبەسىن ساقتاي وتىرىپ، كوپتەگەن قاتار بايلانىستان ۇپايىن تۇگەندەپ وتىر. بۇل – ءومىردىڭ بۋىرقانعان تەڭىزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قالىپتاستىرعان جاڭا مودەل.

ورتا دەرجاۆانىڭ ىقپالدى ديپلوماتياسى

قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆا رەتىندە مويىندالۋىن ەلىمىزدىڭ جاڭا جاھاندىق ۇستانىمىنىڭ تانىلۋى دەپ باعالاۋعا بولادى. 2024 جىلعى قاڭتاردا گەرمانيانىڭ «عىلىم مەن ساياسات قورى» بەدەلدى عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى (SWP) «ورتا دەرجاۆالار – حالىقارالىق ساياساتتاعى ماڭىزدى اكتورلار» اتتى زەرتتەۋىن جاريالادى.

اتالعان جيناققا ون ەكى مەملەكەت ەنگىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا تۇركيا، يزرايل، ساۋد ارابياسى، ءۇندىستان، يندونەزيا، مەكسيكا، برازيليا جانە قازاقستان بار. زەرتتەۋدە بۇل ەلدەردىڭ باسقا مەملەكەتتەردەن ماڭىزدى وڭىرلىك نەمەسە حالىقارالىق رولىمەن جانە ىقپال ەتۋ قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. سونداي-اق ولاردىڭ ءارقايسىسىنا ءتان وزىندىك سيپاتتامالار بار ەكەنىنە ءمان بەرىلەدى. ولار – گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، دەموگرافيالىق الەۋەتى، ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى، تابيعي رەسۋرستارعا بايلىعى، اسكەري قۋاتى نەمەسە ساياسي حاريزماسىنا قاتىستى ەرەكشەلىكتەر.

سونىمەن قاتار ورتا دەرجاۆالارعا ءتان ءۇش نەگىزگى بەلگىگە نازار اۋدارىلعان. بىرىنشىدەن، الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تەڭدىك پەن جاھاندىق ادىلەتتىلىك ماسەلەلەرىن الدىڭعى ورىنعا قويا وتىرىپ، ەكونوميكالىق دامۋعا باسىمدىق بەرۋ. ەكىنشىدەن، تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە دەن قويۋ. ۇشىنشىدەن، ۇلتتىق مۇددەلەر تۇرعىسىنان يكەمدى ىنتىماقتاستىق پەن ءارالۋاندىق قاعيداتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ، ەكونوميكالىق دامۋ مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق دەربەستىككە ۇمتىلۋ.

زەرتتەۋدە ورتا دەرجاۆالارعا «كوزبە-كوز سەرىكتەستىككە» («Partnerschaft auf Augenhöhe») ۇمتىلۋ ءتان ەكەنى ايتىلعان. ياعني، بۇل ۇستانىم مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق نەمەسە اسكەري قۋاتىنىڭ ايىرماشىلىعىنا قاراماستان، ءوزارا سىيلاستىققا، تەڭقۇقىلى سەرىكتەستىككە جانە ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنىڭ مۇددەلەرىن مويىنداۋعا نەگىزدەلگەن قاتىناستاردى دامىتۋدى كوزدەيدى.

سول 2024 جىلدىڭ مامىر ايىندا Euronews-دە پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ «ورتا دەرجاۆالار مۋلتيلاتەراليزمدى قۇتقارا الادى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالاندى. مەملەكەت باسشىسى ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى سەنىمنىڭ السىرەۋى جانە شاعىن مەملەكەتتەردىڭ ىقپالى شەكتەۋلى بولعان جاعدايدا ورتا دەرجاۆالاردىڭ ميسسياسى ارتا تۇسەتىنىن اتاپ وتەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسى ەلدەر تۇراقتىلىقتى، بەيبىتشىلىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە مۋلتيلاتەراليزمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىلدارعا باستاماشى بولىپ، ونى ىلگەرىلەتۋگە ءتيىس.

