Buǵan deiingi maqalamyzda («Reformalar máni – 5: Yqpaldy Parlament») elimizdegi ókildi biliktiń transformatsiiasy týraly sóz qozǵaǵan edik. Sodan beri reformalar odan ári jalǵasyn taýyp, 2026 jylǵy 15 naýryzda ótken jalpyhalyqtyq referendýmda qazaqstandyqtardyń 87 paiyzdan astamy jańa Konstitýtsiiany qoldap daýys berdi. Qoǵamnyń eldi jańartý men jańǵyrtýdy kózdeitin suranysyna jaýap beretin bul tarihi tańdaý ult birliginiń berik negizine ainalyp, turaqsyzdyq beleń alǵan kezeńde syrtqy syn-qaterlerdi eńserý úshin der kezinde qolǵa alynǵan naqty shara bolǵany sózsiz.
Búginde prezidenttik reformalar jai ǵana ózekti emes, olar jahandyq ózgerister aǵynynyń ajyramas bóligine ainaldy. Álemdegi qýatty kúsh ortalyqtarynyń burynǵy júiesi álsirep, jańa kúshter qalyptasyp kele jatqan kezeńde óz egemendigin bárinen joǵary baǵalaityn, birtutas ult qana jańa álemde laiyqty ornyn taba alady. Biz geosaiasi daýylǵa daiyn ekenimizdi kórsettik. Bul birtutas, Ádiletti Qazaqstan úshin jańa múmkindikterge jol ashady.
QUBYLMALY ÁLEM
Sońǵy shirek ǵasyr boiy saiasattanýshylar qubylmaly álem týraly jii aityp keldi. Alaida bul uǵym negizinen belgili bir turaqty aǵysta júrip jatqan evoliýtsiialyq ózgeristerdi bildiretin. Al búginde álemdegi ózgeristerdiń qarqyny kúsheigen saiyn bul teoriialyq paiymdaýlardyń ózi alańdaýshylyq týdyra bastady. Ótken jyl, ai ne tipti apta ishindegi jahandyq oqiǵalarǵa taldaý jasaityn álemdik BAQ materialdaryn sholyp shyqsańyz, alda úlken beibereketsizdik turǵandai áser qaldyrady. Álemdik tártipti shaiqaltyp, jolyndaǵynyń bárin jaipap ótetin toqtaýsyz kúshtiń – eńserilmes daýyldyń jaqyndap qalǵanyn, tipti bastalyp ketkenin sezdiretindei.
Shynymen solai ma? Bul suraqqa jaýap berý úshin álemdik tártip degenimiz ne ekenin qarastyraiyq. Tártip, eń aldymen, múddeler teńdigi men ony saqtaýdyń jalpy erejeleri ekeni anyq.
Osy turǵydan alǵanda, halyqaralyq qatynastar júiesi týraly qazirgi kózqarastyń negizi 17-ǵasyrda Batys Eýropada bolǵan joiqyn otyz jyldyq soǵystan keiin qalandy. Onyń saldary burynǵy barlyq áskeri qaqtyǵystaǵy shyǵynnan asyp tústi. Vestfal beibit kelisimine qatysýshylar ýaqyt óte kele búkil álemniń qatar ómir súrýine úlgi bolǵan negizgi qaǵidattardy saqtaýǵa mindettendi.
Vestfal álemdik tártip júiesiniń negizgi qaǵidattary barshaǵa málim, olar: memlekettik egemendik, aýmaqtyń tutastyǵy jáne ishki isterge aralaspaý; egemen memleketterdiń kólemine nemese kúsh-qýatyna qaramastan olardyń resmi teńdigi; kúshter tepe-teńdigi; dini senim bostandyǵy; halyqaralyq sharttardy saqtaý mindettemesi; ulttyq múddelerdiń basymdyǵy.
Búgin jahandyq shahmat taqtasyndaǵy negizgi oiynshylar atalǵan qaǵidattardyń bárin derlik buzyp otyrǵanyn kórý qiyn emes. Degenmen sońǵy júz jyldaǵy tarihi oqiǵalarǵa jalpylama zer salǵannan-aq moiyndalǵan halyqaralyq normalardyń tym óreskel buzylýyn, sonyń saldarynan qatygez jergilikti qaqtyǵystardy sanamaǵanda, kem degende, eki dúniejúzilik soǵystyń oryn alǵanyn baiqaýǵa bolady.
Árbir jahandyq apattan keiin halyqaralyq qatar ómir súrý qaǵidattaryna belgili eskertýlermen oralýǵa áreket jasalady. Máselen, birinshi dúniejúzilik soǵystan keiin jeńimpaz derjavalar Versal-Vashington álemdik tártip júiesin qurdy, nátijesinde Ulttar ligasy atty ujymdyq halyqaralyq organ paida boldy. Alaida ústemdik etý shekarasyn qaita bólýge umtylý jáne jeńilgenderdi kemsitý júieniń turaqsyzdyǵyna alyp keldi de, 30-jyldardyń aiaǵynda ol jyldam ydyrady. Sonyń saldarynan álem adamzat tarihyndaǵy eń aýqymdy soǵysty bastan ótkerdi.
Soǵys bastalǵannan keiin eki jyl ótken soń, iaǵni 1941 jyly AQSh pen Ulybritaniia Atlant Hartiiasyna qol qoidy, oǵan keiinirek KSRO men basqa jiyrmadan astam memleket qosyldy. Hartiia, shyn máninde, álemdi Vestfal qaǵidattaryna oraltýǵa jasalǵan áreket boldy jáne soǵystan keiingi jahandyq tártiptiń negizin qalady. Bul tártip 1945 jyly álemniń shamamen barlyq egemen memleketi múshe bolǵan BUU-nyń, halyqaralyq beibitshilikti saqtaý, ujymdyq qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty damytý institýtynyń qurylýymen beki tústi.
Alaida osydan keiin ile-shala, 1946 jyly qyrǵiqabaq soǵys, eki ústem derjavanyń jahandyq geosaiasi qarsylasýy bastaldy: soǵystyń bir jaǵynda Varshava paktisi boiynsha odaqtastarymen birge KSRO tursa, ekinshi jaǵynda NATO-daǵy odaqtastarymen birge AQSh turdy. Bul rette qyrǵiqabaq soǵysty eki tarap birdei tartylǵan jergilikti qaqtyǵystar qyzdyra tústi. Ol úshin Vetnam men Aýǵanstandaǵy soǵysty aitsaq ta jetkilikti. Birinshisi AQSh-tyń imidjine soqqy berip, olardy 30 jylǵa jýyq ýaqyt tikelei áskeri qaqtyǵystarǵa qatysýdan bas tartýǵa májbúrlese, ekinshisi Keńes Odaǵynyń ydyraýyna sebep boldy. Tutastai, bipoliarlyq álemniń tepe-teńdigin erejeler emes, iadrolyq armageddon aldyndaǵy úrei ustap turdy.
