بٷگiنگi قازاق ۇلتى كەشەگٸدەن سەرگەك, العاباسار, ادۋىندى – ەگور كاپپەل
– ەگور مىرزا, ەتنوسارالىق تۇتاستىقتى, بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ, ەلٸمٸزگە ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن قونىس اۋدارعان تٷرلٸ ەتنوستاردىڭ مەدەنيەتٸ, سالت-دەستٷرiن ساقتاۋ, قازاقستان حالقىن ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋ ٷشٸن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن بٷگٸندە ٶزگە ەلدەر ايرىقشا قۇرىلىم دەپ بٸلەدٸ. وسى ورگان ارقىلى ەلٸمٸزدە جاقسى بٸرتالاي ٸس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر. ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق-ساياسي ٷردٸستەرگە بەلسەنە ارالاسقان ازامات رەتٸندە اسسامبلەيا جۇمىسىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
– قازاق دالاسى – ەجەلدەن ۇلان-عايىر اتىراپتى ەن جايلاعان ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق تاريحي سىرىن iشiنە بٷككەن, جٸبەك جولى ارقىلى تۇتاس ەلەمگە ىقپال ەتكەن, ۇلى حاندىقتاردىڭ تۋىن قاداعان, كيەلٸ ٶلكە. سونىڭ ەجەلدەن بەرگٸ قوجاسى – قازاق حالقى. اشىق مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇدان بٸرەر عاسىر بۇرىن بۇل دالانىڭ نەگiزiن تەك بٸر-اق ۇلت, قازاق ۇلتى قۇرادى. كەيٸندەپ ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنەن تٷرلٸ سەبەپتەرمەن ٶزگە ەتنوستار شوعىرلاندى. كٶبٸ ٶز ەركٸمەن كەلمەگەن, تاعدىردىڭ جازمىشىمەن, يمپەرييالىق ساياساتتىڭ زورلىق-زومبىلىعىمەن كەلگەندەر. قازاق حالقىنىڭ ٶز جەرiندە وتىرىپ ازشىلىققا ۇرىنعان كەزٸ دە بولدى.
تٸپتٸ تەۋەلسiزدiك تۋىن تٸكتەگەن جىلدارى نەبارى 42 پايىز عانا بولعانىن قالاي ۇمىتالىق. ەلٸ ەسٸمٸزدە, سول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ بٷگiنگiدەي بەيبٸت تە مامىراجاي تٸرلٸك كەشەرiنە كٶپ ەل كٷمەنمەن قارادى. كٶرشiلەرiمiز كٶبiك ويلارىنىڭ كٶلەڭكەسiن تٷسiرۋگە تىرىستى. بۇعان ٸشكٸ, سىرتقى فاكتورلار سەبەپشٸ بولعانى انىق. سىرتىمىزدان پىش-پىشتاپ, كٶكەيگە قونبايتىن ەڭگٸمەلەردٸ ايتقاندار دا كەزدەستٸ. قازٸر شە? ونداي ەڭگٸمە ايتپاق تٷگٸل, ىرىسى شايقالماي, تٷتٸنٸ تٷزۋ ۇشقان ەلٸمٸزگە قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايتىندار جەتكٸلٸكتٸ. بۇل – قازاق ەلٸنٸڭ مەيماندوستىعىن, مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ دۇرىستىعىن كٶرسەتەدٸ.
ٶز باسىم قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن بٷگٸنگٸ تىنىش ۇيقىمىزعا ۇيىتقى بولعان قۇرىلىمداردىڭ بiرi دەپ ەسەپتەيمٸن. كەزiندە مۇنىڭ بٸز ٷشٸن نە كەرەگٸ بار دەگەندەر دە تابىلدى. قازiر ۋاقىت ٶتە كەلە بەرٸ اسسامبلەيانىڭ كەرەكتٸگٸن تٷسiندi عوي دەپ ويلايمىن.
– كەزiندە قازاق جەرiنە نەمٸس ۇلتىنىڭ تٷرلٸ جاعدايمەن قونىس اۋدارعانىن بٸلەمٸز. قازاق ەشبٸر ۇلتتى شەت قاقپايلاپ, كەۋدەسٸنەن كەرi يتەرگەن ەمەس, قوناقجايلىلىق, ٸزەتتٸلٸك تانىتتى. بۇل تۋرالى, جالپى قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸ تۋرالى ٶسكەن ورتاڭىز – اتا-اناڭىزدان قانداي لەبٸز, پiكiر ەستۋشٸ ەدٸڭٸز?
– جوعارىدا ايتقانىمداي, تاعدىردىڭ ايداۋى مەن قازاق توپىراعىن مەكەندەگەن ۇلتتار جەتكٸلٸكتٸ. سونىن بiرi – نەمiستەر. بiراق وسى كەزگە شەيiن بiردە-بiر نەمiستiڭ قازاقتاردى جامانداعانىن, ولار تۋرالى جاعىمسىز پٸكٸر ايتقانىن ەستٸمەپپٸن. بەرi سiزدەردiڭ كەڭ پەيiلدەرiڭiزگە, باۋىرمالدىقتارىڭىزعا سٷيٸنۋمەن كەلەدi. بiر ەلدەن بiر ەلگە قونىس اۋدارۋ تٷگٸل, بٸر اۋىلدان بiر اۋىلعا كٶشۋدٸڭ قيىندىعىن حالىق بٸلەدٸ.
بٸزدٸڭ اتا-انالارىمىز دا ارىپ-اشىپ كەلگەنi شٷبەسٸز. بiراق سول كەزدە ٷيٸنە پانالاتقان كٸم? قازاق. جارتى كٷلشەسٸن بٶلٸپ بەرگەن كٸم? قازاق. بۇرىننان تامىر-تانىس, تۋىسقانى سەكiلدi كٶردi بiزدi.
بالا كەزٸمدە ٷلكەن كiسiلەر قازاقتاردىڭ وسىنشاما كەڭدiگiنە تاڭىرقاسىپ, كٸشٸپەيٸل, باتىر, ەنبەكشٸل حالىق, تەك تاريحي مٷمكٸندٸگٸ بولماعان, ەگەر قازاقتارعا وراي تۋاتىن بولسا, ەلەمنٸڭ تاڭداۋلى ۇلتىنا اينالادى دەپ وتىرۋشى ەدٸ. ول كەزدەرٸ مۇنداي سٶزدەرگە ونشا مەن بەرمەۋشٸ ەدٸك. كەيٸندەپ تٷسiندiك قوي, ول كٸسٸلەر نەلٸكتەن ولاي ايتاتىنىن. ادام كٶرە جٷرiپ قالىپتاسادى ەكەن.
ەسەيگەن, ەگدە تارتقان سايىن ٶزگە ورتاعا, ٶزگە ۇلتتىڭ بولمىس-بٸتٸمٸنە جٸتٸ باقىلاۋ جاسايسىڭ. سوندا باعزى قارتتاردىڭ تەگiن ايتپاعانىنا كٶز جەتكٸزەسٸڭ. بٷگiنگi قازاق ۇلتى كەشەگٸدەن سەرگەك, العاباسار, ادۋىندى. ەسٸرەسە, جاستاردىڭ ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸ مول. تٶزٸمدٸلٸگٸ, ەلەۋمەتتٸك تٷرلٸ قيىنشىلىقتار كەزدەسسە دە مويىمايتىن جالىندىلىعى تاڭدانتادى. نەمٸس حالقى قازاقتارعا ەرەكشە ٸلتيپاتپەن قارايدى. بۇعان ەل پرەزيدەنتٸ بولىپ قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلانعان سەتتە, ۇيالى تەلەفونىمىزعا گەرمانييادان اعىلعان قۇتتىقتاۋ حابارلامالاردى ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ.
– قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تiلiندە. نەمٸس ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىندا مەملەكەتتiك تiلدi يگەرۋگە قۇلشىنىس بار ما? ٶزiڭiز قاي دەرەجەدە بiلەسiز?
– قازاقستاندا قازاق تٸلٸ داميدى. ونىڭ دامۋ ٷردٸسٸن ەشكٸم تەجەي المايدى. تەۋەلسٸزدٸك العانداعى قازاق تٸلٸنٸڭ جاعدايىمەن بٷگiنگi مەزەتتەگٸ جاعدايدى سالىستىرۋعا كەلە مە? ول كەزدەرٸ حالىقتىڭ پسيحولوگيياسىندا تٸلدٸ ٷيرەنۋ تٷگٸل, ونىڭ قاجەتٸ بولادى-اۋ دەگەن ينفورماتسييا جوق بولاتىن.
قازٸر كٶپشٸلٸك قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتتٸگٸنە, ونى ٷيرەنۋ كەرەكتٸگٸنە كٷمەندانبايدى. بەرiنiڭ بiلگiسi كەلەدٸ. بۇل – الداعى جەتٸستٸكتەردٸڭ نەگiزگi تiرەگi. پسيحولوگييالىق كەدەرگiلەردi جويماي, تٸلدٸ ٷيرەنۋ قيىن. قانشاما مەكتەپ سالىندى, بالاباقشالار, تٸل ٷيرەتۋ ورتالىقتارى, سٶزدٸكتەر, جەكسەنبٸلٸك مەكتەپتەر اشىلدى. قازٸر ەل تۇرعىنىنىڭ 70 پايىزدان استامى – قازاق. ەندەشە, سولاردىن كٶبiسi قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ. مەن قازاقتاردىڭ قازاق تiلiن بiلمەيمiن دەگەنٸنە سەنبەيمٸن. ٶتە جاقسى تٷسٸنٸپ كەتپەس, «اباي جولىن» تولىقتاي وقىپ-تٷسٸنۋگە شاماسى كەلمەس بەزبٸرەۋلەردٸڭ, بٸراق اۋىزەكٸ سٶيلەي الادى. تiل بiلمەيتiندەرi ازىن-اۋلاق. ونى كەيبٸر ساياسي توپتار ۋشىقتىرىپ, قازاقتار قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ دەگەن ۇرانعا ۇلاستىرعىسى كەلەدٸ. ال بۇعان تٷركٸتٸلدەس ۇلتتاردى قوسىڭىز. ولار قازاق تiلiن بiلمەيدi دەپ كٸم ايتادى? قازٸر ٶزگە ۇلتتاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەن جاستار كٶپ. نەمٸس جاستارى دا كٶپ مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەي دە, جازا دا الاتىن. ال ٶزٸمە كەلسەم, قازاقتاردىڭ اراسىندا ٶستٸم, قىزمەتتە بiرگە بولدىم, كۇدام – قازاق. دەمەك, مەنٸڭ بەيرەسمي تٷردە تiلدi ٷيرەنۋiم تىم ەرتەدەن باستالدى. يە, سٶيلەۋگە سەل شورقاقتاۋمىن. ونى جاسىرمايمىن. بiراق ايتقان ەڭگٸمەنٸڭ 80 پايىزىن تٷسٸنەمٸن.
– ەستۋٸمٸزشە, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى تاريحي وتانىنا كٶشكەن نەمٸستەردٸڭ كەيبiرi گەرمانييادان قازاق توپىراعىنا قايتا ورالىپ جاتىر دەيدٸ. بۇل شىندىققا قانشالىقتى جاقىن? ەگەر سولاي بولسا, مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز? ەلەۋمەتتٸك, پسيحولوگييالىق استارى بار ما?
– بۇل راس. تەۋەلسiزدiك جىلدارى گەرمانيياعا ٷدەرە كٶشۋ بەلەڭ الدى. مەنٸڭشە, تاريحي وتانىنا كٶشكەن نەمiستەردiڭ كٶبi دٷرمەكپەن ويلانباي كٶشتٸ. ولارعا قازاقستان تاراپىنان ەشقانداي قىسىم كٶرسەتٸلگەن جوق. قايتا, وسى ەلدە تۇرا بەرگەندەرٸن قالادى. بٸراق بٸرەۋدٸڭ اتا-اناسى قونىس اۋداردى, ونىن ارتىنان بالا-شاعاسى, تۋىس-تۋعاندارى شۇبىردى. بۇل جوسپارسىز, ماقساتسىز كٶشۋ ەدٸ. ول جاقتاعى ساياسي جٷيە, قالىپتاسقان تiرشiلiك بۇل جاققا مٷلدەم ۇقسامايدى. قازاقتاردىڭ دارقان مiنەزiن, قوناقجاي سالتىن بويعا سiڭiرگەندەر ٷيلەسە المادى عوي دەپ ويلايمىن. كٶبi بولماسا دا, بٸرسىپىراسى قايتىپ ورالدى. بۇل سانالى تٷردە ورالۋ ەدٸ. مۇندا اتا-انالارى جەرلەنگەن, قيمايتىن دوستارى, جەگجات-جۇراعاتتارى, كەسiپتەرi, قازاقتىڭ كٸشٸپەيٸلدٸگٸ بار. سونى ساعىندى, سارىعىن باسۋ ٷشٸن ەلگە قايتتى...
– بٷگٸنگٸ قازاق جاستارىنىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸنە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما? قازاققا باسقا ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە سىن كٶزبەن قارايسىز با? نەنٸ بايقايسىز ونداي كەزدەردە?
– قاي ۇلت بولسا دا, كٸم بولسا دا ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن ويلاماي تۇرمايدى. بiلiمدi, بiلiكتi, ەلگە سىيلى ازامات بولسا ەكەن دەپ ارماندايدى. «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەن ماقال بار عوي قازاقتا. مىڭ جاسايتىن ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن ويلامايتىن پەندە بولسىن با? «ەل بولام دەسەڭ – بەسiگiڭدi تٷزە» دەگەن قاعيدانى قاتتى قۇرمەتتەيمٸن. بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت بولۋ ٷشٸن سوعان ساي ۇرپاق تەربيەلەۋ كەرەك.
قانداي يگٸلٸك, جاقسىلىق بولسا دا, الدىمەن جاستارعا جاسالۋعا تيiس. مەن قازاقتاردىڭ اراسىندا جيi بولامىن. قۇدام قازاق بولعاسىن, تٷرلٸ جاعداياتتار بولادى. سوندا قازاق جاستارىنىڭ ٷلكەنگە قۇرمەتپەن, كٸشٸگە ٸزەتپەن قارايتىنىنا كۋە بولىپ جٷرەمiن. قازاق جاستارىنىڭ العىرلىعىنا, پاراساتتىلىعىنا كٷمەنٸم جوق. ٶزiڭدە بولماسا دا ٶزگەگە كٷيiنەتiن, پايدام تيسە ەكەن دەپ ويلايتىن كٶپشiلدiگiنە ٶزگەلەر سىناي قارايتىن بولار, ٶز باسىم ريزالىقپەن قارايمىن.
– قازاق بالاسى نەمiستiڭ ۇلى اقىنى گەتەنٸ ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى. تٸپتٸ كەيبٸر ەدەبيەت زەرتتەۋشiلەرi گەتە مەن اباي پوەزيياسىنداعى ٷندەستٸك تۋرالى ارنايى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە. ٶزiڭiز وسى ەكi تۇلعانىڭ قانداي قاسيەتتەرi ۇقساس دەپ ويلار ەدٸڭٸز?
– مەن ەكi تۇلعانى بiر-بiرiنەن ايىرمايمىن. بiرiن-بiرi تولىقتىرۋشى كٷش, تۇتاس جاراتىلىس سەكiلدi. ەكi الىپتى سالىستىرىپ وقىر بولساڭىز, بۇعان كٶزiڭiز جەتە تٷسەدi. ەكەۋi دە ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ۇلى كلاسسيكتەرٸ, ويشىلدارى. بۇلار ەكٸ ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولا تۇرا, ادامزاتتىق دەڭگەيگە كٶتەرiلگەن تۇلعالار. بٸرٸ دالا اقسٷيەكتەرiنiڭ سان عاسىرلىق تاعىلىمىن بويىنا جيناپ, سول دالاسى سەكٸلدٸ ۇزاق بولاشاققا كٶز تٸككەن, وي قىرانىن سامعاتقان, بiرi ٶركەنيەتتەردiڭ ٶركەشٸنەن ۇلىق دٷنيەگە زەر سالعان. ابايى مەن گەتەسٸ بار ۇلتتاردىڭ رۋحاني تامىرلاستىعى اجىرامايدى دەپ بٸلەم.
– قازاقتىڭ كٶركەم ەدەبيەتiن وقيسىز با?
– مەنٸڭ ٷيٸمدە قۇران كەرٸمنٸڭ, «اباي جولىنىڭ», اباي شىعارمالارىنىڭ قازاقشاسى بار. بوس ۋاقىتىمدا وقۋعا تىرىسامىن. تولىق تٷسiنبەسەم دە, ونداعى جازىلعان كٶركەم مەتٸندەردٸڭ استارى تەرەڭ, ماعىناسى كەڭ ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸن. ەسٸرەسە تەربيەلٸك مەنٸ زور مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ شىعارمالارىن, اۋدارما ارقىلى قازاقشاسىمەن سالىستىرىپ وقيمىن. شىنىمدى ايتسام, قازاق تٸلٸنٸڭ وراسان بايلىعىنا باس شۇلعۋمەن كەلەمiن.
– قازاق مەدەنيەتٸ دەسە سٸزدٸڭ كٶز الدىڭىزعا نە ەلەستەيدٸ?
– دومبىرا, سول دومبىرامەن ۇزاق كٷيدٸ ياكي جىردى تولعاعان قارت, ونىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, ۇيىپ تىڭداعان جۇرت ەلەستەيدٸ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸنەن. تٷگەمەيتiن, بiرiنەن بiرi ٶتەتٸن ەپوستارىن دەۋٸرلەر بويى قالاي جادىندا ساقتاپ كەلگەن دەپ تاڭىرقايمىن. بۇل ۇلت جادىنىڭ ەرەكشە كودى. وعان تاڭداي قاقپاۋ مٷمكٸن ەمەس. قازاقتىڭ تازا يسلام دٸنٸن ۇستاۋى, تاريحي ەسكەرتكiشتەردi ساقتاپ, ونى كيە تۇتۋى, بابالارىن ەستەن شىعارماي, قۇران باعىشتاپ, كەسەنەلەرiن قورعاۋى مەنi ريزا ەتەدٸ. سول ٷردٸسٸنەن جاڭىلماسا ەكەن دەپ تiلەيمiن!
ەڭگٸمەلەسكەن ەرجان قامالبەكوۆ