وسىلايشا، قازاقستان پرەزيدەنتى ورتا دەرجاۆالاردىڭ قۇبىلمالى الەمنىڭ كۇردەلى ديپلوماتيالىق لاندشافتىنداعى ۇستانىمىن ايقىنداپ بەردى: «الەمدىك الپاۋىت دەرجاۆالار سياقتى جاھاندىق دەڭگەيدە ىقپالى بولماسا دا، ءبىز سياقتى ەلدەر دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا ايتارلىقتاي اسەر ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەكونوميكالىق الەۋەتكە، اسكەري مۇمكىندىكتەرگە جانە ساياسي ەرىك پەن ديپلوماتيالىق شەبەرلىككە يە».

پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ لوگيكاسى تۇرعىسىنان العاندا، قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆا رەتىندە مويىندالۋى «بايقالدى – مويىندالدى» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن جاي عانا كونستاتاسيا ەمەس، ول ماقساتتى ءارى جۇيەلى جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل نە ءۇشىن ماڭىزدى؟ مۋلتيپلەكستى الەمدە رەسمي مارتەبە سەنىم مەن مۇمكىندىكتەردىڭ جاڭا دەڭگەيىنە جول اشىپ، مەملەكەتكە ءبىرقاتار ناقتى ارتىقشىلىقتار ۇسىنادى.

ورتا دەرجاۆانىڭ ستراتەگيالىق اۆتونوميا جولى وقشاۋلانۋدان قاشىپ، ەگەمەندىكتى ساقتاي وتىرىپ، بلوكتار اراسىندا مانيەۆر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە تاۋەكەلدەردى ازايتادى. بۇل، اسىرەسە، باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەي جانە قىتايمەن تەكەتىرەسى جاعدايىندا ايرىقشا مانگە يە. ويتكەنى ورتا دەرجاۆا مارتەبەسى قانداي دا ءبىر تاراپتى ءبىرجاقتى تاڭداۋعا ماجبۇرلەۋدەن قورعايدى.

قازاقستان بولجامدى ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە اراعايىن جانە مەدياتور بەدەلىنە يە بولدى. بۇل ەلدى باسقا ورتا دەرجاۆالارعا ۇلگى ەتۋگە، كواليسيالار قۇرۋعا جانە جاھاندىق تۇراقتىلىققا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار وڭىرلىك كوشباسشىلىق ىقپال ەتۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسىنە اينالىپ وتىر. قازاقستان ورتا دەرجاۆا رەتىندە ورتالىق ازيادا تۇراقتاندىرۋشى ءرول اتقارىپ كەلەدى.

سەنىم مەن ىقپال ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتەدى، ال سەرىكتەستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ سانكسيا نەمەسە قىسىم تاۋەكەلىن تومەندەتىپ، باتىستان دا، شىعىستان دا ينۆەستيسيالار مەن تەحنولوگيالار تارتۋعا كومەكتەسەدى. قازاقستان ءارتۇرلى نارىقتارعا قول جەتكىزىپ وتىر، ال ونىڭ جاۋاپتى ءارى بەيتاراپ ويىنشى مارتەبەسى سانكسيالار جاعدايىندا بارلىق ەلدى (جۇڭگو، ەۋروپالىق وداق، رەسەي) قازاقستاندى ءوز جوبالارىندا سەنىمدى لوگيستيكالىق سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل جەردە ەلدىڭ شىعىس پەن باتىس، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى ستراتەگيالىق كوپىر ءرولى ماڭىزدى فاكتور ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان ارقىلى 12 حالىقارالىق كولىك ءدالىزى – 5 تەمىرجول جانە 7 اۆتوموبيل جولى وتەدى. بۇگىندە جۇڭگو مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىق ارقىلى جۇك تاسىمالىنىڭ شامامەن 85 پايىزى ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى جۇزەگە اسادى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ترانزيت كولەمى 6،6 پايىزعا ءوسىپ، 36،9 ملن توننانى قۇرادى. ال تەڭىز پورتتارى ارقىلى كونتەينەرلىك تاسىمال ءبىر جىل ىشىندە 29 پايىزعا ارتتى.

ارينە، ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى شيەلەنىس ۋشىققان كەزەڭدە مۇنداي مانيەۆر جاساۋ اتالعان ارتىقشىلىقتاردىڭ قۇنىن ارتتىرا تۇسەدى. سونىمەن قاتار جان-جاقتى قىسىمدى دا كۇشەيتەدى. قازاقستاننىڭ تابىسى ىشكى تۇراقتىلىققا، ەكونوميكالىق ورنىقتىلىققا جانە ديپلوماتيالىق شەبەرلىككە، ياعني سەرىكتەستەردىڭ «قىزىل سىزىعىن» كەسىپ وتپەي، نازىك تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي بىلۋگە، سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن باتىل قورعاۋعا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنى ءسوزسىز.