Qyrǵiqabaq soǵysta jeńiske jetkennen keiin, 90-jyldary batys álemi jeńimpaz retinde dúnie júzine liberaldy demokratiia qaǵidatyn taratýmen jańa júie qurýǵa tyrysty. Osymen ideologiialyq qaishylyq, jahandyq revoliýtsiia men soǵys aiaqtalady, eshatologiialyq «tarihtyń aqyry» bolady dep kútildi. Shyndyq bul úmitti kúl-talqan etti. 1990 jáne 2020 jyldar aralyǵyn «aqyrǵan otyzjyldyq» deýge bolady. Bul álemniń túpkir-túpkirindegi qandy qaqtyǵystarmen qatar bolǵan geosaiasi ózgeris ýaqyty edi. Negizgilerin esterińizge sala keteiin:
1990-1991: Parsy shyǵanaǵyndaǵy soǵys; 1991-2001: Iýgoslaviia soǵysy; 1998-2003: Uly Afrika soǵysy – WWII ýaqytynan bergi ólim-jitimi eń kóp zulmat soǵys; 2001-2021: AQSh úshin ekinshi Vetnamǵa ainalǵan Aýǵanstan jáne 2003-2011: Iraktaǵy soǵys; 2008: Resei-Grýziia qaqtyǵysy; 2014-2024: Siriiadaǵy azamattyq soǵys; 2022: Ýkrainada soǵystyń bastalýy, 2023-2025: Gaza sektoryndaǵy soǵys; 2026: AQSh pen Izraildiń Iranǵa qarsy áskeri operatsiiasy jáne búkil Taiaý Shyǵysta jaǵdaidyń kúrt shielenisýi.
Osyndai úzdiksiz qaqtyǵystar tizbegin otyz jyldan astam ýaqytqa sozylǵan úshinshi dúniejúzilik soǵys dep qaraýǵa bolady. Buǵan qosa, órt oshaǵyn sóndirýge tyrysqan barlyq áreket jalyndy odan ári órshite tústi: Niýtonnyń úshinshi zańyna sai kez kelgen áreket teń qarsylyq týdyrdy.
Ujymdyq qaýipsizdik institýttary, eń aldymen, BUU, sondai-aq EQYU tarapynan álemdik protsesterge qandai da bir yqpal etý múmkindigi joǵaldy. Tipti, bul jaǵdai ornyǵa túsken turaqsyzdyq protsesiniń bir bóligine ainaldy. Halyqaralyq biýrokratiia birde-bir qaqtyǵystyń aldyn ala almady, taraptardy odan ári qarsylasýǵa itermeleitin dármensiz deklaratsiialarmen ǵana shekteldi.
Álem psihologiialyq turǵydan da, eń bastysy, resýrstar jaǵynan da tityqtady. 2008 jylǵy qarjylyq daǵdarystan esin áreń jinaǵan jahandyq ekonomika pandemiiadan keiin retsessiiaǵa ushyrady. Sonyń saldarynan ekonomikalyq ósimniń qarqyny 2008 jylǵa deiingi «altyn dáýirmen» salystyrǵanda aitarlyqtai tómendedi. Irak pen Aýǵanstandaǵy oqiǵalar kórsetkendei, demokratiiany syrttan kúshtep engizý jáne bóten qundylyqty sińirý koalitsiia elderi úshin tym aýyr ári qaýipti tuzaq boldy. Tipti, bul saiasat uzaqqa sozylǵan qaqtyǵystarǵa alyp kelgen eleske ainaldy. Osylaisha, liberalizm uranymen qalyptasqan Batys jetekshilik etken monopoliarlyq álemdik tártip óz ishki qaishylyqtarynyń saldarynan álsiredi.
«Aqyrǵan otyzjyldyqtyń» basty sabaǵy aiqyn: birde-bir memleket nemese memleketter toby óz ideologiiasyn ózgelerge kúshtep engizip, búkil álemdi tolyq baqylaýda ustai almaidy. Tipti, odaqtastarymen birge áreket etetin AQSh siiaqty iri derjavanyń da resýrsy sheksiz emes. Olardy saqtap, tolyqtyrý úshin uzaqmerzimdi daǵdarysqa uryndyrmaityn turaqty damý qajet.
Iran tóńiregindegi jaǵdai kórsetip otyrǵandai, mundai óńirlik iri qaqtyǵystar jahandyq ekonomikaǵa úlken áser etedi. Atap aitqanda, Parsy shyǵanaǵyndaǵy daǵdarystyń ýshyǵýy munai naryǵynyń turaqsyzdanýyna alyp kelip otyr. Bul, óz kezeginde, munai baǵasynyń turaqtylyǵyna múddeli Aziia men Eýropanyń kóptegen eli úshin asa qolaisyz faktor ekeni sózsiz.
Sondyqtan belgili bir deńgeidegi saqtyqpen aitar bolsaq, aldaǵy ýaqytta daǵdarystan shyǵý joldaryn izdeý halyqaralyq kún tártibinde basym baǵytqa ainalýy yqtimal. Eger solai bolsa, tarih logikasyna súiensek, kelesi kezeńde jańa álemdik tártipti qalyptastyrý úderisi bastalady. Iaǵni, kúshter tepe-teńdigin qaita bólý jáne ony qamtamasyz etetin jańa halyqaralyq tetikter júiesin qalyptastyrý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyǵady.
ESEIGEN ÁLEM
Búginde jahandyq kúsh ortalyqtary baqylaýdan shyǵyp ketý qaýpi bar, Eýropanyń qaq ortasyndaǵy jáne Taiaý Shyǵystaǵy soǵystar siiaqty boljap bolmaityn úderisterdi tejeýge umtylýda. Bul jaǵdai manevr jasaý keńistigin taryltyp, kez kelgen sátte qaitarymsyz núkteden ótip ketý qaýpin kúsheitedi.
Bir qaraǵanda, bul vektorǵa AQSh-tyń 47-Prezidentiniń ekinshi kadentsiiasynyń birinshi jylyna tuspa-tus kelgen qatań geosaiasi oqiǵalar legi qaishy. Atap aitqanda, Amerika arnaiy jasaǵynyń Venesýela Prezidentin tutqyndaýy jáne ásirese, Iranǵa qarsy áskeri operatsiia onsyz da taban tireitin bar dúniesinen aiyrylǵan álemdi kádimgidei eseńgiretip jiberdi. Sonymen birge biliktiń erejeni ustana bermeitin Donald Tramptyń qolyna ótýi tártiptiń qalpyna keletinine úmit syilaǵan jańa kezeńniń habarshysyna ainaldy. Bul paradoks emes.
Sońǵy kezderi qazirgi álem ekijúzdiden arsyzǵa ainaldy degen paiym bar. Biraq bul ústirt baǵa, idealizm ainasyndaǵy kózqarastyń inertsiiasy. Álem shyndyǵynda eseiip keledi, al eseiý ońai protsess emes. Endigi jerde qamqorshy ári politsiia rólin qabyldaityn «túzý» kóshbasshy, «jaqsy adam» joq, ámbebap qundylyqtar men ideologiia da joq, árkim ózi úshin jaýap beredi. Sondai-aq amerikalyqtar ulttyq resýrstar esebinen bolatyn jahandyq altrýizm berýshi tarap úshin jai ǵana shyǵyn emes, sondai-aq ol qabyldaýshy tarapty infantilizmge ushyratatynyn der kezinde túsindi.
Jetekshi amerikalyq halyqaralyq maman Farid Zakariia «Ten Lessons for a Post-Pandemic World» atty kitabynda amerikalyqtan keiingi álemge kóshýdi bylaisha sipattaidy: «Paradoks mynada, Amerika ózi jasaǵan álemdi ózi qiratyp jatyr. Bul kezdeisoq haos emes, bul AQSh-ty sáýletshiden djaggernaýtqa ainaldyratyn ulttyq egoizmdi tańdaý».
Alaida bul jerde djaggernaýt – qutydan shyqqan jyn emes, kerisinshe, jańa irgetas qalaýǵa arnalǵan oryndy tazalaý úshin ǵimaratty qiratý logikasyndaǵy prorab. Iaǵni, bul oqys oqiǵa nemese kezdeisoqtyq emes. Bul – sanaly strategiia. Ulttyq egoizmdi tańdaý keri sheginý emes, qaita kóptegen kúsh ortalyǵynyń jańa paradigmasynda ómir súrýdiń ámbebap úlgisi.
Osy jerde mynadai birjaqty baǵalaý týyndaidy: oryn alǵan haosqa prorabtyń ózin nemese ózgerister sáýletshisi – Prezident Trampty kinálaý. Tutastai alǵanda, bul ustanymdy keń formatty ekran kórinisin bir pikselge deiin taryltyp yqshamdaýmen salystyrýǵa bolady. Donald Tramp – júieni daǵdarysqa itermelegen tulǵa beinesi ekeni sózsiz. Degenmen ol bolmaǵan kúnniń ózinde, obektivti protsester (liberalizm daǵdarysy, balamaly kúsh ortalyqtaryn jandandyrý, resýrs úshin kúres) AQSh-ty osyndai kóshbasshyny izdeýge májbúrleitin edi.
AQSh-tyń 47-Prezidentiniń tarihi missiiasy – eski álemniń jumys istemeitin paradigmasyn sońyna deiin qiratý jáne álemdi eseiýge májbúrleý. Harizmasy myqty, qaqtyǵysqa barýǵa daiyn turatyn jáne diplomatiialyq sharttylyqty elemeitin Donald Tramp bul róldi minsiz oryndap otyr. Onyń boljap bile bermeitin jáne beibereket kórinetin sheshimderi baqylaýdan shyǵýǵa shaq qalǵan surapyl haosqa barynsha qarsy tura alady.
Amerika jotada jarqyraǵan qaladan óz resýrsy, tehnologiiasy men áskeri bar berik qamalǵa ainalyp keledi. AQSh budan ári Eýropa men Aziianyń qaýipsizdigi úshin «jaidan jai» aqy tólegisi kelmeidi. Eski erejelerdiń ornyna ekijaqty jáne tranzaktsiialyq jańa erejeler kelýde: Donald Tramp BUU, DSU nemese G7 arqyly jumys istegennen góri tikelei «prezident prezidentpen» mámilelerin jón sanaidy. Osy turǵydan alǵanda, Tramp ákimshiliginiń BUU-nyń quramynan jáne klimattyq paktilerden shyǵý áreketi – ókpe-renish emes, oilastyrylǵan strategiia ekenin kórýge bolady.
Alaida Donald Tramptyń ekinshi kadentsiia kezindegi áreketi jai ǵana oqshaýlaný emes. Bul AQSh jańa álemde mindettemeler men aýqymdy ideologiialyq júktemelerden azat bolatyn, óz qatarlastarynyń arasynda birinshi oryndy ielený úshin eski álemdik tártipti sanaly túrde qiratatyn radikaldyq realizm saiasatyna kóshý. Qansha jerden paradoks bolsa da, AQSh pen Iran arasyndaǵy teketirestiń áskeri qaqtyǵysqa ulasýy soǵan dálel. Bul rette AQSh-tyń áskeri operatsiiasy jańa damý kezeńine óter aldynda túiini tarqatylmaǵan túitkildermen esep aiyrysyp, Taiaý Shyǵystaǵy shielenistiń sońǵy ózegin birjola julyp alyp tastaýǵa umtylǵan qadam retinde esepteledi.
Qalai bolǵanda da, AQSh strategiiasynyń máni óńirde uzaqmerzimdi áskeri qaqtyǵysty saqtaýda emes, kerisinshe, asa mańyzdy núktelerge naqty qysym jasaý arqyly aimaqtyq qaýipsizdiktiń jańa konfigýratsiiasyn qalyptastyrýǵa jol ashýynda ekeni anyq. Óitkeni tarih kórsetkendei, mundai kúrdeli ári shielenisken túiindi tek óńirdegi barlyq negizgi oiynshylar – Izrail, Arab memleketteri, Túrkiia jáne Iran – jaýapkershilik tanytqan jaǵdaida ǵana tarqatýǵa bolady. Siriiadaǵy jaǵdai sonyń aiqyn mysaly.
Osylaisha, álemde halyqaralyq qatynastardyń jańa paradigmasy qalyptasyp keledi. Bul júiede álemdik tártip joǵarydan tómen qarai emes, óńirlik kúshterdiń tarmaqtalǵan jelisi arqyly qalyptasady. Mundai kúrdeli álemde memleketter óz qaýipsizdigi men turaqtylyǵy úshin jaýapkershilikti ózderi kóterýge tiis. Sondai-aq endi turaqtylyq burynǵydai jahandyq ári ózdiginen qamtamasyz etiletin qubylys retinde qarastyrylmaidy. Álem burynǵydan turaqty bola qoiǵan joq jáne endi burynǵy qalpyna da qaityp kelmeidi. Bul – qaýip-qateri de, boljap bilýi de qiyn jańa álemdik tártip. Degenmen ol – burynǵydan góri ashyq, belgili bir deńgeide shynaiy ári, eń bastysy, Jahandyq Ońtústik elderi úshin jańa múmkindikterge jol ashatyn júie. Mundai jaǵdai ambitsiiasy bar orta derjavalarǵa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa da, óz damý úlgisin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Bul jaǵdaida Qazaqstan – «kishi seriktes» emes, jahandyq naryqtyń teń quqyly qatysýshysy. Bizdiń qolymyzda barshaǵa qajet taýar da bar (tabiǵi resýrstar), qyzmet te bar (tranzittik múmkindikter). Endi biz ózimizdiń básekelestik basymdyqtarymyzdy geosaiasi aktivke ainaldyryp, Eýraziia qurlyǵynda jańa kúshter tepe-teńdigi qalyptasyp jatqan kezeńde óz pozitsiialarymyzdy nyǵaita alamyz.
QAZAQSTAN MÝLTIPLEKSTIK ÁLEMDE
Amerikalyq gegemoniia taban tiregen liberaldy tártiptiń qiraýy, tariftik soǵystar, AQSh-tyń álemdik saqshy rólinen bas tartýy jańa, ortalyqtan shyǵarylǵan jahandaný protsesinde qýatty katalizatorǵa ainaldy. Álemdik tártiptiń geometriiasy piramida úlgisinen kóldeneń jelilik qurylym formatyna aýysýda. Jańa saýda joldaryn izdeý, strategiialyq avtonomiialar men jergilikti qaýipsizdik júiesin qurý úderisi júrip jatyr. Burynǵy halyqaralyq qatynastardyń ornyna ikemdi, jaǵdaiǵa sai qurylǵan odaqtar kelýde. Munda ideologiia burynǵydai mańyzdy ról atqarmaidy. Álem órkeniet turǵysynan pliýralistik ortaǵa ainalýda. Bul qundylyqtardy kúshtep sińirý negizinde týyndaityn jahandyq janjal táýekelin azaitady.
Regionalizmniń iri teoretikteriniń biri professor Amitav Acharia biz qadam basqan jańa álemdi «mýltiplekstik álem» dep atady. Álemniń mýltipleksti bolyp qurylý tujyrymy amerikalyq gegemoniianyń ornyna kelgen ortalyqtan shyǵarylǵan, kóp qatparly júie sanalatyn qazirgi álem tártibin bildiredi. Biraq bul birneshe uly derjava ústemdik etýge umtylatyn kóppoliarly álem emes. Oǵan qaraǵanda mýltiplekstik álem kóptegen jańa oiynshynyń sýbektiligine múmkindik beredi. Álemdik tártiptiń bul tujyrymdamasy «úshinshi álem» degen anyqtamadan áldeqashan asyp, uly derjavalardyń kóleńkesinen shyǵyp, suranys pen demografiianyń ortalyǵyna ainalǵan Jahandyq Ońtústik elderine qatysty shyndyqty kórsetedi.
Mýltipleksti álem – qazirdiń ózinde qalyptasqan shyndyq, XXI ǵasyrdaǵy eseigen, táýelsiz jáne ár alýan adamzattyń tabiǵi kúii. Bul – kóshbasshysy men qaǵidasy joq, basqarylmaityn, dúlei daýyldyń soiqan salýy emes, kerisinshe, álem jurtshylyǵynyń únin eskeretin jahandanýdyń neǵurlym ártaraptandyrylǵan úlgisi.
Sonymen qatar Batys blogyna kiretin memleketter Jahandyq Ońtústiktiń bul optimizmimen árdaiym kelise bermeidi. Olar jańa bastalǵan dáýirge «joǵalǵan jumaq» prizmasy arqyly qaraidy. Batys elitalary úshin bul – bilikke baǵynbaý saldarynan taiap qalǵan beibereketsizdik ýaqyty. Iaǵni, G7 kóshbasshylyǵy áleminiń ornyna AQSh-tyń bedeldi saiasattanýshysy Ian Bremmer aitqandai, G-Zero álemi keldi. Bul degenimiz nóldik tártip, onda bir el nemese elder blogy saiasi jáne ekonomikalyq yqpal jasaýǵa qaýqarsyz, álemdik kóshbasshy rólin qabyldaýǵa jáne jahandyq kún tártibin usynýǵa qulyqsyz bolady.
Batys ziialylarynyń pikirinshe, mundai kóshbasshylyqty tunshyqtyrý jaqyn ýaqytta geosaiasi retsessiiaǵa: odan da aýqymdy belgisizdikke, jikshildikke, janjaldarǵa alyp kelýi yqtimal. Beibereketsizdikti boldyrmaý úshin memleketter ózderiniń qaýipsizdigi men ekonomikalyq qaýqaryn saqtap qalýǵa tyrysyp bloktarǵa birige bastaidy.
Biraq búginde elderdiń ekonomikasy bir-birimen aralasyp ketkeni sonshalyq, olar blokta shektelip qala almaidy. Qalai bolǵanda da ártúrli kúsh ortalyqtary men odaqtar arasynda ózara is-qimyl jasaý úshin keńistik saqtalatyn bolady. Budan basqa, mundai júie jańa oiynshylardyń – orta memleketterdiń múddesine jaýap bermeidi, olar úshin jahandyq naryqtyń barlyq qatysýshysynyń múmkindikterin paidalanyp, shuǵyl keńistikke shyǵý asa mańyzdy.
Olarǵa mýltiplekstik álem tártibi, iaǵni utqyrlyqty, resýrstardy, qarsy tura bilýdi, óz múddelerin qorǵaýdy talap etetin kúrdeli kóp satyly ekojúie tiimdi. Bul – orta derjavalar úshin, iaǵni, ambitsiiasy bar óńirlik aktorlar úshin múmkindikter terezesi. Sondyqtan orta derjavalar ózderine derbestik, jahandyq qundylyqtar tizbeginde laiyqty oryn beretin, kúsh ortalyǵynyń ozbyrlyǵynan qorǵaityn, jańa qaýipsizdik odaqtaryn qurýǵa jáne damýǵa jol ashatyn mýltiplekstik álem jasaqtaýǵa múddeli.
Qazaqstan – mýltiplekstik álem shyndyǵyna oidaǵydai beiimdelgen orta derjavanyń aiqyn mysaly. Bul jai ǵana sáttilik nemese kezdeisoq jaǵdai emes. Bul – álemdik arenada óz bolmysyn dáleldegen maqsatty strategiianyń nátijesi. Orasan zor diplomatiialyq tájiribesiniń arqasynda álem kartasyndaǵy elimizdiń bolashaǵyn kóre bilgen Prezidentimiz bar degen sóz.
Bizde geosaiasi turǵydan ósý úshin munai, Mendeleevtiń ataqty kestesi, qýatty adam kapitaly, álemniń tórt buryshymen toǵysqan geografiialyq ornalasý siiaqty qajetti alǵysharttar árqashan boldy. Alaida osy elementterdiń árqaisysy otyz jyldan astam ýaqyt boiy sinergetikalyq ásersiz óz betinshe jumys istep keldi. Biz alyp kórshilerdiń tasasynda turǵan úlken álemniń shetindegi uzyn kóleńkesi bar kishkentai el bolyp qala berdik.
Sondyqtan Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń eldi óńirdegi kóshbasshy ári mańyzdy tizbek retinde mýltiplekstik álemniń júiesine kiriktirý jolynda jasaǵan júieli qadamdary naǵyz jetispei turǵan element nemese sinergiiany iske qosqan kilt boldy. Bul jerde Memleket basshysynyń bastamalaryn shartty túrde bir-birimen tyǵyz bailanysty negizgi úsh baǵytqa bólýge bolady. Olar, túptep kelgende, jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda bizdiń sýbekt retinde tanylýymyzǵa, sondai-aq egemendigimizdi nyǵaitýǵa baǵyttaldy.
Birinshi – orta derjava diplomatiiasy.
Ekinshi – kópvektorlyq 2.0: kúsh ortalyqtary arasyndaǵy teńgerimnen kóptegen halyqaralyq qatar jelige belsendi qatysýǵa kóshý.
Úshinshi – dúniejúzimen ózara áreket etý úlgisin aýystyrý: resýrstardy satýshydan negizgi jelilik torapqa, aǵyndardyń ainymas dispetcherine ainalý.
Mýltiplekstik álemde eń kúshti el emes, eń ikemdi el jeńedi. Prezidenttik bastamalar Qazaqstandy kúrdeli álemdik tártiptiń kóldeneń jelisindegi basty torapqa, iaǵni habqa ainaldyrýdy kózdeidi. Bul turaqtylyq pen qaýipsizdikke kepildik beredi: eger júieniń bir býyny álsirese, ony basqa bailanystar tolyqtyryp, tutastyqty saqtap turady.
Osylaisha, Qazaqstan geosaiasat obektisi emes, belsendi sýbekt strategiiasyn tańdady. Enjar kóppoliarlyqtyń ornyna negizgi konnektor, óńirlik integrator, barshaǵa boljamdy seriktes ári jahandyq jelilerdegi strategiialyq torap úlgisi keldi. Bul modeldiń artyqshylyǵy jeke-dara baǵdardyń táýekelinen anaǵurlym joǵary, ásirese, bir kúsh ortalyǵyna balamaly túrde táýeldi bolýmen salystyrǵanda tiimdiligi eselep arta túsedi.
Qazaqstan kúrdeli mýltiplekstik álemde – joiqyn daýyldyń qurbany emes, ol baǵdar, ideia men múdde toǵysynda óziniń kapitalyn ulǵaityp otyrǵan belsendi oiynshy. Bizdiń jańa ustanymymyz – bir tarapty tańdaý emes, barlyq tarapqa bir mezgilde qajet bolý. Uly derjavalar bloktarda básekelesip jatqanda, Qazaqstan egemen ári relevantty el mártebesin saqtai otyryp, kóptegen qatar bailanystan upaiyn túgendep otyr. Bul – ómirdiń býyrqanǵan teńizinde Prezident Qasym-Jomart Toqaev qalyptastyrǵan jańa model.
ORTA DERJAVANYŃ YQPALDY DIPLOMATIIaSY
Qazaqstannyń orta derjava retinde moiyndalýyn elimizdiń jańa jahandyq ustanymynyń tanylýy dep baǵalaýǵa bolady. 2024 jylǵy qańtarda Germaniianyń «Ǵylym men saiasat qory» bedeldi ǵylymi-taldaý ortalyǵy (SWP) «Orta derjavalar – halyqaralyq saiasattaǵy mańyzdy aktorlar» atty zertteýin jariialady.
Atalǵan jinaqqa on eki memleket engizildi. Olardyń qatarynda Túrkiia, Izrail, Saýd Arabiiasy, Úndistan, Indoneziia, Meksika, Braziliia jáne Qazaqstan bar. Zertteýde bul elderdiń basqa memleketterden mańyzdy óńirlik nemese halyqaralyq rólimen jáne yqpal etý qabiletimen erekshelenetini atap kórsetilgen. Sondai-aq olardyń árqaisysyna tán ózindik sipattamalar bar ekenine mán beriledi. Olar – geografiialyq ornalasýy, demografiialyq áleýeti, ekonomikalyq kórsetkishteri, tabiǵi resýrstarǵa bailyǵy, áskeri qýaty nemese saiasi harizmasyna qatysty erekshelikter.
Sonymen qatar orta derjavalarǵa tán úsh negizgi belgige nazar aýdarylǵan. Birinshiden, áleýmettik jáne ekonomikalyq teńdik pen jahandyq ádilettilik máselelerin aldyńǵy orynǵa qoia otyryp, ekonomikalyq damýǵa basymdyq berý. Ekinshiden, turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge erekshe den qoiý. Úshinshiden, ulttyq múddeler turǵysynan ikemdi yntymaqtastyq pen áralýandyq qaǵidattaryna súiene otyryp, ekonomikalyq damý men turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin strategiialyq derbestikke umtylý.
Zertteýde orta derjavalarǵa «kózbe-kóz seriktestikke» («Partnerschaft auf Augenhöhe») umtylý tán ekeni aitylǵan. Iaǵni, bul ustanym memleketter ekonomikalyq nemese áskeri qýatynyń aiyrmashylyǵyna qaramastan, ózara syilastyqqa, teńquqyly seriktestikke jáne elderdiń bir-biriniń múddelerin moiyndaýǵa negizdelgen qatynastardy damytýdy kózdeidi.
Sol 2024 jyldyń mamyr aiynda Euronews-de Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Orta derjavalar mýltilateralizmdi qutqara alady» atty baǵdarlamalyq maqalasy jariialandy. Memleket basshysy iri derjavalar arasyndaǵy senimniń álsireýi jáne shaǵyn memleketterdiń yqpaly shekteýli bolǵan jaǵdaida orta derjavalardyń missiiasy arta túsetinin atap ótedi. Prezidentimizdiń aitýynsha, dál osy elder turaqtylyqty, beibitshilik pen damýdy qamtamasyz etý úshin halyqaralyq deńgeide mýltilateralizmdi nyǵaitýǵa baǵyttalǵan is-qimyldarǵa bastamashy bolyp, ony ilgeriletýge tiis.
Osylaisha, Qazaqstan Prezidenti orta derjavalardyń qubylmaly álemniń kúrdeli diplomatiialyq landshaftyndaǵy ustanymyn aiqyndap berdi: «Álemdik alpaýyt derjavalar siiaqty jahandyq deńgeide yqpaly bolmasa da, biz siiaqty elder dúniejúzilik arenada aitarlyqtai áser etýge múmkindik beretin ekonomikalyq áleýetke, áskeri múmkindikterge jáne saiasi erik pen diplomatiialyq sheberlikke ie».
Prezident bastamalarynyń logikasy turǵysynan alǵanda, Qazaqstannyń orta derjava retinde moiyndalýy «baiqaldy – moiyndaldy» qaǵidatyna negizdelgen jai ǵana konstatatsiia emes, ol maqsatty ári júieli júrgizilgen saiasattyń nátijesi ekenin atap ótken jón. Bul ne úshin mańyzdy? Mýltipleksti álemde resmi mártebe senim men múmkindikterdiń jańa deńgeiine jol ashyp, memleketke birqatar naqty artyqshylyqtar usynady.
Orta derjavanyń strategiialyq avtonomiia joly oqshaýlanýdan qashyp, egemendikti saqtai otyryp, bloktar arasynda manevr jasaýǵa múmkindik beredi jáne táýekelderdi azaitady. Bul, ásirese, Batys elderiniń Resei jáne Qytaimen teketiresi jaǵdaiynda airyqsha mánge ie. Óitkeni orta derjava mártebesi qandai da bir tarapty birjaqty tańdaýǵa májbúrleýden qorǵaidy.
Qazaqstan boljamdy ári senimdi seriktes retinde araǵaiyn jáne mediator bedeline ie boldy. Bul eldi basqa orta derjavalarǵa úlgi etýge, koalitsiialar qurýǵa jáne jahandyq turaqtylyqqa óz úlesin qosýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar óńirlik kóshbasshylyq yqpal etýdiń mańyzdy aspektisine ainalyp otyr. Qazaqstan orta derjava retinde Ortalyq Aziiada turaqtandyrýshy ról atqaryp keledi.
Senim men yqpal ekonomikalyq múmkindikterdi qamtamasyz etedi, al seriktestikti ártaraptandyrý sanktsiia nemese qysym táýekelin tómendetip, Batystan da, Shyǵystan da investitsiialar men tehnologiialar tartýǵa kómektesedi. Qazaqstan ártúrli naryqtarǵa qol jetkizip otyr, al onyń jaýapty ári beitarap oiynshy mártebesi sanktsiialar jaǵdaiynda barlyq eldi (Qytai, Eýropalyq Odaq, Resei) Qazaqstandy óz jobalarynda senimdi logistikalyq seriktes retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi.
Bul jerde eldiń Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy strategiialyq kópir róli mańyzdy faktor ekenin atap ótken jón. Qazaqstan arqyly 12 halyqaralyq kólik dálizi – 5 temirjol jáne 7 avtomobil joly ótedi. Búginde Qytai men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly júk tasymalynyń shamamen 85 paiyzy elimizdiń aýmaǵy arqyly júzege asady. 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha tranzit kólemi 6,6 paiyzǵa ósip, 36,9 mln tonnany qurady. Al teńiz porttary arqyly konteinerlik tasymal bir jyl ishinde 29 paiyzǵa artty.
Árine, uly derjavalar arasyndaǵy shielenis ýshyqqan kezeńde mundai manevr jasaý atalǵan artyqshylyqtardyń qunyn arttyra túsedi. Sonymen qatar jan-jaqty qysymdy da kúsheitedi. Qazaqstannyń tabysy ishki turaqtylyqqa, ekonomikalyq ornyqtylyqqa jáne diplomatiialyq sheberlikke, iaǵni seriktesterdiń «qyzyl syzyǵyn» kesip ótpei, názik tepe-teńdikti saqtai bilýge, sonymen birge óziniń ulttyq múddelerin batyl qorǵaýǵa tikelei bailanysty bolatyny sózsiz.
Orta derjava mártebesi – Qazaqstannyń strategiialyq aktivi. Bul – ikemdilikke, diplomatiia men pragmatizmge negizdelgen jumsaq kúshtiń erekshe túri. Qubylmaly álemde atalǵan model Qazaqstanǵa geosaiasattyń qursaýynda qalyp qoimai, óziniń damý joly men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin mýltiplekstik úlgini belsendi qoldanýǵa múmkindik beredi.
KÓPVEKTORLYQ 2.0
Syrtqy saiasattaǵy kópvektorlyq – Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan bergi airyqsha ereksheligi bolyp sanalady. Sol jyldary ol egemendikti nyǵaitý úshin kúsh ortalyqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan edi jáne qaýipsiz, táýelsiz saýda men diplomatiialyq alań qalyptastyrýǵa septigin tigizdi. Tepe-teńdik qaǵidaty otyz jyl boiy jumys istedi. Óitkeni jahandyq erejeler salystyrmaly túrde birtutas bolyp, uly derjavalar «ortada otyrǵandarǵa» shydammen qarap kelgen edi.
Qazir Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev sol tujyrymdamany jańa jahandyq syn-qaterlerge beiimdedi. Kúsh ortalyqtary arasyndaǵy tepe-teńdikten Qazaqstan belsendi túrde kóptegen parallel halyqaralyq jelige qosyla bastady. Biz bir ýaqytta EAEO men ShYU, C5+1 jáne Eýropalyq Odaqpen keńeitilgen seriktestik kelisimine qol jetkizip, Túrki memleketteri uiymy men Islam Yntymaqtastyǵy Uiymyna qatysý arqyly atalǵan alańdar toǵysatyn torapqa ainalyp otyrmyz.
Qazaqstan ideologiiasyna, saiasi baǵytyna, kólemine nemese qashyqtyǵyna qaramastan geosaiasi jáne ekonomikalyq múdde úshin barlyq elmen, barlyq jerde yntymaqtastyq ornatýǵa ashyq. Bul saiasat sońǵy jyldary burynǵydai imidjdik emes, naqty kiristermen ólshenetin nátijeler ákelýde.
Bul jerde Resei baǵyty erekshe mańyzǵa ie. Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń 2025 jylǵy qarashadaǵy Reseige memlekettik sapary ekijaqty yntymaqtastyqty jańa deńgeige kóterdi. Nátijesinde, Jan-jaqty strategiialyq seriktestik pen odaqtastyq jónindegi deklaratsiiaǵa qol qoiyldy. Bul qadam teńdikke, boljamdylyqqa jáne egemendikti ózara qurmetteýge negizdelgen modeldi bekite tústi. Resei – Qazaqstannyń negizgi saýda seriktesteriniń biri. Jalpy, taýar ainalymy $27 mlrd-tan asady. 2025 jyly bizdiń importtaǵy reseilik ónimniń úlesi 29,7 paiyzǵa jetti. Resei Qazaqstan ekonomikasyndaǵy iri investorlardyń qatarynda. Sońǵy bes jylda reseilik investitsiialar kólemi $14 mlrd-qa jetti. Eki eldiń atom energetikasy men basqa strategiialyq baǵyttardaǵy yntymaqtastyǵynyń da keleshegi zor.
Sońǵy jyldary Qytaimen de qarym-qatynasymyzdyń qarqyny artqany belgili. Eki el arasyndaǵy máńgilik jan-jaqty strategiialyq seriktestik rýhy naqty materialdyq igilik ákeldi. «Bir beldeý, bir jol» bastamasy bizdiń ózara tiimdi bailanysymyzdyń «kúretamyryna» ainaldy. 2025 jyly syrtqy taýar ainalymyndaǵy QHR úlesi 23,7 paiyzǵa deiin ulǵaiyp, ózara saýda $34,1 mlrd-qa jetti. Qytai Qazaqstan ekonomikasyna $27 mlrd investitsiia saldy. 2025 jyly Qytaidyń búkil Ortalyq Aziiamen taýar ainalymy alǵash ret $106 mlrd-tan asty. Bul Qazaqstan jeke-dara emes, kúsheiip kele jatqan aimaqtyq sýbektiliktiń bir bólshegi retinde áreket etip otyrǵanyn kórsetedi.
Aimaqtaǵy kelesi iri saýda seriktesi – Eýropalyq Odaq. EO-nyń Ortalyq Aziiamen saýda-sattyǵynyń shamamen 80 paiyzy bizdiń elge tiesili. 2025 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstannyń EO elderimen taýar ainalymy $45,1 mlrd nemese barlyq syrtqy saýdanyń 31,3 paiyzyn qurady. Qazaqstan eýropalyq biznestiń tartylý ortalyǵy bolyp qala beredi. Bul tek naryqty ǵana emes, sonymen qatar investitsiialar, tehnologiialar men standarttardy ákelip, ónerkásipten bastap tsifrlyq sheshimderge deiingi ishki jańǵyrtýdyń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.
Donald Tramptyń ekinshi kadentsiiasynan bastap Qazaqstan men AQSh-tyń arasy burynǵydan da jaqyndai túskeni aiqyn baiqalady. Memleket basshylary arasynda jyly, ózara qurmetke negizdelgen jeke qarym-qatynas ornady. Qazaqstan buǵan deiingi Ibrahim kelisimi siiaqty, AQSh Prezidentiniń bastamasymen qurylǵan jańa Beibitshilik keńesiniń negizgi qatysýshylarynyń biri boldy. Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Amerika kóshbasshysynyń shaqyrýymen Keńestiń inaýgýratsiialyq otyrysyna qatysyp, «Jasampazdyq arqyly beibitshilik» jobasyn qoldaitynyn málimdedi. AQSh-tan 2025 jyldyń ózinde jalpy $66 mlrd-tan astam tikelei investitsiia tartyldy. Sondai-aq $17 mlrd kóleminde iri kelisimderge qol qoiyldy. AQSh-tyń aimaqtaǵy eldermen saýda-sattyǵynyń shamamen 75 paiyzy Qazaqstannyń úlesine tiesili ekenin de atap ótken jón.
Qazaqstan orta derjava retinde Ortalyq Aziia sýbektiliginiń lokomotivi sanatynda áreket etip keledi. Memleket basshylarynyń konsýltativtik kezdesýleri, olarǵa Ázerbaijan Prezidentiniń qosylýy, sondai-aq C5+ formatyn nyǵaitý men keńeitý óńirdi halyqaralyq protsesterde mańyzdy ról atqaratyn ujymdyq sýbektige ainaldyryp otyr. Geosaiasi yntymaqtastyq ekonomikalyq turǵydan da bekemdelgen. Atap aitqanda, 2025 jyly Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy kórshi memlekettermen taýar ainalymy 14,4 paiyzǵa ósip, $8,8 mlrd-qa jetti.
Túrki álemi de óńirlik vektormen tyǵyz bailanysty. Ol buryn «úlken diplomatiianyń mádeni qosymshasy» bolyp kelse, qazir ekonomikalyq jáne saiasi yntymaqtastyqtyń negizgi baǵytyna ainaldy. Qazir munda marshrýttar, investitsiialar, qaýipsizdik jáne tehnologiialar sheshýshi faktorlar bolyp otyr. Bul jaǵdaida Túrkiia óziniń artyp otyrǵan yqpalymen jeke-dara strategiialyq trek retinde qalyptasty. Qazaqstan Prezidentiniń 2025 jyldyń jazyndaǵy Ankaraǵa resmi sapary elderimizdi yntymaqtastyqtyń jańa deńgeiine shyǵardy. Byltyr qazaq-túrik taýar ainalymy $5,4 mlrd-ty qurap, 2024 jylmen salystyrǵanda 8,8 paiyzǵa ulǵaidy.
Qazaqstan Túrkiiadan basqa Islam Yntymaqtastyǵy Uiymyna múshe ózge de eldermen: BAÁ-men, Saýd Arabiiasymen, Malaiziiamen, Pákistanmen jáne basqa memlekettermen kópjaqty yntymaqtastyqty belsendi damytyp keledi. Sonyń aiasynda saýda-ekonomikalyq bailanysqa, logistikalyq tizbekke jáne investitsiiaǵa basa mán berilip otyr. Qazaqstan islam áleminde azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaitýdy únemi qoldap otyrady. Osy rette Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Beibitshilik keńesinde aitqan Qazaqstannyń Gazaǵa azyq-túlik kómegin kórsetýge daiyn ekeni týraly usynysy asa mańyzdy. Osy maqsatpen Qazaqstan Taiaý Shyǵystaǵy dialog pen qaýipsizdik keńistigin keńeitý tetigi retinde Ibrahim kelisimderine qosylý týraly sheshim qabyldady.
Qaýipsizdik máseleleri – Qazaqstannyń proaktivti kópvektorly saiasatynyń negizgi artyqshylyqtarynyń biri. Biz halyqaralyq quqyqtyń qatań saqtalýyna árdaiym múddelimiz jáne daýlar men qaqtyǵystardy tek saiasi-diplomatiialyq jolmen sheshý qaǵidatyn qoldaimyz. Sondyqtan Qazaqstan 2024 jyly azamattyq nysandar men beibit halyqty áskeri qaqtyǵystardan qorǵaýǵa arnalǵan halyqaralyq gýmanitarlyq quqyqqa saiasi mindettilikti kúsheitýdi kózdeitin Jahandyq bastamaǵa bastamashy bolǵan alty memlekettiń biri boldy.
Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev halyqaralyq uiymdardyń qazirgi institýtsionaldyq daǵdarysyn eskere otyryp, Birikken Ulttar Uiymyn aýqymdy reformalaýdy jáne Jahandyq Ońtústik elderiniń múddelerin nazarǵa alý úshin BUU Qaýipsizdik Keńesin jańartýdy belsendi usynyp keledi. Memleket basshysynyń bastamalary Bas Assambleia men orta derjavalardyń rólin kúsheitýge baǵyttalǵan. Bul qazirgi jaǵdaida jahandyq qaýipsizdikti, turaqty beibitshilikti jáne ádilettilikti nyǵaitý úshin asa mańyzdy.
Osylaisha, «kópvektorlyq 2.0» «romantikalyq diplomatiiadan» naqty múddeler diplomatiiasyna, ekonomikalyq pragmatizm saiasatyna kóshýdi jáne qubylmaly dáýirdiń syn-qaterlerin eńserýdi kózdeidi. Buryn kópvektorly saiasat kóbine saiasi imidj quraly bolsa, qazir bul mýltipleksti álemdegi damý strategiiasy retinde qalyptasyp otyr. Ol ekonomikany damytýdy, ártaraptandyrýdy jáne óńirlik kóshbasshylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy ári pármendi tetigine ainalýda.
BÝFERDEN HABQA: JELILIK EGEMENDIK
Qazirgi álemde vertikaldyq, ierarhiialyq úlginiń ornyna gorizontaldyq qurylym kelip jatyr. Ony sipattaý úshin jelilik tásilge mán bergen jón. Iaǵni, álemdi tek vertikal (ortalyq – shetki aimaq, basshy – baǵynyshty, uly derjava – satellitter) retinde emes, aǵymdarmen bailanysty toraptar jelisi retinde qarastyrý qajet. Buryn geosaiasat úshin aýmaqtyq baqylaý (hartlend, rimland) mańyzdy bolsa, qazir aýmaq basty resýrs emes; qaita jahandyq jelilerge, iaǵni kólik, qarjy, tsifrlyq, bilim berý jelilerine qosylý mańyzdy. Qýatty memleket – jahandyq aǵyndar ótetin hab nemese torap ispettes. Jelilik geosaiasattyń formýlasy: kimde-kim osyndai toraptar men bailanystarǵa baqylaý jasasa, sol álemdi baqylaýyna alady.
Qazaqstan ierarhiialyq ortalyq bola almaidy (AQSh nemese Qytai siiaqty). Biraq Resei, Qytai, Eýropa, islam elderi arasyndaǵy aǵyndar ótetin torap bola alady. Jelilik tásil paradigmasyndaǵy kópvektorlyq 2.0 degenimiz – eldi kópirge, al kópirdi habqa ainaldyrý strategiiasy. Bul – jańa álemdik tártip jaǵdaiynda syrtqy saiasattyń tereń transformatsiiasy. Qazaqstan endi uly derjavalardyń múddelerine beiimdelip qana qoimai, ózine qajetti kúrdeli bailanystar jelisin qalyptastyrady. Munda ol tek býfer emes, basty element bolady.
Qazaqstan úshin toraptardy, iaǵni kapital, aqparat, resýrstar men adamdardyń jelilik aǵyndary ótetin kúsh shoǵyrlanatyn negizgi núktelerdi belsendi jalǵastyrý dáýiri bastalady. Qarapaiym sózben aitqanda, biz «bárimen birdei jai dos bolý» strategiiasynan «elemeýge bolmaityn qundylyq qurý» strategiiasyna aýysamyz. Búginde egemendik tek fizikalyq shekaramen ǵana emes, jahandyq arhitektýradaǵy ulttyq toraptardyń qajettilik dárejesimen ólshenedi. Eger klassikalyq kópvektorlyq – janjaldaspaý óneri bolsa, jelilik egemendik – basqaǵa qajetti bolý óneri. Bul – memlekettiń ómirlik mańyzy bar álemdik tizbekterge (energetikalyq, logistikalyq, tsifrlyq) barynsha tereń integratsiialaný degen sóz. Oǵan qandai da bir qysym jasaý búkil júiege zalal keltiredi.
Is júzinde bul qalai jumys isteidi? Eń aiqyn keis retinde Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytyn alýǵa bolady. Ýkraina qaqtyǵysy bastalǵaly beri Resei men Belarýs arqyly ótetin Soltústik dálizdiń mańyzy kúrt tómendedi. Endi álemniń nazary Ortalyq Aziia, Kavkaz, Túrkiia men Shyǵys Eýropa arqyly ótetin Orta dálizge aýyp otyr. Bul – Qytai men EO-nyń temirjolmen júk tasymaldaý jelilerin bailanystyratyn kóp tarapty, uzaqmerzimdi biregei joba. Osy rette joldyń eń uzyn jáne 2022 jyldan bastap eń mańyzdy bóligi Qazaqstan arqyly ótetinin aita ketken abzal. Orta dáliz boiynsha qytailyq taýarlar EO naryǵyna teńiz jolymen tasymaldaýǵa qaraǵanda, eki ese jyldamyraq jetedi.
Biz úshin bul tek ekonomikalyq paida ǵana emes, buryn qarǵysqa ainalǵan geografiiany geosaiasi aktivke ainaldyrýdyń tiimdi joly. Qazaqstan Qytai men Eýropa naryqtaryn bailanystyrý arqyly «saqtandyrý polisine» ie boldy. Eger buryn logistika tek qyzmet qana bolsa, endi eski saýda joldary toqyraǵan kezde ol qaýipsizdik pen damýdy qamtamasyz etý tetigine ainaldy. Osylaisha, Qazaqstan geografiialyq tyǵyryqtan Eýraziiadaǵy mańyzdy toǵyz joldyń torabyna ainalyp keledi.
Osy jáne basqa da keister transqurlyqtyq jelidegi enjarlyqtan belsendi toraptyq fýnktsiiaǵa qarai ilgerileýdi kórsetedi. Jahandyq jetkizý tizbegindegi biregeilik kez kelgen formaldy odaqqa qaraǵanda, eldiń sýbektiligin áldeqaida jaqsy qorǵaidy. Qazaqstan qazir Qytai tranziti, eýropalyq sirek kezdesetin metaldar, reseilik energetika, munaiǵa salynǵan amerikalyq investitsiia siiaqty ondaǵan jelige tabysty integratsiialanǵan. Bul ulttyq múddemizdi qorǵaýdy jáne teńgerimdi damýdy qamtamasyz etýge qajetti negiz qalaidy.
Qazaqstannyń jelilik egemendigi – bul jahandyq ózara bailanysqa negizdelgen teńgerimdi damý strategiiasy: burynǵy jaily oryn úshin kúrestiń ornyna biz ózimizdi mýltiplekstik álem jelisindegi asa mańyzdy torapqa ainaldyramyz. Bul elimizge uly derjavalar qysymy bolǵan jaǵdaida da sýbektiligimizdi saqtap qalýǵa múmkindik beredi, iaǵni «meni ózińe qajetti nárseni qiratpai, qirata almaisyń» degendi bildiredi. Osyndai júieli ári strategiialyq qadamdardyń arqasynda Qazaqstan teńizge shyǵatyn joly joq landlocked elden qurlyqty bailanystyratyn land-linked elge ainalýda.
QUBYLMALY ÁLEMDEGI LAIYQTY ORYN
Qazirgi qubylmaly ahýalǵa qaramastan, osy onjyldyqtyń ortasyna qarai álemniń daǵdarystar tizbeginen birtindep shyǵa bastaýynyń alǵashqy belgilerin úlken saqtyqpen atap kórsetýge bolady. Alaida qazirdiń ózinde qiyn-qystaý ýaqytty basynan ótkergen álemdik tártip burynǵydai bolmaityny anyq. Sebebi bir kezderi jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz etken tetikter búginde óziniń tiimdiligin joǵaltty. Degenmen osyndai beibereketsizdiktiń ózinen jańa oiynshylardyń qatysýymen qalyptasyp kele jatqan jańa qurylymnyń alǵashqy nyshandary aiqyndala bastady.
Orta derjava retinde Qazaqstan úshin bul – endi jasaqtalyp jatqan jańa álemdik tártipten laiyqty oryn alýǵa berilgen tarihi múmkindik. Sondyqtan bar erik-jiger men kúsh-qýatty osy maqsat jolynda paidalaný airyqsha mańyzǵa ie. Memleket basshysynyń reformalary men syrtqy saiasi bastamalarynyń negizgi máni de – osy. Bul oraida Prezidentimizdiń kópjyldyq diplomatiialyq tájiribesi, halyqaralyq bedeli jáne qubylmaly álemniń basymdyqtaryn kóregendikpen túsiný qabileti erekshe ról atqaryp otyrǵany anyq.
Prezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń tiimdi ári jańashyl saiasaty ultymyz úshin jańa múmkindikter terezesin aiqara ashyp otyr. Sol tereze arqyly yqpaldy, demokratiialyq memleketke ainalǵan, qýatty institýttary qalyptasqan, óńirlik kóshbasshy jáne XXI ǵasyrdaǵy jańa jahandyq tártipten laiyqty ornyn alǵan bolashaq Qazaqstannyń jarqyn beinesin aiqyn kóremiz.
Máýlen ÁShIMBAEV,
QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy
