سەبەبٸ, ٸلكٸ دەۋٸرلەردەن حٸح عاسىرعا دەيٸن قازاق شەشەندٸك سٶزدەرٸنٸڭ بۇقارالىق سيپات الۋى, قۇقىقتىق-ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋ بارىسىندا شەشەندٸك ٶنەردٸڭ دامۋى, شەشەندٸك سٶز مازمۇنىنىڭ ەدٸلدٸك, ەلدٸك, رۋحاني كەمەلدٸلٸك سەكٸلدٸ بيٸك مۇراتتارمەن استاسىپ جاتۋى – بيلەردٸڭ قوعامدىق قىزمەتٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى بولدى جەنە قازاق حالقى تاريحىنىڭ ٶن بويىندا شەشەن سٶزٸمەن ٷنەمٸ قاتار اتالىپ, كەي تۇستارى ەكەۋٸ بٸر ماعىنادا دا قولدانىلىپ كەلدٸ. بۇل دا مىڭداعان جىلدار بويى حالقىمىزبەن بٸرگە جاساسىپ, سانقيلى ماعىنالىق, فورمالىق قاباتتاردى بويىنا جيعان, ەيتسەدە تەۋەلسٸزدٸكتەن ايرىلعاننان كەيٸن تٷرلٸ تاپتىق, يدەولوگييالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى مەن-مازمۇنى كٶمەسكٸلەنٸپ, ورىنسىز «قۋدالاۋعا» تٷسكەن اسا كيەلٸ سٶزدەردٸڭ بٸرٸ.
[caption id="attachment_26997" align="aligncenter" width="460"]
«حان – قاقپا, حالىق – قازىنا, باتىر – قورعان,
مولدا – سٷلٸك ەۋەلدەن ەلدٸ سورعان.
شەشەن – شەڭبەر بولعاندا, بي – تارازى,
ەن – سەنٸڭ, كٷيٸڭ – كٶركٸڭ, اقىن – جورعاڭ...» (بەس عاسىر جىرلايدى. – الماتى: جازۋشى, 1989ج. 162 بەت) – دەپ جىرلايدى جاناق اقىن حٸح عاسىرعا دەيٸنگٸ قازاق قوعامىنىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جەنە تۇرمىستىق قۇرىلىمىن سۋرەتتەيتٸن شىعارماسىندا. پراكتيكالىق مەنٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى, قوعام ٶمٸرٸمەن, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸكپەن تٸكەلەي بايلانىستى بولۋى – شەشەندٸك سٶزدەردٸ بيلەردٸڭ «ەل جاماۋداعى» باستى قۇرالى ەتتٸ.
حالقىمىزدىڭ تاريحىنان ەلەۋلٸ ورىن الاتىن, مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ باستى تٸرەگٸ بولىپ كەلگەن بيلەر ينستيتۋتى دا بٷگٸنگٸ كٷنٸ تىڭ كٶزقاراس پەن جاڭاشا پايىمداۋعا زەرۋ. ۇلتتىڭ ۇيىسۋىن, بيلٸك پەن بۇقارا اراسىنداعى ەلەۋمەتتٸك تەپە-تەڭدٸكتٸ, ٷيلەسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋدە ٶلشەۋسٸز قىزمەت اتقارعان بۇل جٷيەنٸڭ بەلدٸ ٶكٸلدەرٸ – بيلەر تاريح عىلىمىنان ٶزٸنە لايىقتى باعاسىن ەلٸ العان جوق. بيلەردٸڭ نۇقسان كەلگەن بەدەلٸ مەن ابىرويىن اراشالاۋعا بٷگٸنگٸ تاڭدا جازۋشىلار مەن زاڭگەر عالىمدار تاراپىنان جاسالعان ازدى-كٶپتٸ ەڭبەكتەر بولماسا, جالپى گۋمانيتارلىق عىلىمدار ەلٸ دە ولاردىڭ پايدا بولۋ زاڭدىلىقتارىنا, قازاق مەملەكەتتٸگٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸنە ەدٸل باعاسىن بەرە الماي-اق كەلەدٸ. مۇنىڭ ەرتٷرلٸ سەبەپتەرٸ بولدى دەسەك تە, ەندٸگٸ جەردە قازاق حالقىنىڭ جويىلىپ كەتپەي, ۇلت رەتٸندە ساقتالىپ قالۋىنا ٶلشەۋسٸز قىزمەت ەتكەن بيلەردٸڭ تاريحي رولٸ, ولار قۇرعان قۇقىقتىق, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني جٷيەلەردٸڭ ەل تاريحىنداعى ورنى جاڭاشا پايىمدالۋعا تيٸس.
قازاق ەدەبيەتتانۋ, فولكلورتانۋ جەنە لينگۆيستيكا عىلىمدارىنىڭ مەيٸلٸنشە دامىعان كەڭەس كەزەڭٸندە «بي» سٶزٸنە بٸرجاقتى تەرٸس كٶزقاراستىڭ قالىپتاسۋى زاڭدى ەدٸ. ول تۇستا بۇل سٶزدٸڭ تاپتىق مەنٸ, يدەولوگييالىق استارى باسقا تاريحي ماعىنالارىن كٶمەسكٸلەپ, بيلەردٸڭ قىزمەتٸن ەدٸل باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ. «قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە» سٶزدٸگٸندە «بي 1.داۋ-جانجالعا بٸتٸم ايتىپ, تٶرەلٸك جاساۋشى, ەل ٸشٸندەگٸ ەدٸل قازى, رۋباسى; 2.ٷستەمدٸگٸ باسىم ەكٸم, قوجا» (قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ. – الماتى: دايك-پرەسس. 2008 ج. جالپى رەداكتسيياسىن باسقارعان ت.جانۇزاقوۆ. 130 بەت) دەگەن تٷسٸنٸكتەمە بەرٸلگەن بولاتىن. بۇل تٷسٸنٸكتەن سٶزدٸكتٸڭ كەڭەس دەۋٸرٸندە قالىپتاسقان ماعىناعا ساي جاسالعانى جەنە سوعان بايلانىستى سول كەزەڭنٸڭ تاپتىق كٶزقاراسىنىڭ سالقىنى اڭعارىلادى. بيلەردٸڭ قوعامدىق قىزمەتٸ مەن قازاق تاريحىنداعى رولٸ تەك تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدە عانا جاڭا بٸر قىرىنان سٶز بولا باستادى. 2013 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق سٶزدٸگٸندە» بۇل ۇعىمعا بٸرشاما تيياناقتى, ەدٸل دە تولىق تٷسٸنٸك بەرٸلٸپتٸ:
بي زات. 1. تار. قازاق قوعامىنداعى بۇرىن-سوڭدى قالىپتاسقان ەدەت-عۇرىپ, سالت-سانانى ٶتە جەتٸك بٸلەتٸن, سٶزگە شەشەن, ٶزٸ زاڭگەر, ٶزٸ ٸستٸڭ اق-قاراسىن ايقىنداپ, ٷكٸمٸن شىعاراتىن سوت. 2. تار. داۋدى دەستٷرلٸ (تاريحات) جولمەن شەشەتٸن, قۇقىقتىق ٸستٸ ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى, قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىمەن يا بولماسا, جەتٸ جارعى بويىنشا جٷرگٸزەتٸن ادام. 3. تار. شەشەن, دٸلمار, باتاگٶي. 4. تار. بٸتٸستٸرۋشٸ, ديپلومات, ەلشٸ. 5. تار. پاتشالىق رەسەيدٸڭ قازاق دالاسىندا وتارشىلدىق پيعىلمەن جٷرگٸزگەن قۇقىقتىق-ەكٸمشٸلٸك رەفورمالارى سالدارىنان بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى سايلامالى جولمەن تاعايىندالعان بيلٸك يەسٸ. 6. اۋىس. يە, قوجا // ٷستەم, باسىم. (قازاق سٶزدٸگٸ (قازاق تٸلٸنٸڭ بٸرتومدىق ٷلكەن تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ) قۇراس.: ن.ۋەلي, ش.قۇرمانبايۇلى, م.مالباقوۆ, ر.شويبەكوۆ جەنە ت.ب. – الماتى: «دەۋٸر» باسپاسى, 2013. 1488 بەت. 232 بەت). بۇل تٸل بٸلٸمٸندە «بي» سٶزٸنٸڭ سانقىرلى استارىن, تاريحپەن بٸتە قايناسىپ جاتقان تىلسىمدى ماعىنالارىن عىلىمي تۇرعىدا اشۋعا باعىتتالعان العاشقى قادام دەسە بولادى.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ كەزەڭدە كٶركەم شىعارمالاردا, قۇقىقتانۋ سالاسى مەن ٶزگە دە عىلىمي ەدەبيەتتەردە «بي» اتاۋىنا قاتىستى جاعىمدى وي, وڭ پٸكٸرلەر ايتىلا باستادى. «بي اتاعىن الۋ ٷشٸن حالىق جينالىستارىندا سٶيلەپ سىنالىپ, اتاق-ابىرويعا يە بولعان, ەلدٸ اۋزىنا قاراتا الاتىن شەشەن, قارا قىلدى قاق جارعان ەدٸل, ەدەت-عۇرىپ زاڭىنا جەتٸك بٸلگٸر, اتا-بابا مەكەنٸن جاۋدان قورعايتىن جٷرەكتٸ, ەسكەري امال-تەسٸلدەردٸ مەڭگەرگەن دارىندى قولباسشى باتىر, داۋ-جانجالداردى اقىلمەن شەشەتٸن ويشىل, ەلەۋمەتتٸك زاڭ-جورالاردى جاساي الاتىن زاڭگەر, حالىقتى بيلەگەن حاندارعا كەڭەس بەرەتٸن اقىلگٶي, ٶمٸر تٸرشٸلٸگٸن تەرەڭ زەردەلەگەن فيلوسوف بولۋ كەرەك» (قوسىموۆا گ. شەشەندٸك ٶنەردٸڭ نەگٸزدەرٸ. – الماتى: بايانجٷرەك. 2007. 102 بەت). – دەگەن ٷلگٸدەگٸ شىنايى عىلىمي پٸكٸرلەر ايتىلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلە باستادى. عالىم گ.قوسىموۆانىڭ بۇل پٸكٸرٸمەن كەلٸسە وتىرىپ, ەندٸگٸ جەردە بٸز «بي» سٶزٸنٸڭ ناقتىلى ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن ەرەكشەلٸگٸنە, تاريحي مەنٸنە, تەرميندٸك سيپاتىنا نازار اۋدارعىمىز كەلەدٸ.
قازاق قاۋىمىنداعى تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتٸڭ, مەملەكەتتٸك جٷيەنٸڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى قوعامدىق قىزمەتٸنەن, شىنايى ماعىناسىنان ايرىلعان بيلەر ينستيتۋتى دا, «بي» اتاۋى دا, جىراۋ, سال, سەرٸ, شەشەن سەكٸلدٸ تاريح قويناۋىندا شاڭ باسىپ, كٶمەسكٸ تارتتى. ٶزگە دەستٷرلەر مەن ولاردىڭ اتاۋلارى تەك قانا تاريح ساحناسىنان شىعىپ قانا قويسا, «بي» مەن «بيلەۋشٸ» تٷسٸنٸگٸ كەڭەس دەۋٸرٸندە قالىپتاسقان عىلىم ٷشٸن «زيياندى» سانالىپ, تاپتىق تانىمنىڭ نىساناسىنا اينالدى, اشىقتان-اشىق قۋعىنعا ۇشىرادى. «ٶزٸ بي, ٶزٸ قوجا», «باس-باسىنا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم», ت.ب. دەپ كەلەتٸن تۇراقتى تٸركەس, ماقال-مەتەل نەمەسە جەكەلەگەن اقىن شىعارمالارىندا ساقتالعانى بولماسا, «بي» اتاۋى ٶزٸنٸڭ لەكسيكالىق ماعىناسىنان ايرىلدى. بۇل جٷيە مەن اتاۋلاردىڭ جويىلىپ كەتۋٸن قازاقتاردىڭ دەربەستٸگٸنەن ايرىلۋىمەن, كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتەن وتىرىقشىلىققا بەت الىپ, قۇندىلىقتاردىڭ الماسۋىمەن, مەملەكەت ٸشٸندەگٸ ٶمٸر سٷرۋ ەرەجەلەرٸنٸڭ ٶزگەرۋٸمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى.
قازاق تاريحىندا «شەشەن» دەگەن انىقتاۋىشپەن سوڭعى رەت اتالاتىن تۇلعالاردىڭ بٸرٸ دوسبولعا قاتىستى مەشھٷر جٷسٸپ مىناداي بٸر دەرەكتٸ كەلتٸرەدٸ:
«قىپشاق دوسبول داتقا قارتايىپ, ناۋقاس بولىپ جاتقاندا, بولىس-بيلەر كٶڭٸلٸن سۇراي كەلٸپتٸ. بايسىن دەگەن سوقىر بولىس, نۇرماش دەگەن پۇشىق بولىس, ساۋداعۇل دەگەن تاز بولىس بار ەكەن. سوندا بولىستار ايتىپتى: داتقا-ەكە, بۇرىنعىنىڭ ارتى ەدٸڭ, بٷگٸنگٸنٸڭ قارتى ەدٸڭ, ەلدەقالاي بولاسىز!? ارتىڭدا قالاتۇعىن جاندارعا نە ايتىپ كەتەسٸڭ, ٸلگەرٸ ٶتكەندەرگە نە ايتىپ باراسىڭ? – دەپتٸ. سوندا دوسبول: سەندەرگە نە ايتايىن, زامان سەندەردٸكٸ, جۇرت سەندەردٸكٸ, ٶز اقىلدارىڭ ٶزدەرٸڭە جەتەدٸ. ٸلگەرٸ ٶتكەندەرگە ايتىپ باراتىن سٶزٸم مىناۋ: «باق دەگەن سەندەر تٸرٸ كٷندە سۇڭقار ەدٸ – ەلدە كٸمنٸڭ باسى بيٸك بولسا, سوعان قونۋشى ەدٸ. سول باق قارتايا-قارتايا قاراشىبىن بولدى. قايدا ساسىق بولسا, سوعان قوندى – سوقىردىڭ كٶزٸنە قوندى, پۇشىقتىڭ مۇرنىنا قوندى, تازدىڭ باسىنا قوندى!» - دەپ بارامىن-داعى» - دەپتٸ (م.ج.كٶپەيۇلى. شىع. – پاۆلودار: ەكو, 2013. 13 ت. 412 ب. 27 ب.)
بۇل قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن, لايىقتى جانداردىڭ بيلٸككە, ەل ٸسٸنە ارالاسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن مەريتوكراتييالىق جٷيەنٸڭ بۇزىلۋىن قارت شەشەننٸڭ جەرٸنە جەتكٸزە ايتقان ماعىناسى تەرەڭ عيبراتتى ەڭگٸمەسٸ بولاتىن. بۇرىن-سوڭدى حالقىنىڭ, كٶپشٸلٸكتٸڭ مۇرات-مٷددەسٸن بارلىعىنان جوعارى قويىپ, ار-ۇيات, ەدٸلەت جولىندا باستارىن ٶلٸمگە دە تٸگٸپ, «قارا قىلدى قاق جارىپ» كەلگەن ۇلى بيلەردٸڭ قىزمەتٸ ەندٸگٸ جەردە وتارلاۋشىلار ٷشٸن كەرەكسٸز بولىپ قالدى. «باق دەگەن سەندەر تٸرٸ كٷندە سۇڭقار ەدٸ – ەلدە كٸمنٸڭ باسى بيٸك بولسا, سوعان قونۋشى ەدٸ» دەپ, شەشەن تٶلە, قازىبەك, ەيتەكە, قاراجٸگٸت, بايدالى, كەڭگٸرباي ت.ب. سىندى ەلدەن ەرەك تۇلعالاردى جازباي تاۋىپ, سولارعا «ەكٸ تٸزگٸن, بٸر شىلبىردى» سەنٸپ تاپسىرعان كٶپشٸلٸكتٸڭ باسىنان سول دەۋٸردٸڭ كەلمەسكە كەتكەنٸن اشىنا ايتىپ وتىر.
ەسەسٸنە, ەدٸلەتسٸز بولسا دا وتارلاۋشىلاردىڭ قالاۋىن قالتقىسىز قىلپ ەتپەي ورىندايتىن مەيمٶڭكە, ٶز پايداسى مەن مانسابى جولىندا ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن «قولبالا بيلەر» زامانىن دوسبول «سول باق قارتايا-قارتايا قاراشىبىن بولدى. قايدا ساسىق بولسا, سوعان قوندى» دەپ ەل ٸشٸنەن ەدٸلدٸكتٸڭ كەتكەنٸن, نەعۇرلىم ٶز قانداسىنا قاتال, تاسباۋىر, پاراقور بي-سىماقتاردىڭ زامانى تۋعانىنا مەڭزەپ وتىر. بۇل سول دەۋٸردەگٸ ۋاقىت شىندىعى بولاتىن.
ەندٸ «بي» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸنە, ونىڭ ۋاقىت تەزٸندە قانداي ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعانىنا زەر سالالىق. «شەشەن» سٶزٸ تەرٸزدٸ «بي», «بەك» سٶزدەرٸ دە تىم ەرتە دەۋٸرلەردەن, ورتاق التايلىق كەزەڭنەن, بەلكٸم ودان دا بۇرىنعى زامانداردان تامىر تارتقان لەكسيكالىق بٸرلٸك ەكەنٸ اڭعارىلادى. بي دەگەن قوسىمشا اتاۋمەن العاش كٸسٸ ەسٸمٸ التايلىقتاردىڭ ميفولوگيياسىندا كەزدەسەدٸ. بۇل كٶنە اڭىزدارداعى ادامدار مەن كيەلٸ رۋحتاردىڭ اتاۋلارى قازاقى تانىمعا سونشالىقتى جاقىن جەنە يسلامعا دەيٸنگٸ قازاقتاردىڭ تەڭٸرلٸك, باقسىلىق تٷسٸنٸكتەرٸمەن سارىنداس. التايلىقتار «ەر تٶستٸك» ەرتەگٸسٸندە ايتىلاتىنداي اسپان, جەر جەنە جەراستى دەپ جٸكتەلەتٸن ٷش ەلەم بار دەپ سانادى دا, ولاردىڭ ەرقايسىسىندا جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸكتٸ رەتتەپ وتىراتىن كيەلەر مەن قاسيەتتٸ رۋحتار مەكەندەيدٸ دەپ ەسەپتەدٸ. كٶك, ياعني, جوعارعى ەلەم يەسٸ ٶلگەن نەمەسە ٷلكەن (ۋلگەن) التى كٷندە اق ەنەنٸڭ كٶمەگٸمەن دٷنيەنٸ جاراتادى. ورتاڭعى ەلەمدٸ ادامدار مەن جەر, وت, سۋ, ورمان, جەل, تاۋ رۋحتارى مەكەندەيدٸ. بۇلاردىڭ ايتىلۋى دا قازاقشاعا جاقىن:
التاي يەسٸ - التاي ەەزي (دۋح-حوزياين التايا)
جەردٸڭ يەسٸ - دەردين ەەزي (دۋح-حوزياين زەملي)
تاۋدىڭ, قىردىڭ يەسٸ - تۋۋنىن, كىردىن ەەزي (دۋحي-حوزياەۆا گور)
جەر-سۋ - دەر-سۋۋ (زەمليا-ۆودا)
سۋ يەسٸ - سۋۋ ەەزي (دۋح-حوزياين ۆودى) (تراديتسيوننوە ميروۆوززرەنيە تيۋركوۆ يۋجنوي سيبيري: چەلوۆەك. وبششەستۆو / لۆوۆا ە. ل., وكتيابرسكايا ي. ۆ., ساگالاەۆ ا. م., ۋسمانوۆا م. س.- نوۆوسيبيرسك: ناۋكا. سيب. وتد-نيە, 1989)
جەر استى ەلەمٸن ەرلٸك بي باسقارادى. ونىمەن قاتار قاراش بيدٸڭ اتى دا اتالادى.
بۇل سٶزدٸڭ ەۋەل باستا دىبىستالۋى مەن ماعىناسى جاعىنان ۇقساس «باي», «بەي» سٶزدەرٸنەن كەلٸپ شىققاندىعى بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. بارلىق ازييا حالىقتارىنىڭ تٸلٸندە ۇشىراساتىن وسى سٶزدٸڭ ەتيمولوگيياسىنا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ارنايى نازار اۋدارعان عالىم ا. ن. سامويلوۆيچ بولدى. ول كٶپتەگەن ەسكەرتكٸشتەردٸ, ەرتٷرلٸ حالىقتاردىڭ تٸلٸن سارالاي كەلە با:ي (بەي) سٶزٸنٸڭ با:ر ~ بار~ۆار سٶزدەرٸنەن باستاۋ الىپ, سودان ەرقيلى ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعاندىعىن ايتادى. چۋۆاش تٸلٸندەگٸ پۋيان, مونعول جەنە مانچجۋر تٸلدەرٸندەگٸ bajan, bajandur دەگەن تايپا اتاۋىن, Bajirqu توپونيمدەرٸن مىسالعا كەلتٸرە وتىرىپ, عالىم ولاردى ەتيمولوگييالىق تۇرعىدان تامىرلاس دەپ قارايدى. اۆتور bay, bayan, payan, bar دەگەن سٶزدەردٸڭ «باي, اۋقاتتى» دەگەن وسى كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلگەن ەلەۋمەتتٸك مەنٸنٸڭ باستاپقى ماعىناسى ەمەس ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. «زناچەنيە «بوگاتىي» ۆىتەسنيلو بولەە درەۆنيە زناچەنييا يلي ۆوزوبلادالو ناد نيمي ۆ راننيۋيۋ پورۋ فەوداليزما ۆ يازىكاح تيۋركسكوي سيستەمى...» (13. سامويلوۆيچ ا.ن. «بوگاتىي» ي «بەدنىي» ۆ تيۋركسكيح يازىكاح // يزۆەستييا اكادەميي ناۋك ان سسسر. - 1936. - № 4. - س. 25 - 32.) دەپ جازادى عالىم. سونداعى ايتپاعى, بۇل بٸزدٸڭ قازٸرگٸ تٷسٸنٸگٸمٸزدەگٸ «باي» دەگەن ۇعىمنىڭ كەيٸن پايدا بولعاندىعى, العاشقى مەنٸ ەدەتتەگٸ «جوق» دەگەن ۇعىمعا انتونيم «بار» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرگەندٸگٸ. انتيكالىق گرەكتەردەگٸ «قۇل» سٶزٸنە قارسى ماعىناداعى «ەركٸن, سٶيلەۋگە قابٸلەتتٸ, داۋىس بەرۋگە قۇقىلى» دەگەنٸ سەكٸلدٸ, ٸلكٸ دەۋٸردەگٸ «بەي» سٶزٸنٸڭ دە قاراپايىم عانا «جوق» دەگەنگە قارسى ۇعىمنان تۋعاندىعىن ايتادى عالىم. تٸلدەردٸڭ دامۋ, تارالۋ زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس بۇل سٶز دە سانقيلى دىبىستىق, ماعىنالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعانىمەن, تٷپكٸ سەمانتيكالىق بايلانىسىن ساقتاپ قالعان.
التاي توبىنداعى بارلىق تٸلدەردە كەزدەسەتٸن بۇل سٶز كەيٸنگٸ دەۋٸرلەردە عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, تٷپكٸلٸكتٸ زەرتتەۋدٸڭ نىسانىنا اينالدى. وسى تاقىرىپتى قۇمىق تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىمەن سالىستىرا ارنايى زەرتتەگەن عالىم س.م.لابازانوۆا بىلاي دەيدٸ: «تاكيم وبرازوم, لەكسەما باي ۆ تيۋركسكيح يازىكاح يمەەت رازۆەتۆلەننۋيۋ سەمانتيچەسكۋيۋ سترۋكتۋرۋ. پوياۆيۆشيس ۆ وبششەالتايسكۋيۋ ەپوحۋ, ونا سوحرانيلاس پوچتي ۆو ۆسەح تيۋركسكيح يازىكاح. منوگووبرازيە زناچەنيي پوستەپەننو ۋگاساەت س ۆوستوكا نا زاپاد. ۆ ازەربايدجانسكوم ي تۋرەتسكوم يازىكاح داننايا لەكسەما نە پرەدستاۆلەنا, ۆ ەتيح يازىكاح زناچەنيە «بوگاتىي» پەرەداەتسيا سلوۆامي bahalı ي zengin.
ۆ مونگولسكيح يازىكاح يمەيۋتسيا سلەدۋيۋششيە سووتۆەتستۆييا تيۋركسكومۋ باي: bajo // بايان «بوگاتىي», «بوگاچ», ۆ حازارسكيح ديالەكتاح baju, بايالاگ «بوگاتىي», ۆ كالمىتسكوم باين «بوگاتىي», باين كٷن «بوگاچ», بايҗح «بوگاتەت», بايلگ «بوگاتستۆو», «دوستاتوك», ۆ بۋرياتسكوم بايان «بوگاتىي», باياليگ «بوگاتستۆو».
سلوۆو باي ۆ رازنىح فونەتيچەسكيح ۆاريانتاح يزۆەستنو ۆو ۆسەح تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكاح, كرومە ەۆەنكسكوگو: ۆ وروچسكوم, ۋدەگەيسكوم, ۋلچسكوم, وروكسكوم بايان «بوگاتىي», «بوگاچ», نانايسكوم بaja «بوگاتىي», «بوگاچ», ۆ مانچجۋرسكوم بaja «رازبوگاتەت» ي بajaن «بوگاتىي», «بوگاچ» [14, س. 29], ۆ ەۆەنكييسكوم باي يمەەت دۆا زناچەنييا: 1) بوگاتستۆو, 2) بوگاتىي, ابايان تري: 1) بوگاچ, 2) بوگاتستۆو, 3) بوگاتىي [6, س. 48,52] (لابازانوۆا س.م. وبششەالتايسكايا لەكسەما باي ۆ كۋمىكسكوم يازىكە. سوۆرەمەننىە پروبلەمى ناۋكي ي وبرازوۆانييا. – 2014. – № 2.).
«جوق» ۇعىمىنا قارسى «بار» دەگەن مەننەن باستاۋ الاتىن «باي», «بەي», «بەك», «بەگٸ», «بي» ٷلگٸسٸندەگٸ سٶزدەر التاي توبىنا جاتاتىن حالىقتاردىڭ تارالۋ, بٸر-بٸرٸنەن اجىراۋ, جاڭا قونىستاردى مەكەندەۋ تاريحىنىڭ سٸلەمٸن كٶرسەتەتٸن مەدەني لەكسيكالىق بٸرلٸك. كەيبٸر تاريحي دەرەكتەردٸڭ جازبا ەسكەرتكٸشتەردە اتالماسا دا, سول حالىقتىڭ تٸلٸندە, تۇراقتى تٸركەستەرٸندە, ەل اۋزىنداعى اڭىزدارىندا ساقتالىپ قالاتىنى بولادى. سول سيياقتى تٷرٸكتەردەگٸ «بي» اتاۋى تۋرالى العاشقى دەرەكتەر مىڭجىلدىقتاردىڭ ارعى جاعىنا كەتەدٸ. بايىرعى ٷيسٸندەردە ەڭ جوعارعى لاۋازىم يەسٸنٸڭ «بي», «كٷنبي» (قىتاي دەرەكتەرٸندە «كۋنمي») دەپ اتالعانىن عالىمدار ەرتەدەن-اق ەسكەرتٸپ كەلەدٸ. ەسٸلٸ, «بي» سٶزٸ ەل ٷشٸن, ورتاق مٷددە جولىندا ەڭبەك ەتەتٸن, «جوقتان» «بار» جاساۋعا قابٸلەتتٸ ادامنىڭ قاسيەتٸن كٶرسەتەتٸن, كەلە-كەلە ەلەۋمەتتٸك ستاتۋستى, ۇلىستىق قىزمەتتٸ, كٶپشٸلٸك تاراپىنان مويىندالعان ارنايى لاۋازىمدى بٸلدٸرەتٸن ەرەكشە تەرمين. بەلگٸلٸ تٸلشٸ-عالىم ع.مۇساباەۆ بۇل حاقىندا: «كۋنمو – ٷيسٸن پاتشاسىنىڭ لاقاپ اتى ەكەن دە, كٷن كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە حالىق, قوعام دەگەن, سونان ٶزگەرگەن. مو, مي دەگەن بي, بەگ بولادى دەيتٸن پٸكٸر كٶپتەن بار. ٶيتكەنٸ قىتاي جىلناماسىندا گۋنمي (كٷن, بي) بولىپ جازىلعان. سٶيتٸپ ٷيسٸن پاتشاسىنىڭ لاقاپ اتى – حالىق بەگٸ, قوعام بەگٸ (بيٸ) دەگەن ەكٸ سٶز ەكەن. بۇل جٶنٸندە ەسكەرەتٸن بٸر جاعداي بەگ (بەك), بيي (بي) دەگەن ەكٸ سٶزدٸڭ بٸر تٷبٸردەن ٶربٸپ, بٸرٸنە-بٸرٸ سينونيم بولعانىن ەسكەرۋ قاجەت. قىپشاق توبىنا جاتاتىن بٸراز تٸلدەردە عانا ەمەس, وعىزداردا دا بەي تٷرٸندە ۇشىرايتىنى ي/گ دىبىستارىنىڭ الماسۋ دەستٷرٸنە بايلانىستى بولعان. بەگ (بەك) – ەڭ جاقسى دەگەن ۇعىمدا بولعان», – دەگەن پٸكٸر ايتادى.(ع.مۇساباەۆ. قازاق تٸلٸ تاريحىنان. كٸتاپتا: قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ. – الماتى: «ارىس». 2008. 469 ب. 253 ب.). ەرينە, تاريحي جاعدايلارعا, اۋىسقان بيلٸك فورمالارىنىڭ ٶزگەرۋٸنە وراي ولاردىڭ قوعامداعى قىزمەتتەرٸ دە ەرتٷرلٸ سيپاتتاردا كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, ەيتسەدە, نەگٸزگٸ مەنٸ مىڭداعان جىلدار بويىنا كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتە ساقتالىپ كەلگەن.
كٶنە دەۋٸر قولجازبالارىندا اتالاتىن كٷن بي اتاۋىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا كٶپتەپ كەزدەسەتٸن كٷن باستى ادامدار بەينەسٸمەن بايلانىسى بولۋى دا مٷمكٸن. «تاڭبالى» قورىعىنداعى مىڭداعان جىلدار بۇرىن سالىنعان پەتروگليفتەردە كٷن باستى ادامداردىڭ كٶپتەگەن بەينەلەرٸ ساقتالعان. تٸپتٸ بٸر سۋرەتتە وسىنداي جەتٸ كٷن باستى ادامداردىڭ بٸر جەرگە شوعىرلانعانى ايقىن بەدەرلەنگەن. بٸر قىزىعى, بارلىعىنىڭ دا باستارى كٷن تەرٸزدٸ بولعانىمەن, ولاردىڭ ٸشتەرٸندەگٸ فورمالار, فيگۋرالار ەرتٷرلٸ, بٸر-بٸرٸنەن ەرەكشەلەنگەن. وسى جان-جاعىنا نۇرىن شاشقان كٷن باستى ادامدار سول دەۋٸرلەردٸڭ بيلەۋشٸلەرٸ – كٷنبيلەر ەمەس پە ەكەن دەگەن وي كەلەدٸ. ال ەلگٸ جەتٸ كٷن باستى بيلەردٸڭ بٸر جەردە باس قوسۋى, ولاردىڭ ٶزارا مەمٸلەگە كەلٸپ, سول دەۋٸر ٷشٸن اسا ماڭىزدى بەلگٸلٸ بٸر ساياسي وداقتى قۇرۋى ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا جەتەلەيدٸ. ەرينە, بۇل ەلٸ دە دەلەلدەي تٷسۋدٸ قاجەت ەتەتٸن تۇجىرىم, ەيتسەدە بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرعان كٷن باستى ادامدار بەينەسٸنٸڭ وسى ايماقتى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ نەتيجەسٸندە پايدا بولعانىن ەشكٸم دە جوققا شىعارا المايدى. «عۇن» سٶزٸ كٶنە تٸلدە «كٷن» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياعني كٷنگە تابىنۋشى تايپالار» («انا تٸلٸ», 31.03.2016) - دەيدٸ موڭعولدىق تاريحشى-عالىم ٶ.بيقۇمارۇلى. تٸلدەرٸ التاي توبىنا جاتاتىن جاپونداردا سينتويزم دٸنٸ وسى كٷنمەن تىعىز بايلانىستى. سينتويستەر ٶزدەرٸنٸڭ دٸندەرٸن كٷن قۇداي-اناسى جەنە جاپون يمپەراتورلارىنىڭ ٸلكٸ اناسى سانالاتىن اماتەراسۋدان باستاۋ الادى دەپ ەسەپتەيدٸ.
«قازٸرگٸ جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ ون جەتٸ مىڭىنشى جىلدا پايدا بولعان, سول شۋمەرلەر ٶمٸر سٷرگەن بابىل مەملەكەتٸنٸڭ اتا زاڭى – «حاممۋرابي» دەپ اتالعان. كەيبٸر مەملەكەتتٸك قۇقىق تاريحىندا بۇل زاڭ «حاممۋراپي» دەپ بۇرمالانىپ جازىلعان. بٸراق تٷپنۇسقادا جوعارىداعىداي «حاممۋرابي» دەپ اتالعانى, وسى قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ تولىق نۇسقاسى جارييالانعان «شەت ەلدەردٸڭ مەملەكەت جەنە قۇقىق تاريحى جٶنٸندەگٸ حرەستوماتييالىق» وقۋلىقتا اينا-قاتەسٸز كٶرسەتٸلگەن. وندا: «ۆاۆيلون پاتشاسى حاممۋرابيدٸڭ زاڭ جيناقتارى (سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ كودەكسٸ) جىل ساناۋداعى بٸزدٸڭ دەۋٸرگە دەيٸنگٸ 1792-1750 جىلداردا ەلگە بيلٸك ەتۋدەگٸ «عۇمىرلى باقىت جەنە مەيٸرٸمدٸ باسقارۋدا» ٶزٸندٸك مەرەيگە قول جەتكٸزگەن جەنە سونىمەن بٸرگە, كەلەشەكتەگٸ ەل باسقاراتىنداردىڭ جازا تاعايىنداۋداعى قۇقىق قولدانۋ ساياساتى مەن زاڭ شىعارۋ شىعارماشىلىعىنداعى نەگٸزٸگٸ پرينتسيپتەردٸڭ ۇعىمى جيناقتالعان» دەپ كٶرسەتٸلگەن. (حرەستوماتييا پو يستوريي گوسۋدارستۆو ي پراۆا زارۋبەجنىح ستران. توم 1, درەۆنيي مير ي سرەدنيە ۆەكا, 12 ستر. نورما, 2003 گ.) مەنٸڭشە, 282 باپتان تۇراتىن وسى زاڭدى شىعارعان ۆاۆيلون پاتشاسى حاممۋراعا «بي» اتاۋى تەكتەن تەككە قوسىلماعان تەرٸزدٸ!?
وسىنداي تاريحي فاكتٸلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىم-جٷيەسٸنە ەجەلدەن قىزمەت ەتكەن بيلٸك يەلەرٸنٸڭ قوعامدىق رٶلٸن, بەرٸلگەن لاۋازىمعا ساي فۋنكتسيونالدىق مٸندەتتەردٸ اتقارۋداعى بيلەردٸڭ كٶپ سالالى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرٸن تەرەڭ تۇرعىدان تالداپ كٶرسەتۋ ٶتە ورىندى بولماق» («ەگەمەن قازاقستان». 17.05.2008) – دەپ زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ق.مەمي تاعى بٸر قىزىقتى دا توسىن پٸكٸردٸڭ ۇشىعىن شىعارادى. مۇنىڭ بارلىعى دا ەلٸ دە تەرەڭ زەردەلەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن, ەيتسەدە, ەسكەرٸلۋگە تيٸس قيسىندار.
بٷگٸنگٸ قازاق ەسٸمدەرٸندە جيٸ كەزدەسەتٸن «بەك» نەمەسە «بي» فورمالارى سوناۋ عۇن, تٷركٸ دەۋٸرلەرٸندە, تٸپتٸ ودان دا بۇرىنعى زامانداردا كەڭٸنەن قولدانىلىپ كەلگەندٸگٸن جازبا دەرەكتەر راستايدى. «باعادۇر ٸزقۇتلى بي قاعان دەگەن لاۋازىممەن تاققا وتىردى. سارايعا ەلشٸ سالىپ, تارالعى تارتتى. بي قاعان تەگٸندە تٷرٸكتەردٸڭ بٸر بٶلٸمٸن باسقارىپ وتىرعان كٸشٸ قاعان ەدٸ.» (251بەت) دەپ جازادى قىتاي جىلناماسى. اۋدارماشىلار بۇل تەرميننٸڭ قىتاي دەرەكتەرٸندە دە «مي», «بي» ٷلگٸسٸندە جازىلعانىن ەسكەرتەدٸ. وسى كٷنگە دەيٸن ٶزگەرٸسسٸز قولدانىلىپ كەلە جاتقان «بيلٸك», «بيلٸك قۇرۋ» سىندى تۋىندى زات ەسٸمدەر مەن ەتٸستٸكتەر وسى قىزمەتتٸ بٸلدٸرەتٸن «بي» سٶزٸنەن باستاۋ الىپ, تٸلٸمٸزدە تٷرلٸ فورمالاردا ساقتالىپ قالعان. «قۇتلىقتىڭ ۇلى كٷلتەگٸن بۇرىنعى ۇلىستارىنىڭ باسىن قۇراپ, كٸشٸ قاعانعا شابۋىل جاساپ جەنە ونى تۇقىمىمەن قۇرتىپ, ونىڭ ورنىنا اعاسى بەگلەندٸ قويدى, ول بٸلگە قاعان دەپ اتالدى» (ۇلى تٷرٸك قاعاناتى. قىتاي دەرەكتەرٸ مەن تٷسٸنٸكتەر. – قحر شىڭجاڭ جاستار-ٶرەندەر باسپاسى. 2006 جىل.244بەت). بۇل مىسالدان كٶنە تٷركٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنەن بٸزگە جاقسى تانىس بٸلگە قاعاننىڭ شىن ەسٸمٸ بەگلەن (كەي دەرەكتەردە مٶگٸلەن) ەكەنٸن كٶرەمٸز. دالالىقتاردا تاققا وتىرعانعا دەيٸن ٶز اتىمەن اتالىپ, قاعان اتانعاندا جاڭا ات بەرۋ ٷردٸسٸ بولعانى بەلگٸلٸ. مۇنىڭ العاشقى بۋىنىنداعى «بەگ», «مٶگ», «مي» فورمالارى «بي» سٶزٸنٸڭ تٷرلٸ دەرەكتەردەگٸ جازىلۋىنا بايلانىستى ٶزگەرگەن نۇسقالارى ەكەنٸن عالىمدار بۇرىننان ايتىپ كەلەدٸ. جاپون عالىمى شيراتوري كۋراكيچي جەنە باسقا دا كٶپتەگەن عالىمدار بي مەن بەك سٶزدەرٸن بٸر اتاۋدىڭ تٷرلٸشە دىبىستالۋى دەپ قارايدى. ال ەكٸنشٸ بۋىنداعى «لەن» فورماسى «ۇلان» سٶزٸنٸڭ دەفورماتسيياعا ۇشىراعان نۇسقاسى بولۋى مٷمكٸن. بٷگٸنگٸ تاڭدا «ەرلان», «نۇرلان» ٷلگٸسٸندە كەزدەسەتٸن ەسٸمدەردەي, بەگلەن اتاۋى «بيۇلان» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸز.
«بي» سٶزٸنٸڭ جوعارىدا اتالعانداي تٷرلٸ فورمالاردا كەزدەسۋٸن ەرتٷرلٸ دەرەككٶزدەرگە سٷيەنگەن عالىم س.قوندىباي دا ەسكەرتەدٸ. «بەك (بەگ, بەي, بي) – رۋ-تايپا اقسٷيەكتەرٸنٸڭ تيتۋلى. كٶك تٷركٸ قوعامى, قاعان مەن ونىڭ ەۋلەتٸن ەسەپتەمەگەندە, ەكٸگە بٶلٸندٸ, ول – جاي حالىق (يگيل قارا بودۋن) پەن بەكتەر (اتلىق) ەدٸ... بەك – تٷركٸ قوعامىنىڭ تٸرەگٸ ەدٸ, ول تۋرالى ورتا عاسىرلىق تاس جازۋلار مەن جازبا ەدەبيەتتەردە بٸرشاما جاقسى ساقتالعان»(قوندىباي س. جاۋىنگەرلٸك رۋح كٸتابى. – الماتى: «نۇرلى ەلەم», 2006. – 240 بەت. 170-171 ب) – دەپ جازادى ول. بۇل ونىڭ ٸلكٸدەگٸ «بار», «باي» دەگەن ماعىنالارىنان اجىراي باستاعان كەزەڭٸن بٸلدٸرەدٸ.
ٶتە ەرتە زاماندارداعى تاسقا باسىلعان جازۋلاردان ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەرگە دەيٸنگٸ بارلىق تاريحي ەسكەرتكٸشتەردەن «بەك», «بي» تەرميندەرٸن ەش ٶزگەرٸسسٸز كەزدەستٸرەمٸز. «كٶنە تٷرٸكتٸڭ سالت-دەستٷر, ەدەت-عۇرىپتارى كٶشپەلٸلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸن رەتتەيتٸن باستى قۇرال ەسەبٸندە قىزمەت جاسادى. وسى ەدەت-عۇرىپتىڭ قۇقىقتىق قىزمەتٸن اتقاراتىن ٶكٸلدەرٸن تٷرٸكتەر «بەك», «بي» اتايتىن» – دەپ ناقتىلاي تٷسەدٸ عالىم ج.و.ارتىقباەۆ (ارتىقباەۆ ج.و. جەتٸ جارعى. – الماتى: 2004. 40 بەت). ەبٸلعازىنىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸندە» دە دەل وسى وي ايتىلادى. م.قاشعاريدا «بەك» – «بيلەۋشٸ» (ماحمۋد ال-كاشگاري. ديۆان لۋگات ات-تۋرك. – الماتى: «دايك-پرەسس», 2005. – 1288 س. 856 س.) «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» مەن «التىن شەجٸرەدە» «بي» سٶزٸ «شەربي», «بەك», «بەحي» ٷلگٸلەرٸندە كەزدەسەدٸ. «التىن شەجٸرەدە» شىڭعىسحان ەڭ جاقىن سەرٸكتەرٸنە «بورشى, مۇقىلاي باستاعان نوياندارىم! تۇداي, دوعىلقۋ باستاعان شەربيلەرٸم!» (86 ب. لۋۆساندان زان. التىن شەجٸرە. – الماتى: «ٶنەر» – 2009. – 224 ب.) – دەپ تٸل قاتادى. «شەربي» دەپ حاننىڭ ەڭ جاقىن قىزمەتشٸلەرٸن اتاعان. بەلكٸم «بەحي», «شەربي» سٶزدەرٸ بەلگٸلٸ بٸر فونەتيكالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعان بولۋى مٷمكٸن, ەيتسەدە جازبا ەسكەرتكٸشتەردەگٸ بۇل لەكسيكالىق بٸرلٸكتەردٸڭ قۇرامىندا «بەك», «بي» فورمالارىنىڭ بار ەكەندٸگٸ داۋ تۋعىزبايدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, «بەي», «بي» تەرمينٸ تىم كٶنە زامانداردان-اق ماعىناسى بۇلىڭعىر, شارتتى اتاۋ بولعان ەمەس. كەرٸسٸنشە, «جوق» دەگەن ۇعىمعا كەرەعار «بار» دەيتٸن ماعىنادان باستاۋ الىپ, ازداعان دىبىستىق ٶزگەرٸستەرٸمەن بۇل سٶز كٶشپەلٸ قاۋىمدا بارشاسى بٸراۋىزدان مويىنداعان, ۋاقىت ٶتە كەلە اتقارعان قىزمەتٸنە وراي ورتاق قازىنادان اقى الاتىن, ەرەكشە قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ بار مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ اتاۋىنا اينالعان.
ع.مۇساباەۆ: «ٷيسٸن مەملەكەتٸ باستىقتارى حان دەپ اتالماي بي, بەك اتانعان» (ع.مۇساباەۆ. قازاق تٸلٸ تاريحىنان. كٸتاپتا: قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ. – الماتى: «ارىس». 2008. 469 ب. 256 ب.) دەپ ناقتىلاي تٷسەدٸ. ال اكادەميك ب.كٶمەكوۆ حٸٸ عاسىرلارداعى قىپشاق حاندىعىنداعى لاۋازىمدار تۋراسىندا: «بيلەۋشٸ اقسٷيەكتٸك توپتىڭ (حاندار, تارحاندار, باسقاقتار, بەكتەر, بايلار) قاتاڭ يەرارحييالىق جٷيەسٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸ ايقىن كٶرٸندٸ» (تاريحىمىز – تۇڭعيىق. ەق. 08.10.2015) دەپ اتاپ ٶتەدٸ. بۇل تۇستا «بەك», «باي» اتاۋلارىنىڭ ماعىنالىق جاعىنان جٸكتەلە باستاعانىن كٶرۋگە بولادى. ەيتسەدە, «بەك», «بيلەردٸڭ» رەسمي لاۋازىم قاتارىنا ەنگەنٸ بايقالادى.
شىعىس حالىقتارىنىڭ بارلىعىنا دا كەڭٸنەن تاراعان, كٶنە جازبالاردا جيٸ ۇشىراساتىن بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسى ٷنەمٸ عالىمدار نازارىنان تىس قالعان ەمەس. گ.ە.گرۋمم-گرجيمايلو «بەك», «بەي» تەرميندەرٸنە قاتىستى الدىڭعى عالىمدارعا بىلايشا سٸلتەمە جاسايدى: «اريستوۆ سچيتاەت يح تيۋركامي, نو نە پريۆوديت تومۋ دوكازاتەلستۆ; ۆ پولزۋ يح تۋرچيزما گوۆوريت, ۆپروچەم يح تيتۋل كنيازەي – «بەي», ەسلي تولكو d’Obsson, op. cit., I, ستر. 55, پراۆيلنو پەرەداەت مونگولسكوە بيكي (بەكي) سلوۆوم بەي (بەك). ارح. پاللاديي (پريمەچ. ك «يۋان-چاو-مي-شي». ستر. 228) پيشەت چتو «بђكين» (بђكي) ۋ مونگولوۆ ي چجۋرچجەنەي زناچيلو – بلاگورودنىي, دۆوريانين, ت.ە. ۋپوترەبليالوس ۆ توم جە زناچەنيي, ۆ كاكوم ي دونىنە ۆ تۋرتسيي ي پەرسيي ۋپوترەبلياەتسيا سلوۆو بەك (بەي). نو بارتولد («تۋركەستان ۆ ەپوحۋ مونگولسكوگو ناشەستۆييا», II, ستر. 421), دۋماەت, چتو سلوۆو «بيكي» حوتيا ي ۆسترەچالوس ۆ تيتۋلاح نەكوتورىح گوسۋدارەي, ناپريمەر مەركيتسكوگو ي ويراتسكوگو, نو ۋ مونگولوۆ يمەلو درۋگوە زناچەنيە, ا يمەننو, سووتۆەتستۆۋيۋششە سلوۆۋ پەرۆوسۆياششەننيك. ون نە پريۆوديت, ودناكو, سەمۋ دوكازاتەلستۆ. سەنكوۆسكيي (Supplѐment à I’histoire gѐnѐrale des Huns», ستر. 128-129) پيشەت, چتو سلەدۋەت رازليچات سلوۆا بەي(bi) ي بەك (big); پەرۆوە وبوزناچاەت ۆوەننىي چين, سووتۆەتستۆۋيۋششيي ناشەمۋ گەنەرالسكومۋ, ۆتوروە – تيتۋل» (گرۋمم-گرجيمايلو گ.ە. زاپادنايا مونگولييا ي ۋريانحايسكيي كراي. – لەنينگراد, 1926. 2 توم.413-414 ستر.). بي سٶزٸنٸڭ استارىن جان-جاقتى اشاتىن اسا قۇندى دەرەكتەر. عالىم حالىقتار مەن تٸلدەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن بۇل اتاۋدىڭ ماعىناسىن ايقىنداپ الۋدى اسا ماڭىزدى دەپ بٸلگەن سىڭايلى.
حٸ عاسىرداعى م.قاشعاريدٸڭ «ديۋاني لۇعات ات-تٷرٸك» سٶزدٸگٸندە «بيلٸك» سٶزٸ دەل وسى كٷنگٸ («كاڭاشليك بيليك ۋزراشۋر, كاڭاشسيز بيليك ۋبراشۋر» (242س) «كەڭەستٸ بيلٸك (ۇلاسار) گٷلدەنەر, كەڭەسسٸز بيلٸك (ٶشەر) كەرٸ كەتەر») ماعىناسىندا قولدانىلادى. ال بيلەۋشٸ سٶزٸن ول «بەك» دەپ بەرەدٸ.
ٶزبەك حان تۇسىنداعى التىن ورداداعى حان كەڭەسٸنٸڭ قۇرامىنا قاتىستى سول كەزەڭدەگٸ تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنگەن عالىم م.گ.سافارعاليەۆ مىناداي عىلىمي تۇجىرىم جاسايدى: «كەڭەسكە كٸرەتٸن بۇل تٶرت ەمٸردەن ونىڭ ەكٸ مٷشەسٸنٸڭ – بەكلەر بەگٸ مەن ۋەزٸردٸڭ مٸندەتٸ ازدى-كٶپتٸ انىق ايتىلعان, ولاردىڭ ٸشٸنەن بٸرٸنشٸسٸ, ياعني, بەكلەر بەگٸ (كنيازداردىڭ كنيازٸ) ەسكەري ٸستەرگە بيلٸك ەتتٸ, تٷمەنباسىلارىن, مىڭباسىلاردى, جٷزباسىلار مەن ونباسىلاردى باسقاردى, ەكٸنشٸسٸ – ۋەزٸر – مەملەكەتتٸڭ ازاماتتىق ٸستەرٸن باسقاردى. فەودالدىق مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعى سيياقتى التىن وردا دا ەڭ الدىمەن ەسكەري-فەودالدىق مەملەكەت بولعاندىقتان, ەسكەري ۆەدومستۆونىڭ باسشىسى – بەكلەر بەگٸ ازاماتتىق ٸستەردٸ باسقارۋشىدان جوعارى سانالدى, وسى سەبەپتٸ ەل-وماري بەكلەر بەگٸن تٶرتەۋدٸڭ كەڭەسٸندەگٸ اعا كنياز دەپ اتايدى» (سافارعاليەۆ م.گ. التىن وردانىڭ ىدىراۋى. – الماتى: «دايك-پرەسس», 2014. 326 بەت. 82 ب.). بروكگاۋز بەن ەفروننىڭ ەنتسيكلوپەدييالىق سٶزدٸگٸندە «بەكلياريبەك — ۋپراۆليايۋششيي گوسۋدارستۆەننوي ادمينيستراتسيەي ۆ زولوتوي وردە. ودنا يز دۆۋح گلاۆنىح ادمينيستراتيۆنىح دولجنوستەي, سحوجايا س فۋنكتسييامي سوۆرەمەننوگو پرەمەر-مينيسترا. (ەنتسيكلوپەديچەسكيي سلوۆار بروكگاۋزا ي ەفرونا : ۆ 86 ت. (82 ت. ي 4 دوپ.). — سپب., 1890—1907) دەپ جازىلۋ سەبەبٸ دە بەكلەر بەگٸنٸڭ سول كەڭەستەگٸ قىزمەتٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى.
وسىناۋ ٶمٸرشەڭ دەستٷر كەيٸنگٸ كەزەڭدەرگە دەيٸن ٶزگەرٸسسٸز ساقتالىپ, كٶپشٸلٸك الدىندا وي تولعاپ, پٸكٸر ايتا الاتىن, سوڭىنا حالىقتى ەرتۋگە قابٸلەتتٸ جەنە ەرەكشە قاسيەتٸ كٶپشٸلٸك تاراپىنان مويىندالعان ادامدارعا قاتىستى ايتىلعان. «حV-XVI عاسىرلاردا «بەك» اتاعىن, سٸرە, حان بەرەتٸن بولىپ, «رانگٸلەر تابەلٸنە» كٸرگەنگە ۇقسايدى, ال كەيٸننەن بۇل اتاقپەن رەسمي پراۆولارى مەن قىزمەتتەرٸ بار ادامدار اتالعان – دەپ جازادى ر.سىزدىقوۆا ق.جالايريدىڭ «جاميعات تاۋاريحىن» زەرتتەۋ بارىسىندا. – بۇل سٶزدەردٸڭ «بي» ۆاريانتى دا بار. بٸزدٸڭ تاريحشىمىز حاننان كەيٸنگٸ بيلەۋشٸنٸڭ تيتۋلى رەتٸندە «بەك» تۇلعاسىن جۇمساعان دا, «بي» ۆاريانتىمەن رۋ-تايپانىڭ باسشىسىن, بيلەۋشٸسٸن نەمەسە بيلەۋشٸ توپتىڭ ٶكٸلٸن اتاعان. سٸرە, قادىرعالي زامانىنداعى قازاق قوعامىندا رۋ-تايپا باسىن «بي» دەپ اتاسا كەرەك. سوندىقتان شەجٸرە تەكسٸندە «بي» تۇلعاسى دا كەزدەسەدٸ (تاسۋقا بي, سەيدەك بي). مٷمكٸن, شەجٸرەشٸ بۇل تۇلعانى كٶبٸرەك جۇمساعان بولار, بٸراق ونى كەيٸنگٸ كٶشٸرۋشٸلەر «بەك» ۆاريانتىمەن اۋىستىرۋى ەبدەن ىقتيمال. ونى مىنا بٸر فاكت دەلەلدەيتٸن تەرٸزدٸ. قادىرعالي ٶزٸنٸڭ اتا-تەگٸن تاراتقاندا بي تەرمينٸن جۇمساعان. مۇنى بارۋدي نۇسقاسىنان كٶرەمٸز: قادىر الي بي, حوسۋم بي, قاراچ بي, ايتاۋلى بي, تەبرە بي. وسى اتا تەكتٸ تاراتۋدا كەيٸنگٸ نۇسقادا بي سٶزٸنٸڭ ورنىنا بەك تۇلعاسى كەلتٸرٸلٸپ جازىلعان (كٶشٸرٸلگەن). ماڭعىت مىرزالارىنىڭ رۋ باسى, التىن وردانىڭ بيلەۋشٸسٸ (بٸراق حانى ەمەس) اتاقتى ەدٸگە بٸردە «بەك», بٸردە «بي» دەگەن تيتۋلمەن بەرٸلگەن» (سىزدىقوۆا ر. كٶپتومد. شىع. جين.5 ت. 64 ب.).
التىن وردانىڭ ىدىراپ, قازاق جەنە نوعاي حاندىقتارى قۇرىلار قارساڭدا, ياعني, حV عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا بيلەر ٶز رۋ-تايپالارى شەگٸندە تولىققاندى بيلٸگٸ بار, كٶپشٸلٸك اتىنان كەلٸسسٶز جٷرگٸزە الاتىن, سۇلتاندارمەن تەڭ دەرەجەدەگٸ لاۋازىم يەسٸ رەتٸندە كٶرٸنەدٸ. بۇل قۇبىلىس الاساپىران كەزەڭدەگٸ حان مەن ونىڭ ۇرپاقتىنىڭ بەدەلٸنٸڭ تٷسۋٸمەن دە بايلانىستى بولسا كەرەك. ەرينە, بۇل بارلىق بيلەرگە تەن بولماۋى دا مٷمكٸن. دەسەك تە, نوعاي ورداسىنداعى ەدٸگە, وقاس, تەمٸر بيلەردٸڭ اتاق-ابىرويلارى مەن ساياسي ىقپالى ەبٸلحايىر حاننان كەم بولماعانى بايقالادى.(كەرٸباەۆ ب. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى. – الماتى: «ساردار» باسپا ٷيٸ, 2014. – 520 ب. 321 بەت). نوعاي ورداسىندا بي – وردانىڭ بٸردەن بٸر بيلەۋشٸسٸ, ەلدٸڭ باسشىسى رەتٸندە كٶرٸنەدٸ. ەدٸگە مەن ونىڭ ۇرپاقتارى مانسۇر, نۇراددين, وقاس (ۋاققاس), تەمٸر, مۇسا, ىسمايىل, دٸن-احمەت ت.ب. بارلىعى دا بي دەگەن رەسمي اتاقپەن اتالادى. حVٸ عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە نوعاي ورداسىنداعى بيلٸك دەستٷر ٶزٸنٸڭ تاريحي مەنٸن جويادى. وسى بيلەردٸڭ ۇرپاعى اتاقتى قازتۋعان جىراۋ بۇل وقيعانى بىلايشا جەتكٸزەدٸ:
«ايداسا قويدىڭ كٶسەمٸ,
سٶيلەسە قىزىل تٸلدٸڭ شەشەنٸ,
ۇستاسا قاشاعاننىڭ ۇزىن قۇرىعى,
قالايىلاعان قاستى وردانىڭ سىرىعى,
بيلەر ٶتتٸ, بي سوڭى,
بي ۇلىنىڭ كەنجەسٸ» (قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەت. قۇراست. ماعاۋين م. – الماتى: «انا تٸلٸ», 1993 جىل. 176 بەت. 12 بەت). وسى بيلٸك دەستٷر ونان كەيٸنگٸ قازاق قوعامىندا جاڭا ٷلگٸدە, ياعني, رەسمي بيلٸك پەن حالىق اراسىندا مەدياتسيالىق قىزمەت اتقارعان «بيلەر ينستيتۋتى» فورماسىندا كٶرٸنەدٸ.
قىسقاسى, عاسىرلار بويى ٶزگەرٸسسٸز كٶشپەلٸ تٸرشٸلٸك كەشٸپ كەلگەن قوعامدا بي, شەشەن سٶزدەرٸنٸڭ قاتار اتالىپ كەلۋٸ – ولاردىڭ قوعامداعى قىزمەتٸنٸڭ ورتاقتىعىن كٶرسەتەدٸ. تٷيٸندٸ ٸستٸ شەشەتٸن, بيلٸك جٷرگٸزەتٸن, ەل مٷددەسٸن ارقالاعان «اقىلدى, دانا» جانداردىڭ بەگ, بەي, بەك, بەحي, بي, شەشەن, سەچان, تسەتسەن ٷلگٸلەرٸندە قوسارلانا اتالىپ كەلۋٸ, تٷركٸ, تٸپتٸ بارشا كٶشپەلٸ حالىقتارداعى تاريحي جادىنىڭ زاڭدى جاڭعىرىعى. ەل باسقارۋ, ەلدٸڭ سٶزٸن ۇستاپ, بي اتانۋ ٷشٸن ٷمٸتكەردٸڭ ەرەكشە قابٸلەتتٸ بولۋى شارت ەكەن دە, بۇل اتاقتى الىپ جٷرۋگە قويىلعان تالاپ تا مەيٸلٸنشە ەدٸل بولعان. سول دەۋٸرلەردەگٸ قوعامنىڭ قاتال زاڭى, تابيعاتپەن بەتپە-بەت كٶشپەلٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ الۋان تٷرلٸ سىناقتارى, ار الدىنداعى بارشانىڭ تەڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ, مٸنە, كٶپتٸڭ كٶز الدىندا ٶتٸپ جاتاتىن بۇل ٷدەرٸستەر كەزدەيسوقتىقتى كٶتەرمەيتٸن ەدٸ. ەلدٸ سوڭىنا ەرتٸپ, ەدٸلدٸكتٸ قاتاڭ ساقتاۋعا, «قارا قىلدى قاق جارۋعا» تيٸس بيگە ارتىلعان جاۋاپكەرشٸلٸك تە تىم اۋىر بولعان. سوندىقتان دا, بي بولۋ ٷشٸن «ەلدەن ەرەك تۇلعالار» – تسەتسەن نەمەسە شەشەندەر لايىق سانالعان.
تٷركٸلٸك جازبا ەسكەرتكٸشتەردە «بۇيىرۋ» ەتٸستٸگٸ «بيۇر», «بۇيرىق» سٶزٸ «بىرۇق» (م.قاشعاري), «بيۇرۇع» (ق.جالايري) فورمالارىندا كەزدەسەدٸ, ياعني, بۇل سٶزدەردٸڭ «بي» تٷبٸرٸنەن شىققانى بايقالادى. كٷلتەگٸن جازۋىندا «بۋيۋرۋق» ٷلگٸسٸندە ساقتالعان. بۇدان «بۇيرىق» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸ دە تازا تٷركٸلٸك «بي» جەنە «جارلىق» («يۇر», «يار», يۇرۇع, «يارلىق»,) دەگەن تٸركەستەردٸڭ كٸرٸگۋٸنەن شىقتى ما دەگەن وي تۋىندايدى. دەل وسى «بيۇرۇع» دەگەن فورمادا قادىرعالي جالايىردىڭ «جاميعات تاۋاريحىندا» كەزدەسەدٸ. (وت ەتكەنلەر بار ەردٸ انلار يۇرتلارىندا بيۇردىم تا انلاردىن يىراق ەتٸڭٸز دەب وت ەتكەننٸ كەتەرٸڭٸز تەب. – شٶپتٸ پايدالانۋشىلار بار ەدٸ, ولاردىڭ جۇرتتارىنا: «جىراققا كەتٸرٸڭدەر, شٶپ پايدالانۋشىلاردى قۋىپ جٸبەرٸڭدەر», - دەپ بۇيىردىم; (مامىربەكوۆا گ. سەيتبەكوۆا ا. قادىرعالي جالايىردىڭ «جاميعات تاۋاريح» جىلناماسىنىڭ تەزاۋرۋس سٶزدٸگٸ. – الماتى: 2011. -500. 69) كٶنە مەتٸندەردەگٸ, جىراۋلار شىعارماشىلىعىنداعى «بۇيرىق» سٶزٸنٸڭ استارىنان, قولدانىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸنەن دە وسىنداي ويدىڭ باسى قىلتييادى. دەمەك, بۇيرىق – ەرەكشە ستاتۋسى بار بيدٸڭ جارلىعى. «بيدٸڭ ايتقان سٶزٸن قۇل دا ايتادى, بٸراق اۋزىنىڭ دۋاسى جوق» دەيدٸ كٶنە ماقال. بيدٸڭ سٶزٸ – جارلىق, بۇيرىق, زاڭدىق كٷشٸ بار, مٷلتٸكسٸز ورىندالۋى تيٸس قاعيدا. ال ماحمۋت قاشعاري ٶز سٶزدٸگٸندە «حانداردىڭ جانىنداعى زور, بەدەلدٸ ادامداردى لاۋازىمىنا قاراي جايعاستىرىپ وتىرعىزۋشى كٸسٸ – بيرۋق, بۇيرىقشى» (ماحمۇت قاشعاري. اۋد. ز.ا.ەۋەزوۆا. ديۆان لۋگات ات-تۋرك. – الماتى: دايك-پرەسس. 2005. 1288 ب. 358 ب) – دەگەن تٷسٸنٸك بەرەدٸ. ال ك.د,وسسون ٶزٸنٸڭ تاريحي ەڭبەگٸندە «بۋيۋرۋك» دەگەن تەرميننٸڭ «كوماندۋيۋششيي, يمپەراتور» دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸنٸن ايتادى(د,وسسون ك. وت چينگيسحانا دو تامەرلانا. – الماتى, سانات. 1996. س.219).
وسى ورايدا, م.ماعاۋين ٶزٸنٸڭ شىڭعىس حان تۋرالى ايتۋلى زەرتتەۋٸندە ناقتىلى دەرەكتەرگە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, مىناداي پٸكٸر ايتادى: «ەل يەسٸ ۇلىق, ەسكەرباسى نوياندارمەن قاتار, شىڭعىس حان ۇلىستىڭ رۋحاني كٶسەمٸن تاعايىنداپتى. «قاستەرلٸ شەجٸرەدە» – «مٶر-بەكي», ياعني مٶر-بەگٸ. بۇل اتاۋدىڭ ناقتى ماعىناسىن ەشكٸم انىقتاي الماعان. ا.كوزين «مٶردەن» اتتاپ ٶتٸپ, بەكي دەرەجەسٸ (سان بەكي) دەپ اۋدارادى, موڭعول زەرتتەۋشٸلەرٸ «بەك» تٷرٸك تٸلدٸ اتاۋ دەپ تانىسا, كەيٸنگٸ ەۋروپالىق وقىمىستىلار «بەكي» دەربەس, دارا بٸر اتاۋ دەپ بٸلەدٸ. ال ن.بازىلحان «مٶر بەك دەگەنگە قاراعاندا, مەملەكەتتٸك تٶرەلٸكتٸڭ مٶرتاڭباسىن ۇستاۋشى بولۋى ىقتيمال» دەيدٸ. «مٶر» – پارسى لۇعاتى, تٷرٸك تٸلدەرٸنە كەيٸندە ەنگەن, ياعني «قاستەرلٸ شەجٸرەدەگٸ» تٷپنۇسقا مەنٸسٸ باسقاشا, تەرٸزٸ, كەيٸندە ۇمىتىلعان سٶز. دەسە دە ناقتى ماعىناسىن شامالاۋعا بولادى. رەشيد-ەد-دين بۇل لاۋازىمدى «تٸرٸ وڭعۇن», ياعني كيە, تٸرٸ ەرۋاق دەپ ايعاقتايدى. بارتولد «ۇلۇق شامان» دەپ بٸلەدٸ, ر.گرۋسسە وسى سوڭعى قيسىندى قولداعان.
شىڭعىس حان جارلىعى: «تٶرە زاڭى بويىنشا, تايپانىڭ ەڭ قۇرمەتتٸ اقساقالى مٶر-بەگٸ بولماق جوسىن بار. بودانشاردىڭ ٷلكەن ۇلى بارىن اعانىڭ ەۋلەتٸ ٷسٷن قارت مٶر-بەگٸ بولسىن. اق شاپان كيسٸن, اق ارعىماق مٸنسٸن, (تيەسٸلٸ) تاعىنا مٸنسٸن. بٸزگە جىل مەن ايدىڭ ەسەبٸن ايقىنداپ بەرٸپ وتىرسىن», - دەيدٸ. (ماعاۋين م. شىڭعىس حان جەنە ونىڭ زامانى. جۇلدىز №2, 2013 15 بەت) بۇل ٷزٸندٸدەن بٸزدٸڭ نازارىمىزدى اۋدارىپ وتىرعان «مٶر-بەگٸ» تەرمينٸ. «مٶر» – ادامنىڭ اتى, ۇمىتىلعان سٶز نەمەسە قازٸرگٸ ماعىناسىنداعى مٶر بولۋى مٷمكٸن دەلٸك. ەيتسەدە, بۇدان «بەكي», «بەگٸ», «بي» فورمالارىنىڭ مەنٸ ٶزگەرمەيدٸ. بي – حاننىڭ ارنايى جارلىعىمەن بەكٸتٸلەدٸ. حان جارلىعىنان «بيدٸڭ» ناقتىلى زاڭمەن بەكٸتٸلگەن لاۋازىم اتاۋى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. وسىدان كەلٸپ تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ لاۋازىمدى بٸلدٸرەتٸن بەگلەربەگٸ, قۇشبەگٸ, مىڭبەگٸ, ۇلىسبەك, ۇلىقبەك دەگەن سەكٸلدٸ نۇسقالار شىعادى.
ورتا عاسىرلارداعى ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى جايلى ايتا كەلٸپ, اسا كٶرنەكتٸ ورىس عالىمى د.س.ليحاچەۆ بىلاي دەيدٸ: «حٸ-حٸٸ عاسىرلارداعى ەدەبيەت ٶزٸنٸڭ قولدانىلۋ فورماسى جاعىنان, سٷيەنگەن كٶركەمدٸك قۇرالدارى مەن تاڭداپ العان تاقىرىپتارى جاعىنان نەگٸزٸنەن جورالعىلىق (تسەرەمونيالنا) بولدى. تازا ەستەتيكالىق تۇرعىدان العاندا بۇل كەزەڭنٸڭ ەڭ باستى ەدەبي جانرى – شەشەندٸك ەدٸ. شەشەندٸك سٶز بۇل دەۋٸردە شٸركەۋلٸك جەنە زايىرلى باسقوسۋلاردا جاسالاتىن جورالعىلاردىڭ بٸر بٶلشەگٸنە اينالدى.» (ليحاچەۆ د.س. «سلوۆو و پولكۋ يگورەۆە» ي كۋلتۋرا ەگو ۆرەمەني. – لەنينگراد: حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا. 1978 گ. س. 57). دەل وسى پٸكٸردٸ قازاق قاۋىمىنداعى بيلەر مەن ولاردىڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا دا ايتۋعا بولادى. ساراي تٶڭٸرەگٸندەگٸ جٶن-جورالعىلاردان باستاپ, ەل ٸشٸندەگٸ قۇرىلتاي-ديۋاندار, ۇلى استار مەن جيىن-تويلار, جەر, جەسٸر, مال داۋلارى سىندى قۇقىقتىق مەسەلەلەرگە دەيٸن بيلەردٸڭ تٸكەلەي قاتىسۋىمەن ٶتكەنٸن ەسكەرسەك, ولاردىڭ شەشەندٸك سٶزدەرٸنٸڭ تاقىرىبى مەن قوعامدىق قىزمەتٸنٸڭ مەنٸ دە ايقىندالا تٷسەدٸ.
تەك بۇل جاعداي ەربٸر تٷركٸ حالقىندا, تٷرلٸ تاريحي كەزەڭدەردە ەرقيلى بولۋى مٷمكٸن. حالىقتاردىڭ كٶشپەلٸ نەمەسە وتىرىقشىل تٸرلٸك كەشۋٸ دە ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى. سٶزدەردٸڭ ساياسي, تاريحي جاعدايلارعا سەيكەس ماعىنالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراپ وتىرۋى تٸل بٸلٸمٸندەگٸ ەدەتتەگٸ قۇبىلىس. «ارنايى ەدەبيەتتە, – دەپ جازادى اكادەميك س.زيمانوۆ, – «بي» سٶزٸ كٶنە تٷركٸ سٶزٸ, ول شىعىس بيلەۋشٸلەرٸ – حان, سۇلتاندار كەزٸندە ماڭىزدى لاۋازىمدىق اتاقتى بٸلدٸرەدٸ. ول ەر تٷرلٸ تٷركٸ حالىقتارىندا تٷرلٸ تاريحي كەزەڭدەردە ەرقيلى اتالدى – «بەك», «بەگٸ», «بي». بٸراق بارلىق جەردە بۇل ۇعىم «بيلٸك», «بيلەۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸردٸ جەنە بۇل اتاقتى جوعارعى بيلەۋشٸنٸڭ قاسىنداعى كەڭەسشٸلەر, ەرەكشە قۇزىرلى ادامدار يەلەندٸ.
قازاقتىڭ «بي» سٶزٸ تٷرٸكتٸڭ «بيلٸك» ەلەمەنتٸ بار جالپى اتاۋىنان شىققان. ول تەرمينولوگييالىق بەلگٸ ماعىناسىن ساقتاپ قالعان. ال ارنايى ۇعىم رەتٸندە ول باسقا سينونيمدەردەن ٶزگەشەلەندٸ. قازاق وردالارىندا, حاندىقتارىندا, جٷزدەرٸندە جەنە رۋلارىندا, سونداي-اق ورتالىق ازييانىڭ قازاق-قىپشاق جەرلەرٸ اتالاتىن ۇلى دالاسىندا «بي» ۇعىمى ٶزگەشە بولدى, ياعني, ول كٶبٸنەسە سوتتىق قىزمەتتەردٸ اتقاراتىن ادامعا قاتىستى ايتىلدى» (زيمانوۆ س. قازاقتىڭ اتا زاڭدارى. – الماتى: «جەتٸ جارعى», 2005, 5-توم,33بەت).
باسقا عالىمدار دا وسى ويدى قۋاتتايدى. عالىم س.قوندىباي: «ال قازاقتا شە? – دەپ ساۋال قويا وتىرىپ, – «بەك» سٶزٸ ٶزٸنٸڭ تيتۋلدىق مەنٸن جويىپ, تەك ادام ەسٸمٸن جاساۋ دەستٷرٸنٸڭ جيٸ قولدانىلاتىن فورمانتىنا اينالدى, مىسالى, قازىبەك, نۇربەك, التىنبەك سيياقتى ەسٸمدەر تٸزٸمٸ – وسىنىڭ كۋەسٸ...
قازاقتا «بەك» سٶزٸنٸڭ «بي» ۆاريانتى دا قولدانىلىپ, ول سوڭعى عاسىرلارعا شەيٸن رۋ-تايپا كٶسەمدەرٸ مەن ابىزدارىنىڭ اتاۋى, تيتۋلى رەتٸندە پايدالانىلىپ كەلدٸ» (قوندىباي س. جاۋىنگەرلٸك رۋح كٸتابى. – الماتى: «نۇرلى ەلەم», 2006. – 240 بەت. 172 ب) – دەپ وسى پٸكٸردٸ ناقتىلاي تٷسەدٸ.
عالىمداردىڭ بۇل ەسكەرتٸپ وتىرعانى قازاق حاندىعى قۇرىلىپ, ٶزگە تٷركٸلٸك قاۋىمنان قازاق جۇرتىنىڭ دەربەس قالىپتاسا باستاعان كەزەڭدەگٸ احۋال. حVٸ عاسىردىڭ باسىنان بەرگٸ دەۋٸردە قازاقى ورتادا «بي» تەرمينٸ «بەك», «بەگٸ» نۇسقالارىنان ەرەكشەلەنٸپ, ەل ٸشٸندەگٸ سانقيلى داۋلى مەسەلەلەردٸ رەتتەيتٸن مەدياتسييالىق سيپاتقا يە بولادى. بۇل جاڭادان دەربەس شاڭىراق كٶتەرگەن قازاق حاندىعىنداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالمەن, باسقارۋ جٷيەسٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەدٸ. شىڭعىس حاننان باستاپ بەرگٸ التىن وردا دەۋٸرلەرٸنە دەيٸن دالالىق ٶركەنيەت ەسكەري دەموكراتييا جاعدايىندا تٸرشٸلٸك كەشتٸ دەسەك تە, ولاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قاراقورىم, ساراي باتۋ, ساراي بەركە, سارايشىق سىندى ەكٸمشٸلٸك ورتالىقتارى, قالىپتاسقان بيۋروكراتييالىق جٷيەسٸ, كانتسەليارييالىق قىزمەتٸ جۇمىس ٸستەدٸ. سەبەبٸ, مۇنداي الىپ ايماقتى, تٷرلٸ ۇلتتار مەن ۇلىستاردان قۇرالعان كٷردەلٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدى باسقارۋعا بۇرىنعى ەدەت-عۇرىپ نەگٸزٸندەگٸ زاڭداردىڭ ەلەۋەتٸ جەتپەيتٸن ەدٸ. التىن ورداداعى كەڭسە قىزمەتٸ حاقىندا ۆ.ۆ.رادلوۆ: «تەمٸر-قۇتلىقتىڭ جارلىعىنان مەملەكەتتٸڭ بٸر وبلىسى بولىپ تابىلاتىن قىرىمدا وبلىستىق ەكٸمشٸلٸكتٸڭ باسىندا شەنەۋنٸكتەردٸڭ ٷلكەن شتاتى بولعانى كٶرٸنەدٸ. ولار سۋديالار (قازى), جەرگٸلٸكتٸ دٸندارلار باسشىسى (مۋفتي), ديۋاننىڭ حاتشىلارى, كەدەنشٸلەر, الىم جيناۋشىلار, شولعىنشىلار, زاستاۆا باستىقتارى (تۇتقاۋىل), قارشىعاشىلار, بارىسشىلار جەنە ت.ب.» (رادلوۆ ۆ.ۆ. يارلىكي توحتامىشا ي تيمۋر-كۋتلۋكا. كٸتاپتا: سافارعاليەۆ م.گ. التىن وردانىڭ ىدىراۋى. – الماتى: «دايك-پرەسس», 2014. 326 بەت. 82 ب.) دەپ جازادى.
وسى كٷنگٸ پوشتا قىزمەتٸنٸڭ قاراقورىمعا اقپارات الىپ اسىققان, لاۋ اتتاردى اۋىستىرا شاپقان حابارشى-جاۋشىلاردىڭ تۇراعى, بەكەتٸ نەگٸزٸندە قالىپتاسقانىن ەسكە الساق تا, كٶپ جايتتىڭ باسى اشىلادى. بٷكٸل ەۋرازييا اۋماعىنداعى الىس-جاقىن شەت جۇرتپەن ديپلوماتييالىق قاتىناستار ايرىقشا دامىدى دا, تٷرلٸ جازۋلارمەن ەپيستوليارلىق, تاريحي قۇجاتتار جٷرگٸزٸلٸپ وتىردى. قۇبىلاي, قۇلاعۋ, باتۋ سەكٸلدٸ جيھانگەرلەر قۇرعان مەملەكەتتەردٸڭ اۋقىمى دا تىم ٷلكەن, حالىقتاردىڭ تٸلدٸك قۇرامى دا الۋان تٷرلٸ بولاتىن, ولار كٶپ مٶلشەردە كەڭسە قىزمەتكەرلەرٸن ۇستاپ, مەملەكەت ٸشٸندەگٸ ۇشى-قيىرى جوق ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ جازباشا جٷرگٸزٸپ وتىرۋعا مٷددەلٸ بولدى جەنە ولاردى قارجىلاندىرۋعا قابٸلەتتٸ دە ەدٸ. ولاردىڭ قول استىندا ٷلكەن قالالار, وتىرىقشىل ٶركەنيەتتٸڭ مەدەني وشاقتارى, ارحيۆ جٷرگٸزۋگە قابٸلەتتٸ جىلناماشىلارى بولدى.
ال جاڭادان قۇرىلعان قازاق حاندىعىنداعى احۋال تٸپتەن بٶلەك ەدٸ. ەڭ الدىمەن, حاندىقتىڭ قۇرىلۋى جوشى ۇلىسى, كەيٸن التىن وردا اتانعان الىپ مەملەكەتتٸك جٷيەنٸڭ ىدىراۋ پروتسەسٸنٸڭ زاڭدى جالعاسى ەدٸ. بۇرىنعى يمپەرييانىڭ شاعىن بٶلشەگٸندە بوي كٶتەرگەن جاڭا قۇرىلىمنىڭ مٷمكٸندٸگٸ قاي جاعىنان العاندا دا ٶتە شەكتەۋلٸ بولاتىن. نەگٸزگٸ تٸرشٸلٸك كٶزٸ كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعى بولدى دا, تۇرمىستىق جاعداي, سودان تۋىندايتىن قۇقىقتىق رەتتەۋ, ەلدٸ باسقارۋ ت.ت. بەرٸ دە وسى جاعدايعا بەيٸمدەلدٸ. دەربەس ەل بولعاننان كەيٸنگٸ العاشقى كەزەڭدە بۇرىنعى ورتاق وردانىڭ تۋرا ورتاسىندا پايدا بولعان قازاق حاندىعىنىڭ سىرتپەن قارىم-قاتىناستارى مەيٸلٸنشە سيرەپ, ٸشكٸ مەسەلەلەردٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتتى. ەندٸگٸ جەردە يدەولوگييا, ديپلوماتييا, قۇقىقتىق رەتتەۋ, شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ, ۇرپاق تەربيەلەۋ سىندى كەيٸنگە ىسىرۋعا بولمايتىن قيىن دا قاجەتتٸ جاۋاپتى جۇمىستاردىڭ بارلىعى جاڭا جاعدايعا, حاندىقتىڭ مٷمكٸندٸگٸنە, قارجىلىق ەلەۋەتٸنە قاراي بەيٸمدەلۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندادى.
ەڭ باستىسى, حاندىق قۇرامىنا ەنگەن رۋلاردىڭ بارلىعى بٸر تەكتٸ, بٸر تٸلدٸ – بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ تٷركٸ تٸلٸندە سٶيلەدٸ. ش.ۋەليحانوۆتىڭ «قازاقتاردا قۇرمەتتٸ بي اتاعى حالىق تاراپىنان قانداي دا سايلاۋ جولىمەن نەمەسە حالىقتى بيلەپ وتىرعان ٶكٸمەتتٸڭ بەكٸتۋٸمەن ەمەس, تەك سوت رەسٸمٸن تەرەڭ بٸلەتٸن, وعان قوسا شەشەندٸك ٶنەرٸن مەڭگەرگەن قازاققا عانا بەرٸلگەن» دەيتٸن زامانى كەلٸپ, بۇرىن تۇتاس بيۋروكراتتىق اپپارات اتقارۋى تيٸس شارۋالاردى ەندٸ قاراپايىم جانداردىڭ جٷزٸنە تاتيتىن, «وت تٸلدٸ, وراق اۋىز» بيلەردٸڭ اۋىزشا ورىنداۋىنا تۋرا كەلدٸ. ال مۇنداي جاۋاپتى ٸستٸ تەك تابيعاتىنان قابٸلەتتٸ, جادى مىقتى, كٶپشٸلٸكتٸ سەندٸرە دە, كٶندٸرە دە الاتىن, ٶمٸرٸن وسى جولعا ارناعان ەلدەن ەرەك تۇلعالار اتقارۋى تيٸس بولاتىن.
بيلەردٸڭ سايلانباي, تاعايىندالماي, شەشەندٸگٸنە قاراي كٶپشٸلٸكتٸڭ مويىنداۋى وسىنداي پراكتيكالىق قاجەتتٸلٸك پەن ٶمٸرلٸك تالاپتاردان تۋىنداعان ەدٸ. مٸنە, «بي» جەنە «شەشەن» دەگەن ۇعىمداردىڭ بٸتە قايناسىپ, بٸرٸنٸڭ ورنىنا بٸرٸ جٷرۋٸنٸڭ سىرى وسىندا جاتىر. ال شىندىعىندا, «حالقىنا قۇل بولماعان بي بولمايدى» دەگەندەي, بي – ەلدٸڭ قىزمەتشٸسٸ, رۋىنا, تامىر-تانىستىعىنا قاراماي, كٶپشٸلٸكتٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتايتىن, كٷيكٸ تٸرشٸلٸكتەن, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان كٶلدەنەڭ سىبايلاستىقتان جوعارى تۇراتىن ەدٸل, ار-وجدانى كٸرشٸكسٸز, كٶپشٸلٸككە ٷلگٸ لاۋازىمدى رۋحاني تۇلعا. ال شەشەندٸك ٶنەر, دٸلمارلىق قاسيەت وسىنداي بيلٸككە جول اشاتىن, كەسٸم ايتىپ, ٷكٸم شىعارۋعا مورالدىق, قۇقىقتىق مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەڭ باستى كريتەرييلەردٸڭ بٸرٸ بولدى. بۇل سول قاۋىمنىڭ اق-قارانى اجىراتۋىنا, جاقسى مەن جاماندى كٶپشٸلٸك تالقىسىنا سالۋ ارقىلى ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاپ قالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, مەريتوكراتيياعا نەگٸزدەلگەن ٶمٸرشەڭ ەدٸل جٷيە بولاتىن.
بيلەر ينستيتۋتى ورنىعا كەلە, ولاردىڭ جۇمىس ٸستەۋ تەرتٸبٸ, ينستانتسييالارى قالىپتاسا باستادى. رۋ-رۋ, تايپا-تايپا, جٷز-جٷز بولىپ قونىستانعان حالىق ٶز شارۋاشىلىعىن «قانىنا تارتپاعاننىڭ, قارى سىنسىن» دەيتٸن اتالاس جاقىندىققا نەگٸزدەلگەن تۋىستىق جٷيە بويىنشا جٷرگٸزدٸ دە, سودان تۋىندايتىن قاجەتتٸلٸكتەن بيلەردٸڭ يەرارحيياسى پايدا بولدى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, تۇتاس رۋدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋ رۋ بيٸنە تاپسىرىلدى. بۇدان جوعارى بيلٸككە ۇلىس بيٸ يە بولدى. ول جاۋگەرشٸلٸك جاعدايدا كەمٸ ون مىڭ قارۋلى جٸگٸت شىعارا الاتىنداي ۇلىستىڭ بيلەۋشٸسٸ سۇلتانعا اقىلشى, كەڭەسشٸ بولىپ, ٶزٸ شارۋاشىلىق, ەلەۋمەتتٸك جۇمىستارعا باسشىلىق جاسادى. بي اتاعىنىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيٸ – وردا بيٸ بولدى. تۇتاستاي جٷزدٸڭ اتىنان بيلٸك قۇرا الاتىن وردا بيٸ مەملەكەتتٸك «جارعىنىڭ» قۇرامىنا ەنەدٸ دە, جالپىحالىقتىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە, ٶزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس مەسەلەلەرٸنە تٸكەلەي قاتىسادى. ٸشكٸ-سىرتقى ساياساتتا حاندى تەجەۋگە نەمەسە ەرەكەتٸن قۇپتاۋعا, جاۋاپقا تارتۋعا قاقىلى بولدى. وسىناۋ بيلەر كەڭەسٸنەن تەك حاندىق بيلٸك پەن بٷكٸل قازاق ەلٸنٸڭ ۇلى باس قوسۋى – قاز جيىنى عانا جوعارى تۇردى(ارتىقباەۆ ج.و. جەتٸ جارعى. – الماتى, 2004. – 150 بەت. 66 بەت).
مٸنە, وسىنشالىقتى سالماقتى, جٷگٸ اۋىر جۇمىستى كٸم اتقارادى, قالايشا جٷزەگە اسىرادى!? بۇل تۋراسىندا م.ەۋەزوۆتiڭ بي-شەشەندەر جايلى «ەدەبيەت تاريحى» كiتابىنداعى مىنا بiر سٶزiن كەلتiرسەك, كٶپ مەسەلەنiڭ باسى اشىلادى: «ەكەۋi دە (بي مەن شەشەن م.ە.) جالعىز ەل اقىلشىسى ەمەس, ەلدi مەڭگەرگەن حان مەن بەكتiڭ اقىلشى, ۋەزiرi ەسەبiندە بولعان. حان شەشە الماعان اۋىر تٷيiن, قيىن جۇمباق, كٶمەسكi كەلەشەك بولسا, بارلىعىنا دا شەشۋ سٶزدi سولار ايتاتىن. تىنىشتىق زاماندا قىيۋى قاشىپ, اراسى اشىلعان قارىنداستى تابىستىرىپ, قىسىلشاڭ زاماندا ساسقان ەلگە جول تاباتىن, بەت نۇسقايتىن كەمەڭگەر كٶرەگەنi بولعان. بۇلار حان قاسىنا قالىڭ ەلدiڭ iشiنەن قوسىلعان قارييالار كەڭەسi سيياقتى. سوندىقتان حان اۋزىنان شىققان ۇشقارى سٶز بولسا, جٶنگە سالاتىن دا وسىلار. كٶپ ەلگە حان جارلىعىن ورناتۋ كەرەك بولسا, ايتقان سٶزi ەم بولاتىن دۋالى اۋىز دا وسىلار. كەي كەزدە قالىڭ ەل حاننان دا وسىلاردىڭ اۋزىنان شىققان سٶزدi تولىمدىراق كٶرەتiن. قاۋىم تiرشiلiگiندە بۇلاردىڭ ساياسي سالماعى سوندايلىق زور بولعاندىقتان, اۋزىنان شىققان سٶز دە ولقى بولماۋعا كەرەك. «اق دەگەنi العىس, قارا دەگەنi قارعىس» بولاتىن جاقسىلاردىڭ سٶزi كٶپتiڭ كٶزiندە مiنسiز, تولىق بولۋى شارت. كٶلدەنەڭ كiسi مiن تابا المايتىنداي, قورعاسىنداي اۋىر, وقتاي جۇمىر, ٶتiمدi بولۋى كەرەك. سول سەبەپتi دە بۇلاردىڭ سٶزi اسىل ٶلەڭ ٶلشەۋiمەن شىعۋى شارت بولعان. ايتىلعان سٶز: تاقپاق تولعاۋ سيياقتى بولسا عانا ەل كٶزiنە مiنسiز, اسىل كٶرiنەتiن. ەل بيلەگەن جاقسى تۋرالى زاماننىڭ سىنى مەن ۇعىمى سوندايلىق بولعاندىقتان, ەربiر حان ٶز قاسىندا اقىلشى بولاتىن بيدi تاڭداعاندا, ەڭ الدىمەن سٶز تاپقىش ٶتكiر دەگەن سۋىرىلعان شەشەننەن, سۋدىرلاعان اقىننان الاتىن»/11:197/.
ەل اۋزىنداعى ماقال-مەتەلدەردەن بيلەردٸڭ ٸلۋدە بٸر كەزدەسەتٸن قۇبىلىس رەتٸندە باعالانعانىن بايقاۋعا بولادى. «باتىر دەگەن – باراق يت, ەكٸ قاتىننىڭ بٸرٸ تاباتىن. بي دەگەن – اقسارى ات, بٷتٸن ەلگە بٸرەۋ تاباتىن» دەيدٸ حالىق دانالىعى. وسىنداي بولمىسى بٶلەك, ەدٸلدٸكتٸڭ كەپٸلٸندەي بولعان بيلەردٸڭ قوعامداعى رولٸن باعالاۋ, كٸسٸلٸك كەلبەتٸن ناقتىلاۋ, لاۋازىمدىق ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتۋ ماقساتىندا ونىڭ ۇرپاقتارىن, وتباسى مٷشەلەرٸن دە ارنايى اتاۋمەن اتاعانىنان اڭعارۋعا بولادى. «حاننىڭ تاقتى يەلەنبەگەن ۇرپاعى (ۇلى) تٶرە دەپ اتالاتىنى سيياقتى, بايدىڭ, بيدٸڭ ۇلدارى مەن قىزدارى دا جاي باي بالاسى, بي بالاسى, بايدىڭ قىزى دەپ اتالماي, شورا, بيكەش دەگەن سيياقتى ارناۋلى اتپەن اتالعانىن بٸلدٸرەدٸ» - (سىزدىقوۆا ر. سٶزدەر سٶيلەيدٸ. – الماتى: سانات. 1994 ج. 19 بەت) دەپ جازادى سٶزدەردٸڭ ەتيمولوگيياسىن, لەكسيكالىق ماعىنالارىن ارنايى زەرتتەگەن كٶرنەكتٸ عالىم ر.سىزدىقوۆا. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, شورا جەنە بيكەش سٶزدەرٸ كەز-كەلگەن بايدىڭ ۇرپاعىنا قاتىستى اتاۋ ەمەس, تەك بيدٸڭ ۇلى مەن قىزىنا بايلانىستى ايتىلاتىن ارنايى تەرمين.
«قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸندە» «بي شورا. بيدٸڭ بالاسى» دەپ انىق جازا وتىرىپ, ن.احمەتبەكوۆتٸڭ مىناداي جولدارىن كەلتٸرەدٸ:
«مەنٸ سەن ٶز بالاڭنان كەم كٶرمەدٸڭ,
دۇشپاننىڭ ٶسەگٸنە جول بەرمەدٸڭ.
كەلسە دە باي بالاسى, بي شوراسى,
بەرمەدٸڭ. بٸرٸن ماعان تەڭ كٶرمەدٸڭ» (قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸ. ون بەس تومدىق. ٸٸٸ توم. – الماتى, 2011 – 744 ب. 334 بەت). حV- حVٸ عاسىرلارداعى شالكيٸز تٸلەنشٸۇلىنىڭ «ەر شوبان» داستانىندا «حان ۇلى تٶرەدەي, بي ۇلى شوراداي, قان جۇقپاس قايقى قارا بولات ٶتپەگەن, ماقتاۋىنا ادام تاۋىپ جەتپەگەن»(قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەت. قۇراستىرعان – ماعاۋين م. – الماتى: «انا تٸلٸ». 1993. 176 بەت. 37 بەت) دەگەن ٷلگٸدە كەزدەسەدٸ. ياعني, «بي ۇلى شورا» دەپ انىق ايتىلادى.
«قازاق سٶزدٸگٸندە» «شورا» زات. كٶنە. ٷستەم تاپ ٶكٸلٸ, ەل بيلەگەن ەكٸم, بەك, مىرزا, شونجار» (قازاق سٶزدٸگٸ (قازاق تٸلٸنٸڭ بٸرتومدىق ٷلكەن تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ) قۇراس.: ن.ۋەلي, ش.قۇرمانبايۇلى, م.مالباقوۆ, ر.شويبەكوۆ جەنە ت.ب. – الماتى: «دەۋٸر» باسپاسى, 2013. 1488 بەت. 1416 ب.) جەنە «كەڭەس, مەسليحات» دەگەن ماعىنالارى بار ەكەندٸگٸن ەسكەرتەدٸ. وسى تۇستاعى «كەڭەستٸڭ» بي قىزمەتٸمەن بايلانىستى بولۋى دا مٷمكٸن.
ال, كٶنە سٶزدەردٸڭ ماعىنالارىنا ارنالعان ك.قايىرجان قۇراستىرعان «سٶز – ساندىق» اتتى ەڭبەكتە بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسى ناقتىلانا تٷسەدٸ: شورا زات. كٶنە. (1) بي بالاسى. (2) ەكٸم, بەك, مىرزا, شونجار. (3) القا, كوميتەت. (قايىرجان ك., سٶز - ساندىق: قازاقتىڭ كٶنە سٶزدەرٸ. – الماتى: «ٶنەر» باسپاسى, 2013. – 480 بەت. 427ب). «شورا» سٶزٸنٸڭ ەسكٸ ەدەبي مۇرالاردا كٶپتەپ كەزدەسەتٸنٸن ش.ۋەليحانوۆ تا ەسكەرتەدٸ. «ازاماتتار مەن شورالار اتاۋلارى قازاقتىڭ ەسكٸ جىر-داستاندارىندا جيٸ ۇشىراسادى. ازامات اتاۋى ەرٸكتٸ, ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە; باسىندا ٷيٸ, قاسىندا ەيەلٸ, الدىندا مالى بار, ەكەسٸنەن ەنشٸسٸن الىپ, بٶلەك شىققان ادام. شورا – ازامات سٶزٸنٸڭ بالاماسى, بۇل سٶز جەكە-دارا ماعىناسىمەن ەرەكشەلەنەدٸ, دەمەك, ازامات سٶزٸنسٸز-اق قولدانىلا بەرەدٸ. ال ەندٸ شورا ازامات – تازا ەسكەري ماعىناداعى سٶز, بۇل ەكٸ سٶز قوسىلىپ ورىستىڭ توۆاريشش, درۋجينا – جاساق, سارباز سٶزدەرٸنٸڭ ماعىناسىن بەرەدٸ» - (166 بەت) دەپ جازادى عالىم. عالىمنىڭ «تازا ەسكەري ماعىناداعى سٶز» دەپ شورانىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ وتباسى مٷشەسٸ ەكەنٸن باسا ايتقانى دەپ بٸلۋ كەرەك.
ەسكەري دەموكراتييا جاعدايىندا حالىق پەن ەسكەردٸڭ بٸر ەكەنٸن ەسكەرۋ قاجەت. «ەي, ازاماتتار, شورالار! اتتى مٸنسەڭ زوردى مٸن», (54 بەت) – دەپ سٶز باستايدى اقتامبەردٸ جىراۋ. شورا سٶزٸ «جاميعات تاۋاريحتا» «چىنگىز حاننىڭ ول چورا اعاسى ول ەردٸ» دەپ «چورا اعاسى» ٷلگٸسٸندە كەزدەسەدٸ. (مامىربەكوۆا گ. سەيتبەكوۆا ا. قادىرعالي جالايىردىڭ «جاميعات تاۋاريح» جىلناماسىنىڭ تەزاۋرۋس سٶزدٸگٸ. – الماتى: 2011. -500. 468). مەتٸندەگٸ قولدانىلۋ ەرەكشەلٸگٸنە وراي عالىمدار بۇل تٸركەستٸ «كٷزەت باسشىسى» دەپ اۋدارىپتى. ياعني, «مەملەكەت, ۇلىس مٷددەسٸنە قىزمەت ەتۋشٸ تۇلعانى قورعايتىن جان». ماعىنالىق جاقتان بٸر-بٸرٸنەن الشاق جاتقان جوق.
بيكە, بيكەش سٶزدەرٸنٸڭ تٷبٸرٸ دە بي ەكەنٸ جەنە -كە, -كەش جۇرناقتارى جالعانۋ ارقىلى كٸشٸرەيتۋ, ەركەلەتۋ, جۇمسارتۋ ماعىناسىن بەرٸپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. «قازاق سٶزدٸگٸندە»: «بيكە زات. ەيەل ادامدى, كٶبٸنە تۇرمىسقا ەلٸ شىقپاعان جاسى ٷلكەن قىزدى اتايتىن ٸزەت اتاۋى» دەيدٸ. ال «بيكەش زات. بويجەتكەن قىزعا, جاس ەيەلدەرگە سىپايىگەرشٸلٸك, سىپايىلىق بٸلدٸرٸپ ايتىلاتىن سٶز» (قازاق سٶزدٸگٸ (قازاق تٸلٸنٸڭ بٸرتومدىق ٷلكەن تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ) قۇراس.: ن.ۋەلي, ش.قۇرمانبايۇلى, م.مالباقوۆ, ر.شويبەكوۆ جەنە ت.ب. – الماتى: «دەۋٸر» باسپاسى, 2013. 1488 بەت. 233 بەت) دەگەن تٷسٸنٸك بەرٸلٸپتٸ. التىن وردانىڭ ەيگٸلٸ بيلەۋشٸسٸ ٶزبەك حاننىڭ قىزىنىڭ ەسٸمٸ سٷيٸنبيكە بولعانىن تاريحي دەرەكتەر ايعاقتايدى. كەيبٸر تاريحي كٶزدەردە حان ەسٸمٸنٸڭ دە «ٶزٸ بەك», «ٶزٸ بي» دەگەننەن باستاۋ العانى تۋرالى ايتىلادى. سٷيٸن بيكە اتاۋى دا سول «بەكتٸڭ قىزى» دەگەنمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن.
بۇل سٶز دە دەل وسى كٷيٸندە ٶزگە تٷركٸتٸلدەس حالىقتاردا ساقتالعان. التايدا چەمال جەنە تۋروچاك اۋداندارىنداعى ەكٸ ٶزەننٸڭ جەنە بٸر ەلدٸمەكەننٸڭ اتاۋى «بييكا» دەپ اتالسا, داعىستانداعى قۇمىق, بالقار, قاراشايلاردا «بييكە» – «اقسٷيەك ەيەل» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. «بي» سٶزٸنٸڭ بايىرعى ماعىناسى كٶمەسكٸلەنۋٸنە بايلانىستى ودان تارايتىن تۋىندى سٶزدەردٸڭ دە مەنٸ ٶزگەرگەن. ەيتسەدە, «بي» تٷبٸرٸ مەن ودان تارايتىن سٶزدەردە قۇرمەتتەۋ, سىيلاۋ, ەركەلەتۋ, ۇلىقتاۋ ماعىنالارى ساقتالىپ قالعان.
وسى ورايدا, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قولدانىلىپ كەلە جاقان بيبٸ, بەگٸم سٶزدەرٸنٸڭ دە استارىنا ٷڭٸلۋ قاجەتتٸلٸگٸ بايقالادى. سٶزدٸكتە «بيبٸ زات. كٶنە. بٸرنەشە ەيەلدٸڭ ٸشٸندەگٸ مەرتەبەسٸ جوعارى ەيەل; قوجا-مولدالاردىڭ بەيبٸشەسٸ, اقسٷيەك ەيەلدەرگە دەگەن قۇرمەتتٸ بٸلدٸرەتٸن اتاۋ» (232 بەت) بولعاندا, «بەگٸم زات. تەكتٸ ەۋلەتتەن شىققان ەيەل ەسٸمدەرٸنە قوسارلانىپ ايتىلاتىن لاۋازىم» (214 ب.) دەيدٸ عالىمدار. ەسٸلٸ, تٷبٸرلەس بيبٸ, بەگٸم سٶزدەرٸ دە كەز-كەلگەن اۋقاتتى وتباسىنىڭ ەيەلٸنە قاتىستى ەمەس, ول دا تەك قانا بيدٸڭ جارىنا قاتىستى ناقتىلى اتاۋ بولۋعا تيٸس. بي اتاۋىن ناقتىلى دەسەك, بيبٸ, بەگٸم – بيدٸڭ جارى, بيكە, بيكەش – بيدٸڭ قىزى بولسا, شورا – بي ۇلى. ەۋروپاداعى اقسٷيەكتەردٸڭ بارون, بارونەسسا, گراف, گرافينيا, پرينتس, پرينتسەسسا دەگەنٸ سەكٸلدٸ دالالىقتاردىڭ ۇلتتىق تانىمى دا ەرەن ٶنەر يەلەرٸ, مەملەكەت مٷددەسٸ مەن «قارا قىلدى قاق جارار» ەدٸلەتتٸڭ قورعاۋشىسى بيدٸڭ جارى مەن ۇرپاقتارىنا وسىنداي لايىقتى ەرەكشە ات بەرٸپ, قۇرمەتتەگەن.
تاريحشى ب.كەرٸباەۆ قازاق حاندىعى قۇرىلار قارساڭداعى دالاداعى اريستوكراتييا مەن ساياسي يەرارحييا تۋرالى ايتا كەلٸپ, مىناداي عىلىمي تۇجىرىم جاسايدى: «ەمٸر تەمٸر مەن ەدٸگەنٸڭ جەنە ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ «حان» تيتۋلىن يەلەنە الماۋى, ەمٸر تەمٸر جەنە ونىڭ ەبۋ سايد مىرزاعا دەيٸنگٸ ۇرپاقتارىنىڭ ەلدٸ شاعاتاي ەۋلەتٸنەن شىققان «قۋىرشاق» حاندار ارقىلى باسقارۋى, ەدٸگە ۇرپاقتارىنىڭ تولىققاندى مەملەكەت باسشىسى بولىپ, بيلٸك جٷرگٸزۋٸ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە ولاردىڭ «بي» لاۋازىمىن شىڭعىسحان ۇرپاقتارى بيلەگەن كٶرشٸ ەلدەردەگٸ رەسمي بٸر حاننىڭ زاڭدى تٷردە مويىنداۋى جاتتى» (كەرٸباەۆ ب. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى. – الماتى: «ساردار», 2014. – 520 ب. 286 ب.). عالىم «بي» لاۋازىمىن «مەملەكەت قىزمەتشٸسٸ» رەتٸندە بەلگٸلٸ بٸر تٶرەنٸڭ مويىنداۋى, رەسمي بەكٸتۋٸ قاجەت ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ەيتسەدە, بۇل جەردەگٸ بەكٸتۋ فورمالدٸ جورالعى ەكەنٸ اڭعارىلادى.
حVٸٸ-حVٸٸٸ عاسىرلارداعى تاريحي دەرەكتەردە دە بيلەردٸڭ ەكٸ ەل اراسىنداعى ەلشٸلٸك مٸندەتٸن اتقارعان – مەمٸلەگەر, رەسمي قۇجاتتارعا قول قوياتىن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ ەكەنٸ اشىق ايتىلادى. بۇل تۇستا ەبدەن كەمەلٸنە كەلگەن بيلەر سوتى ۇلى دالاداعى بٸردەن-بٸر قۇقىقتىق رەتتەۋشٸ ورگان بولسا, بيلەر تولىققاندى مانساپ يەلەر رەتٸندە كٶرٸنەدٸ. 1748 جىلى ەبٸلقايىر حان دٷنيە سالعان سوڭ نۇرالى حاننىڭ بيلٸگٸن تانۋ تۋرالى ەليزاۆەتا پەتروۆناعا جولدانعان حاتقا ورتا جٷزدٸڭ بەدەلدٸ ادامدارى جەنٸبەك تارحان مەن كەرەي ناۋرىز بيمەن بٸرگە كٸشٸ جٷزدٸڭ 30 بي, باتىرلارى قول قويادى. (كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنييا ۆ حVٸ-حVٸٸٸ ۆەكاح (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ) – الما-اتا, 1961, ستر. 409-410). سول تاريحي قۇجاتتا قويسارى, جالمامبەت, قيداي, جايىلعان, قوجاناي, بەبي, باقتىباي, مٶڭكە, ايدارالى, يسانباي, مەمەتەك, قۇداينازار, دەۋلەت, اپاق, بولات, تٸلەۋٸمبەت, بايساۋ, التاي, جۇلدىز, ٶمٸرزاق, قاراتاي, جەنٸبەك ت.ب بيلەردٸڭ قول قويىپ, تاڭبالارىن باسقاندىعى جازىلادى. بۇل سەكٸلدٸ دەرەكتەردٸ تٶلە بي, ەيتەكە بي, قازىبەك بيلەر باستاعان كٶپتەگەن بي-شەشەندەردٸڭ ٶمٸرباياندارىنان دا كەزدەستٸرۋگە بولادى. ورىس باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ەلٸ دە تولىق دەندەپ ەنە قويماعان كەزٸندە بيلەر كٶنە دەستٷر بويىنشا سىرتقى ساياساتتىڭ دا بەلسەندٸ قاتىسۋشىلارى بولعان ەدٸ.
وسى تۇستا بٸزدە حح عاسىردىڭ باسىنا دەيٸن قولدانىلىپ كەلگەن ناقتىلى تەرمين رەتiندە «تٶبە بي» سٶزiنە دە ارنايى توقتالا كەتكەن جٶن بولار ەدٸ. «كٶپ ماعىنالى تٶۆ سٶزiنiڭ مونعول تiلiندەگi بiر ماعىناسى «تۋرا سٶزدi, ادال ادام» دەگەندi بiلدiرەدi. دەمەك, تٶبە بي – «ەدiل بي, بيلiكتi تۋرا شەشەتiن بي دەگەن كٷردەلi اتاۋ (تەرمين) بولىپ شىعادى» – دەپ جازادى عالىم ر.سىزدىقوۆا /100:156/. كەيٸنگٸ حVٸٸ-حٸح عاسىرلارداعى قازاقى ورتادا «تٶبە بي» دەپ قازٸرگٸ سوت مٸندەتٸن اتقاراتىن, داۋلاسۋشى ەكٸ جاقتىڭ – ايىپتاۋشى-قۇنىكەر مەن قورعاۋشى-جاۋاپكەر بيلەردٸڭ كەلٸسٸمٸمەن تاڭدالىپ الىناتىن, سٶز سايىسىنان كەيٸن ٷكٸم شىعارۋشى, كەسٸم ايتۋشى بيدٸ اتاعان.
وسىعان دەيٸنگٸ دەرەكتەردٸڭ بارلىعىن حرونولوگييالىق تۇرعىدان جٷيەلەگەندە, «بي» سٶزٸنٸڭ ەر دەۋٸردە تٷرلٸ ماعىنالاردا قولدانىلىپ كەلگەنٸ, ەيتسەدە, ول ماعىنالاردىڭ بەرٸنٸڭ دە ٶزارا بٸر-بٸرٸمەن سەمانتيكالىق بايلانىسىنىڭ بار ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولدى. باسىندا «جوق» ۇعىمىنا قارسى ماعىناداعى با-, بار, ۆار سٶزدەرٸنەن باستالعان بۇل اتاۋعا بايلانىستى مىنانداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى:
بي – ەرتەدەگٸ ٷيسٸن مەملەكەتٸ تۇسىندا بيلەۋشٸ, حان («كۋنمو», «كٷنبي») ماعىناسىندا قولدانىلىپ, دالالىق ٶركەنيەتتە وسىعان دىبىستىق جەنە ماعىنالىق جاقتان ۇقساس سٶزدەردٸڭ تۋۋىنا ىقپال ەتكەن. كٶنە قىتاي جازبالارىندا ب.ز.د. 2 عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ەلجاۋ بيدٸڭ اتى ساقتالعان.
تٷركٸ دەۋٸرٸندە «بەك» (بەگ, بەي, بي) ٷلگٸلەرٸندە اتالىپ, رۋ-تايپا اقسٷيەكتەرٸنٸڭ جالپى اتاۋى, كەي تۇستا تيتۋلى رەتٸندە كٶرٸنەدٸ. («يگيل قارا بودۋن» مەن بەكتەر (اتلىق). تاريحي دەرەكتەردە تٷركٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ باستى كەيٸپكەرٸ بٸلگە قاعاننىڭ تاققا وتىرعانعا دەيٸنگٸ ٶز ەسٸمٸ بەگلەن بولعانى اتالادى, ياعني, «بەك» - اقسٷيەك دەگەن ۇعىممەن بايلانىستى.
شىڭعىسحاننىڭ تۇسىندا بەك, بەحي, بي, شەربي, مٶربي ٷلگٸلەرٸندە كەزدەسەدٸ. مۇندا دا تٷركٸ-موڭعولدىق اقسٷيەكتەردٸڭ جالپى اتاۋى, لاۋازىم جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ ماعىناسىندا قولدانىلادى. سول دەۋٸردە عۇمىر كەشكەن مايقى تۋرالى «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي» دەگەن مەتەلگە كەلسەك, بۇل شىڭعىس حاننىڭ اقىلشىلار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, كەڭەسشٸ رەتٸندە كٶرٸنەدٸ.
التىن وردا تۇسى مەن قازاق حاندىعى قۇرىلار قارساڭدا تٷركٸتٸلدەس تايپالاردا «بەكلەربەگٸ», «بەك», «بەگ», «بەي», «بي» سەكٸلدٸ تٷرلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعان اتاۋلارمەن اقسٷيەك, ەسكەري قولباسشى, ۋەزٸر, جەكە بٸر ٶڭٸردٸڭ بيلەۋشٸلەرٸ اتالىپ, بۇل بٷكٸل ەۋرازييا ايماعىندا قولدانىلادى. «كەت-بۇعاداي بيلەردەن, كەڭەس سۇرار كٷن قايدا» دەپ جىرلايدى دوسپامبەت جىراۋ. نوعاي ورداسىنىڭ ەدٸگە بي, وقاس بي, احمەت بي, مۇسا بي, شەيح-ماماي بي سىندى داڭقتى بيلەۋشٸلەرٸ بولعانى مەلٸم. بۇل تۇستاعى بيلەردٸڭ قىزمەتٸنەن ولاردىڭ بٸر ايماقتىڭ «قوجايىنى» ەكەنٸ اڭعارىلادى دا, سوتتىڭ نەمەسە كەيٸنگٸ دەۋٸرلەردەگٸ قازاق بيلەرٸ اتقارعان الۋان تٷرلٸ فۋنكتسييالاردى كٶرە المايمىز.
نوعاي ورداسىندا بولماسا, ٸرگەسٸ قالانعانىمەن, مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ اتريبۋتتارى ەلٸ قالىپتاسا قويماعان حV عاسىردىڭ سوڭىندا «بي» دەگەن اتاۋدى قازاق حاندىعىنان دا كەزدەستٸرمەيمٸز. مايقى بي زامانى ودان ەكٸ عاسىر بۇرىنعى كەزەڭگە سەيكەس كەلەدٸ. تاريحي بەينەسٸنەن گٶرٸ اڭىزدىق سيپاتى باسىم اياز بيدٸڭ ٶمٸرٸ بۇلىڭعىرلاۋ. ال كەرەي, جەنٸبەك حانداردىڭ جانىنان تابىلعان جيرەنشەنٸ شەشەن دەسە, اسان قايعىنى دا بي دەپ اتاماعانى بەلگٸلٸ. دەمەك, بۇل تۇستا بەك, بي ۇعىمدارى بولعانىمەن, ولار ەلٸ دە سول «اقسٷيەك» دەگەن جالپى ماعىنانى بەرەتٸن اتاۋ رەتٸندە قالعان.
بيلەردٸڭ جاڭاشا مازمۇنداعى قىزمەتٸ مەن بيلەر ينستيتۋتى بۇل كەزەڭنەن سەل كەيٸن, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنان» باستاۋ الادى دەۋگە تولىق نەگٸز بار. وسى مەسەلەگە قاتىستى, ياعني, قازاق ورداسىنداعى بيلەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸ حاقىندا س.زيمانوۆ ناقتى عىلىمي پٸكٸر ايتادى: «قازاقتىڭ «بي» سٶزٸ تٷرٸكتٸڭ «بيلٸك» ەلەمەنتٸ بار جالپى اتاۋىنان شىققان. ول تەرمينولوگييالىق بەلگٸ ماعىناسىن ساقتاپ قالعان. ال ارنايى ۇعىم رەتٸندە ول باسقا سينونيمدەردەن ٶزگەشەلەندٸ. قازاق وردالارىندا, حاندىقتارىندا, جٷزدەرٸندە جەنە رۋلارىندا, سونداي-اق ورتالىق ازييانىڭ قازاق-قىپشاق جەرلەرٸ اتالاتىن ۇلى دالاسىندا «بي» ۇعىمى ٶزگەشە بولدى, ياعني, ول كٶبٸنەسە سوتتىق قىزمەتتەردٸ اتقاراتىن ادامعا قاتىستى ايتىلدى» (زيمانوۆ س. قازاقتىڭ اتا زاڭدارى. – الماتى: «جەتٸ جارعى», 2005, 5-توم,33بەت). بۇل, ونىڭ الدىندا بولماعان, بيگە سوت جەنە باسقا دا ەل ٸشٸن رەتتەيتٸن قىزمەتتەردٸڭ جٷكتەلٸپ, جاڭا قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ پايدا بولعاندىعىنا مەڭزەلٸپ ايتىلعان عىلىمي تۇجىرىم بولاتىن.
ەسٸلٸ, جيىندار ٶتكٸزٸپ, ٶز مەسەلەڭدٸ ەشكٸمنٸڭ قالاۋىنسىز تالقىعا سالۋ ٷشٸن سول ۇجىمنىڭ سىرتقى كٷشتەردەن تەۋەلسٸز بولىپ, دەربەس شەشٸم شىعارۋى اسا ماڭىزدى ەكەن. «تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ بەلگٸسٸ تەۋەلسٸز مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن سىرتقى ەلدەرگە باعىنباي, ٶزٸنٸڭ ۇيعارۋىمەن, ٶزٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸمەن شەشۋ, بۇل مەملەكەتتە قاجەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار بولۋى كەرەك. قازاق مەملەكەتٸ تامىرلانعان, تارامدالعان ورگاندارى بولماعان مەملەكەت. دەگەنمەن, سول قوعامنىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸن شەشەتٸن مەملەكەتتٸڭ تيٸستٸ ورگاندارى بولعان. سونىڭ بٸرٸ – حاننىڭ جانىنداعى كەڭەس» (ابىلايحان. كەنەسارى. – الماتى, «عىلىم», 1993. 119 بەت.41ب.) – دەپ جازادى عالىم ع.ساپارعاليەۆ. ەلدەكٸمگە تەۋەلدٸ بيلەۋشٸ ٶزٸنە جوعارىدان بەرٸلگەن تاپسىرمانى عانا ورىنداپ, ونى تالقىعا سالۋعا ەش قاقىسى جوق. مۇندايدا كەڭەس شاقىرىپ, جيىن اشۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ بولمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ. تەك تەۋەلسٸزدٸك پەن ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك قانا تىعىرىقتان شىعار جولدى ٸزدەۋگە مەجبٷر ەتٸپ, تىڭ وي ايتۋعا قابٸلەتتٸ جانداردىڭ ٸرٸكتەلٸپ شىعۋىنا ىقپال ەتەدٸ ەكەن.
مٸنە, قاسىمنىڭ حاندىق قۇرعان مەرزٸمٸ 1511-1523 جىلدار ارالىعى دەسەك, دەل وسى تۇستا بيلەردٸڭ ساياسي ساحناعا شىعۋىنا مٷمكٸندٸك بەرگەن, بيلەر كەلەسٸنە جول اشقان حان جانىنداعى كەڭەستٸڭ العاشقى ٷلگٸسٸ پايدا بولعان سىڭايلى.
«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» تۋرالى قازاقتىڭ اۋىز ەكٸ ەڭگٸمەلەرٸندە ازداعان مەلٸمەتتەر كەزدەسٸپ قالادى. اكادەميك ە. مارعۇلان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» زاڭدارىن ورتا عاسىرلاردا قىپشاق, شاعاتاي ۇلىستارىندا قولدانىلعان «يارعۋ» زاڭىنان الىنعان, قازاقشا «جارعى» دەگەن ۇعىم بەرەدٸ دەپ ەسەپتەدٸ. بۇل ۇعىمنىڭ تٷپكٸ مەنٸ جارۋ, نەرسەنٸڭ سالماعىن بٸر جاعىنا اۋدارماي, دەل, ەدٸل ايتۋدان شىققان: «داۋدى ەدٸل, تۋرا شەشكەن بيلەردٸ حالىق بۇقاراسى ارداقتاپ «قارا قىلدى قاق جارعان» دەپ ماقتاعان. ٶزٸنٸڭ مازمۇنى بويىنشا, بۇل زاڭنىڭ تٷبەگەيلٸ يدەياسى ەجەلگٸ ەسكەري-دەموكراتييا ارناسىنا بارىپ تٸرەلەدٸ» (ارتىقباەۆ ج. و., «جەتٸ جارعى» - مەملەكەت جەنە قۇقىق ەسكەرتكٸشٸ(زەرتتەلۋٸ, دەرەكتەر, تاريحى, مەتٸنٸ). وقۋ قۇرالى. – الماتى: زاڭ ەدەبيەتٸ, 2004. – 150 بەت. 46-بەت.) – دەپ جازادى عالىم ج.و.ارتىقباەۆ. قاسىم تۇسىندا باستالعان بۇل ٷدەرٸس «ەسٸمحاننىڭ ەسكٸ جولىنا» سەيكەس بيلەر ينستيتۋتى كٷشەيە تٷسٸپ, تاريح ساحناسىنا جٷزدەگەن ەيگٸلٸ بيلەردٸڭ شىعۋىنا ىقپال ەتتٸ.
ماماي احەت,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
الماتى قالاسى تٸلدەردٸ دامىتۋ, مۇراعاتتار جەنە قۇجاتتاما باسقارماسى باسشىسى