ورتا دەرجاۆا مارتەبەسى – قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق اكتيۆى. بۇل – يكەمدىلىككە، ديپلوماتيا مەن پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن جۇمساق كۇشتىڭ ەرەكشە ءتۇرى. قۇبىلمالى الەمدە اتالعان مودەل قازاقستانعا گەوساياساتتىڭ قۇرساۋىندا قالىپ قويماي، ءوزىنىڭ دامۋ جولى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مۋلتيپلەكستىك ۇلگىنى بەلسەندى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كوپۆەكتورلىق 2.0

سىرتقى ساياساتتاعى كوپۆەكتورلىق – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان بەرگى ايرىقشا ەرەكشەلىگى بولىپ سانالادى. سول جىلدارى ول ەگەمەندىكتى نىعايتۋ ءۇشىن كۇش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان ەدى جانە ءقاۋىپسىز، تاۋەلسىز ساۋدا مەن ديپلوماتيالىق الاڭ قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. تەپە-تەڭدىك قاعيداتى وتىز جىل بويى جۇمىس ىستەدى. ويتكەنى جاھاندىق ەرەجەلەر سالىستىرمالى تۇردە ءبىرتۇتاس بولىپ، ۇلى دەرجاۆالار «ورتادا وتىرعاندارعا» شىداممەن قاراپ كەلگەن ەدى.

ءقازىر پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆ سول تۇجىرىمدامانى جاڭا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەدى. كۇش ورتالىقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتەن قازاقستان بەلسەندى تۇردە كوپتەگەن پاراللەل حالىقارالىق جەلىگە قوسىلا باستادى. ءبىز ءبىر ۋاقىتتا ەاەو مەن شىۇ، C5+1 جانە ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك كەلىسىمىنە قول جەتكىزىپ، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاتىسۋ ارقىلى اتالعان الاڭدار توعىساتىن توراپقا اينالىپ وتىرمىز.

قازاقستان يدەولوگياسىنا، ساياسي باعىتىنا، كولەمىنە نەمەسە قاشىقتىعىنا قاراماستان گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددە ءۇشىن بارلىق ەلمەن، بارلىق جەردە ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا اشىق. بۇل ساياسات سوڭعى جىلدارى بۇرىنعىداي يميدجدىك ەمەس، ناقتى كىرىستەرمەن ولشەنەتىن ناتيجەلەر اكەلۋدە.

بۇل جەردە رەسەي باعىتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ 2025 جىلعى قاراشاداعى رەسەيگە مەملەكەتتىك ساپارى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ناتيجەسىندە، جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىق جونىندەگى دەكلاراسياعا قول قويىلدى. بۇل قادام تەڭدىككە، بولجامدىلىققا جانە ەگەمەندىكتى ءوزارا قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن مودەلدى بەكىتە ءتۇستى. رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. جالپى، تاۋار اينالىمى $27 ملرد-تان اسادى. 2025 جىلى ءبىزدىڭ يمپورتتاعى رەسەيلىك ءونىمنىڭ ۇلەسى 29،7 پايىزعا جەتتى. رەسەي قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتارىندا. سوڭعى بەس جىلدا رەسەيلىك ينۆەستيسيالار كولەمى $14 ملرد-قا جەتتى. ەكى ەلدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن باسقا ستراتەگيالىق باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ دا كەلەشەگى زور.

سوڭعى جىلدارى قىتايمەن دە قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ قارقىنى ارتقانى بەلگىلى. ەكى ەل اراسىنداعى ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك رۋحى ناقتى ماتەريالدىق يگىلىك اكەلدى. «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسى ءبىزدىڭ ءوزارا ءتيىمدى بايلانىسىمىزدىڭ «كۇرەتامىرىنا» اينالدى. 2025 جىلى سىرتقى تاۋار اينالىمىنداعى قحر ۇلەسى 23،7 پايىزعا دەيىن ۇلعايىپ، ءوزارا ساۋدا $34،1 ملرد-قا جەتتى. جۇڭگو قازاقستان ەكونوميكاسىنا $27 ملرد ينۆەستيسيا سالدى. 2025 جىلى قىتايدىڭ بۇكىل ورتالىق ازيامەن تاۋار اينالىمى العاش رەت $106 ملرد-تان استى. بۇل قازاقستان جەكە-دارا ەمەس، كۇشەيىپ كەلە جاتقان ايماقتىق سۋبەكتىلىكتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ارەكەت ەتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

ايماقتاعى كەلەسى ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى – ەۋروپالىق وداق. ەو-نىڭ ورتالىق ازيامەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ شامامەن 80 پايىزى ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەو ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى $45،1 ملرد نەمەسە بارلىق سىرتقى ساۋدانىڭ 31،3 پايىزىن قۇرادى. قازاقستان ەۋروپالىق بيزنەستىڭ تارتىلۋ ورتالىعى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تەك نارىقتى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ينۆەستيسيالار، تەحنولوگيالار مەن ستاندارتتاردى اكەلىپ، ونەركاسىپتەن باستاپ سيفرلىق شەشىمدەرگە دەيىنگى ىشكى جاڭعىرتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

دونالد ترامپتىڭ ەكىنشى كادەنسياسىنان باستاپ قازاقستان مەن اقش-تىڭ اراسى بۇرىنعىدان دا جاقىنداي تۇسكەنى ايقىن بايقالادى. مەملەكەت باسشىلارى اراسىندا جىلى، ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن جەكە قارىم-قاتىناس ورنادى. قازاقستان بۇعان دەيىنگى يبراھيم كەلىسىمى سياقتى، اقش پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جاڭا بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆ امەريكا كوشباسشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن كەڭەستىڭ يناۋگۋراسيالىق وتىرىسىنا قاتىسىپ، «جاسامپازدىق ارقىلى بەيبىتشىلىك» جوباسىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. اقش-تان 2025 جىلدىڭ وزىندە جالپى $66 ملرد-تان استام تىكەلەي ينۆەستيسيا تارتىلدى. سونداي-اق $17 ملرد كولەمىندە ءىرى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. اقش-تىڭ ايماقتاعى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىعىنىڭ شامامەن 75 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەنىن دە اتاپ وتكەن ءجون.

قازاقستان ورتا دەرجاۆا رەتىندە ورتالىق ازيا سۋبەكتىلىگىنىڭ لوكوموتيۆى ساناتىندا ارەكەت ەتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەرى، ولارعا ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ قوسىلۋى، سونداي-اق C5+ فورماتىن نىعايتۋ مەن كەڭەيتۋ ءوڭىردى حالىقارالىق پروسەستەردە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ۇجىمدىق سۋبەكتىگە اينالدىرىپ وتىر. گەوساياسي ىنتىماقتاستىق ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا بەكەمدەلگەن. اتاپ ايتقاندا، 2025 جىلى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كورشى مەملەكەتتەرمەن تاۋار اينالىمى 14،4 پايىزعا ءوسىپ، $8،8 ملرد-قا جەتتى.

تۇركى الەمى دە وڭىرلىك ۆەكتورمەن تىعىز بايلانىستى. ول بۇرىن «ۇلكەن ديپلوماتيانىڭ مادەني قوسىمشاسى» بولىپ كەلسە، ءقازىر ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالدى. ءقازىر مۇندا مارشرۋتتار، ينۆەستيسيالار، قاۋىپسىزدىك جانە تەحنولوگيالار شەشۋشى فاكتورلار بولىپ وتىر. بۇل جاعدايدا تۇركيا ءوزىنىڭ ارتىپ وتىرعان ىقپالىمەن جەكە-دارا ستراتەگيالىق ترەك رەتىندە قالىپتاستى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2025 جىلدىڭ جازىنداعى انكاراعا رەسمي ساپارى ەلدەرىمىزدى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعاردى. بىلتىر قازاق-تۇرىك تاۋار اينالىمى $5،4 ملرد-تى قۇراپ، 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 8،8 پايىزعا ۇلعايدى.

قازاقستان تۇركيادان باسقا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە وزگە دە ەلدەرمەن: باا-مەن، ساۋد ارابياسىمەن، مالايزيامەن، پاكىستانمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى. سونىڭ اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسقا، لوگيستيكالىق تىزبەككە جانە ينۆەستيسياعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. قازاقستان يسلام الەمىندە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدى ۇنەمى قولداپ وتىرادى. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ بەيبىتشىلىك كەڭەسىندە ايتقان قازاقستاننىڭ گازاعا ازىق-تۇلىك كومەگىن كورسەتۋگە دايىن ەكەنى تۋرالى ۇسىنىسى اسا ماڭىزدى. وسى ماقساتپەن قازاقستان تاياۋ شىعىستاعى ديالوگ پەن قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ تەتىگى رەتىندە يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى – قازاقستاننىڭ پرواكتيۆتى كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى. ءبىز حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىنا ءاردايىم مۇددەلىمىز جانە داۋلار مەن قاقتىعىستاردى تەك ساياسي-ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ قاعيداتىن قولدايمىز. سوندىقتان قازاقستان 2024 جىلى ازاماتتىق نىساندار مەن بەيبىت حالىقتى اسكەري قاقتىعىستاردان قورعاۋعا ارنالعان حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىققا ساياسي مىندەتتىلىكتى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن جاھاندىق باستاماعا باستاماشى بولعان التى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولدى.

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قازىرگى ينستيتۋسيونالدىق داعدارىسىن ەسكەرە وتىرىپ، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن اۋقىمدى رەفورمالاۋدى جانە جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرىنىڭ مۇددەلەرىن نازارعا الۋ ءۇشىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن جاڭارتۋدى بەلسەندى ۇسىنىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارى باس اسسامبلەيا مەن ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل قازىرگى جاعدايدا جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى، تۇراقتى بەيبىتشىلىكتى جانە ادىلەتتىلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

وسىلايشا، «كوپۆەكتورلىق 2.0» «رومانتيكالىق ديپلوماتيادان» ناقتى مۇددەلەر ديپلوماتياسىنا، ەكونوميكالىق پراگماتيزم ساياساتىنا كوشۋدى جانە قۇبىلمالى ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرىن ەڭسەرۋدى كوزدەيدى. بۇرىن كوپۆەكتورلى ساياسات كوبىنە ساياسي يميدج قۇرالى بولسا، ءقازىر بۇل مۋلتيپلەكستى الەمدەگى دامۋ ستراتەگياسى رەتىندە قالىپتاسىپ وتىر. ول ەكونوميكانى دامىتۋدى، ءارتاراپتاندىرۋدى جانە وڭىرلىك كوشباسشىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ءارى پارمەندى تەتىگىنە اينالۋدا.

بۋفەردەن حابقا: جەلىلىك ەگەمەندىك

قازىرگى الەمدە ۆەرتيكالدىق، يەرارحيالىق ۇلگىنىڭ ورنىنا گوريزونتالدىق قۇرىلىم كەلىپ جاتىر. ونى سيپاتتاۋ ءۇشىن جەلىلىك تاسىلگە ءمان بەرگەن ءجون. ياعني، الەمدى تەك ۆەرتيكال (ورتالىق – شەتكى ايماق، باسشى – باعىنىشتى، ۇلى دەرجاۆا – ساتەلليتتەر) رەتىندە ەمەس، اعىمدارمەن بايلانىستى توراپتار جەلىسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. بۇرىن گەوساياسات ءۇشىن اۋماقتىق باقىلاۋ (حارتلەند، ريملاند) ماڭىزدى بولسا، ءقازىر اۋماق باستى رەسۋرس ەمەس؛ قايتا جاھاندىق جەلىلەرگە، ياعني كولىك، قارجى، سيفرلىق، ءبىلىم بەرۋ جەلىلەرىنە قوسىلۋ ماڭىزدى. قۋاتتى مەملەكەت – جاھاندىق اعىندار وتەتىن حاب نەمەسە توراپ ىسپەتتەس. جەلىلىك گەوساياساتتىڭ فورمۋلاسى: كىمدە-كىم وسىنداي توراپتار مەن بايلانىستارعا باقىلاۋ جاساسا، سول الەمدى باقىلاۋىنا الادى.

قازاقستان يەرارحيالىق ورتالىق بولا المايدى (اقش نەمەسە جۇڭگو سياقتى). ءبىراق رەسەي، جۇڭگو، ەۋروپا، يسلام ەلدەرى اراسىنداعى اعىندار وتەتىن توراپ بولا الادى. جەلىلىك ءتاسىل پاراديگماسىنداعى كوپۆەكتورلىق 2.0 دەگەنىمىز – ەلدى كوپىرگە، ال كوپىردى حابقا اينالدىرۋ ستراتەگياسى. بۇل – جاڭا الەمدىك ءتارتىپ جاعدايىندا سىرتقى ساياساتتىڭ تەرەڭ ترانسفورماسياسى. قازاقستان ەندى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرىنە بەيىمدەلىپ قانا قويماي، وزىنە قاجەتتى كۇردەلى بايلانىستار جەلىسىن قالىپتاستىرادى. مۇندا ول تەك بۋفەر ەمەس، باستى ەلەمەنت بولادى.

قازاقستان ءۇشىن توراپتاردى، ياعني كاپيتال، اقپارات، رەسۋرستار مەن ادامداردىڭ جەلىلىك اعىندارى وتەتىن كۇش شوعىرلاناتىن نەگىزگى نۇكتەلەردى بەلسەندى جالعاستىرۋ ءداۋىرى باستالادى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا، ءبىز «بارىمەن بىردەي جاي دوس بولۋ» ستراتەگياسىنان «ەلەمەۋگە بولمايتىن قۇندىلىق قۇرۋ» ستراتەگياسىنا اۋىسامىز. بۇگىندە ەگەمەندىك تەك فيزيكالىق شەكارامەن عانا ەمەس، جاھاندىق ارحيتەكتۋراداعى ۇلتتىق توراپتاردىڭ قاجەتتىلىك دارەجەسىمەن ولشەنەدى. ەگەر كلاسسيكالىق كوپۆەكتورلىق – جانجالداسپاۋ ونەرى بولسا، جەلىلىك ەگەمەندىك – باسقاعا قاجەتتى بولۋ ونەرى. بۇل – مەملەكەتتىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار الەمدىك تىزبەكتەرگە (ەنەرگەتيكالىق، لوگيستيكالىق، سيفرلىق) بارىنشا تەرەڭ ينتەگراسيالانۋ دەگەن ءسوز. وعان قانداي دا ءبىر قىسىم جاساۋ بۇكىل جۇيەگە زالال كەلتىرەدى.

ءىس جۇزىندە بۇل قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ەڭ ايقىن كەيس رەتىندە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتىن الۋعا بولادى. ۋكراينا قاقتىعىسى باستالعالى بەرى رەسەي مەن بەلارۋس ارقىلى وتەتىن سولتۇستىك ءدالىزدىڭ ماڭىزى كۇرت تومەندەدى. ەندى الەمنىڭ نازارى ورتالىق ازيا، كاۆكاز، تۇركيا مەن شىعىس ەۋروپا ارقىلى وتەتىن ورتا دالىزگە اۋىپ وتىر. بۇل – جۇڭگو مەن ەو-نىڭ تەمىرجولمەن جۇك تاسىمالداۋ جەلىلەرىن بايلانىستىراتىن كوپ تاراپتى، ۇزاقمەرزىمدى بىرەگەي جوبا. وسى رەتتە جولدىڭ ەڭ ۇزىن جانە 2022 جىلدان باستاپ ەڭ ماڭىزدى بولىگى قازاقستان ارقىلى وتەتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. ورتا ءدالىز بويىنشا قىتايلىق تاۋارلار ەو نارىعىنا تەڭىز جولىمەن تاسىمالداۋعا قاراعاندا، ەكى ەسە جىلدامىراق جەتەدى.

ءبىز ءۇشىن بۇل تەك ەكونوميكالىق پايدا عانا ەمەس، بۇرىن قارعىسقا اينالعان گەوگرافيانى گەوساياسي اكتيۆكە اينالدىرۋدىڭ ءتيىمدى جولى. قازاقستان جۇڭگو مەن ەۋروپا نارىقتارىن بايلانىستىرۋ ارقىلى «ساقتاندىرۋ پوليسىنە» يە بولدى. ەگەر بۇرىن لوگيستيكا تەك قىزمەت قانا بولسا، ەندى ەسكى ساۋدا جولدارى توقىراعان كەزدە ول قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىگىنە اينالدى. وسىلايشا، قازاقستان گەوگرافيالىق تىعىرىقتان ەۋرازياداعى ماڭىزدى توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالىپ كەلەدى.

وسى جانە باسقا دا كەيستەر ترانسقۇرلىقتىق جەلىدەگى ەنجارلىقتان بەلسەندى توراپتىق فۋنكسياعا قاراي ىلگەرىلەۋدى كورسەتەدى. جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى بىرەگەيلىك كەز كەلگەن فورمالدى وداققا قاراعاندا، ەلدىڭ سۋبەكتىلىگىن الدەقايدا جاقسى قورعايدى. قازاقستان ءقازىر جۇڭگو ءترانزيتى، ەۋروپالىق سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار، رەسەيلىك ەنەرگەتيكا، مۇنايعا سالىنعان امەريكالىق ينۆەستيسيا سياقتى ونداعان جەلىگە تابىستى ينتەگراسيالانعان. بۇل ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاۋدى جانە تەڭگەرىمدى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى نەگىز قالايدى.

قازاقستاننىڭ جەلىلىك ەگەمەندىگى – بۇل جاھاندىق ءوزارا بايلانىسقا نەگىزدەلگەن تەڭگەرىمدى دامۋ ستراتەگياسى: بۇرىنعى جايلى ورىن ءۇشىن كۇرەستىڭ ورنىنا ءبىز ءوزىمىزدى مۋلتيپلەكستىك الەم جەلىسىندەگى اسا ماڭىزدى توراپقا اينالدىرامىز. بۇل ەلىمىزگە ۇلى دەرجاۆالار قىسىمى بولعان جاعدايدا دا سۋبەكتىلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، ياعني «مەنى وزىڭە قاجەتتى نارسەنى قيراتپاي، قيراتا المايسىڭ» دەگەندى بىلدىرەدى. وسىنداي جۇيەلى ءارى ستراتەگيالىق قادامداردىڭ ارقاسىندا قازاقستان تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق landlocked ەلدەن قۇرلىقتى بايلانىستىراتىن land-linked ەلگە اينالۋدا.

قۇبىلمالى الەمدەگى لايىقتى ورىن

قازىرگى قۇبىلمالى احۋالعا قاراماستان، وسى ونجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي الەمنىڭ داعدارىستار تىزبەگىنەن بىرتىندەپ شىعا باستاۋىنىڭ العاشقى بەلگىلەرىن ۇلكەن ساقتىقپەن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. الايدا ءقازىردىڭ وزىندە قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتى باسىنان وتكەرگەن الەمدىك ءتارتىپ بۇرىنعىداي بولمايتىنى انىق. سەبەبى ءبىر كەزدەرى جاھاندىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتكەن تەتىكتەر بۇگىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن جوعالتتى. دەگەنمەن وسىنداي بەيبەرەكەتسىزدىكتىڭ وزىنەن جاڭا ويىنشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى نىشاندارى ايقىندالا باستادى.

ورتا دەرجاۆا رەتىندە قازاقستان ءۇشىن بۇل – ەندى جاساقتالىپ جاتقان جاڭا الەمدىك تارتىپتەن لايىقتى ورىن الۋعا بەرىلگەن تاريحي مۇمكىندىك. سوندىقتان بار ەرىك-جىگەر مەن كۇش-قۋاتتى وسى ماقسات جولىندا پايدالانۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارى مەن سىرتقى ساياسي باستامالارىنىڭ نەگىزگى ءمانى دە – وسى. بۇل ورايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ كوپجىلدىق ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى، حالىقارالىق بەدەلى جانە قۇبىلمالى الەمنىڭ باسىمدىقتارىن كورەگەندىكپەن ءتۇسىنۋ قابىلەتى ەرەكشە ءرول اتقارىپ وتىرعانى انىق.

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقايەۆتىڭ ءتيىمدى ءارى جاڭاشىل ساياساتى ۇلتىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر تەرەزەسىن ايقارا اشىپ وتىر. سول تەرەزە ارقىلى ىقپالدى، دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالعان، قۋاتتى ينستيتۋتتارى قالىپتاسقان، وڭىرلىك كوشباسشى جانە XXI عاسىرداعى جاڭا جاھاندىق تارتىپتەن لايىقتى ورنىن العان بولاشاق قازاقستاننىڭ جارقىن بەينەسىن ايقىن كورەمىز.

ماۋلەن اشىمبايەۆ،

ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى