جەرگٸلٸكتٸ باسپاسٶز دەل وسى كٶرمە ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ ورتالىق ازييا كٶشپەندٸلەرٸ تۋرالى ويىن ٶزگەرتتٸ دەپ جازادى. «ۇلى دالا التىنى» كٶرمەسٸنٸڭ اشىلۋى «كەرەمەت ەسەر» قالدىردى. بۇل تاڭقالارلىق ەمەس, ٶيتكەنٸ ەكسپوزيتسييادا شىعىس قازاقستان ارحەولوگتارىنىڭ تاريحي بۇيىمدارى ۇسىنىلعان. ولار اتا-بابالارىمىزدىڭ ساناسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ, زەرگەرلٸك جۇمىستاردى قانشالىقتى ٸستەي الاتىنىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ەكسپوزيتسييا كٶشپەندٸلەردٸڭ ەرجٷرەك جاۋىنگەر, سۇلۋلىق پەن تاريحتى جاساۋشىلار بولعانىن پاش ەتكەنٸ انىق. سونىمەن قاتار, ەر ەكسپونات تابىلعان جەردٸڭ جەكە فوتوسۋرەتٸمەن سٷيەمەلدەنگەن.
فيتسۋيليام مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى ليۋك سايسون «بۇل جاڭا تانىلا باستاعان مەدەنيەتتٸ ۇلىبريتانيياعا جەنە بٷكٸل ەلەمگە پاش ەتۋ ٷشٸن زور مٷمكٸندٸك» - دەيدٸ.
– بٸرنەشە اي بۇرىن قازىلعان نىسانداردىڭ ارقاسىندا ەلەم تاريحىن قايتا جازۋدىڭ ەرەكشە مٷمكٸندٸگٸ تۋدى. كەمبريدجدە بٸز ٷشٸن ەڭ باستىسى – ارتەفاكتٸلەردٸ عانا ەمەس, بٷكٸل ارحەولوگييالىق پروتسەستٸ جەنە قازاقستاندا قولدانىلاتىن ساراپتامالىق بٸلٸمدٸ كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ مۇراجاي ەلەمٸندەگٸ, تۋريزم جەنە ارحەولوگييا مەن مۇراعاتتار تۋرالى عىلىم ەلەمٸندەگٸ شىعىس قازاقستانداعى ەرٸپتەستەرٸمەن سەرٸكتەستٸگٸ تۇرعىسىنان ەرەكشە وقيعا. بۇل قۇندى ماتەريالدار ەۋروپادا العاش رەت بٸزدٸڭ كەلۋشٸلەرگە كٶرسەتٸلەتٸنٸنە بٸز ٶتە قۋانىشتىمىز, – دەدٸ ليۋك سايسون.
شقو ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ كٶرمە قوناقتارىن قارسى الىپ, وقيعانىڭ قازاقستان مەن ۇلىبريتانييا قارىم-قاتىناستارى ٷشٸن ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, ەكسپوزيتسييانىڭ كٶپشٸلٸكتٸ بٸرەگەي ارتەفاكتٸلەرمەن تانىستىرىپ, قازاقستان مەن بٸرٸككەن كورولدٸك اراسىنداعى مەدەني جەنە تاريحي مۇراسى بار ەلدەر اراسىنداعى مۋلتيمەدەني الماسۋ تٸزبەگٸنٸڭ بٸر بۋىنىنا اينالاتىنىنا تٸلەك بٸلدٸردٸ.
قۇراما كٶرمەدە بەرەلدەن (كاتونقاراعاي اۋدانى) جەنە ەلەكە سازى قورعانىنان (تارباعاتاي اۋدانى) تابىلعان ەكسپوناتتار قويىلعان. بريتان قوعامىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان ارتەفاكتٸلەردٸ شىعىس قازاقستاندا, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ جەتٸنشٸ-التىنشى عاسىرلارداعى ساق ەليتاسىنىڭ قورعاندارىنان قازاق ارحەولوگتارى تاپتى.
بۇل كەزەڭدٸ ەجەلگٸ قازاقتار تاريحىنداعى «التىن عاسىر» دەپ تە اتايدى. ەكسپوزيتسييانىڭ باستى وقيعاسى 2018 جىلى تابىلعان – ب.ز. د. التىنشى-بەسٸنشٸ عاسىرلارعا جاتاتىن جاس ساداقشى جاڭا «التىن ادام» بولدى. ونىڭ كيٸمٸندە 15 مىڭ التىن زاتتار بار. ونىڭ قالدىقتارى قارۋ-جاراق جەنە ەشەكەي بۇيىمدارمەن قورشالعان.
قارا تەڭٸزدەن ورتالىق ازيياعا دەيٸنگٸ اۋماقتى جاۋلاپ العان ەجەلگٸ ساق تايپالارىنىڭ ەلەمٸنە كٶرەرمەندەردٸ باۋراپ الاتىن التىن بٸلەزٸكتەر, قىنالار, ەشەكەيلەر, ەرەكشە ساقتالعان كيٸم ەلەمەنتتەرٸ جەنە بىلعارى مەن كيٸزدەن جاسالعان بۇيىمدار بار. بۇل ەكسپوناتتاردىڭ تولىق تٸزٸمٸ ەمەس.
ەرينە, تاس, قول ديٸرمەندەرٸ التىن زەرگەرلٸك بۇيىمدار سيياقتى تارتىمدى بولماۋى مٷمكٸن. بٸراق ولار سكيفتٸك ساقتاردىڭ ۇن جاساعانىن, ياعني, قاراپايىم ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىسقانىن دەلەلدەيدٸ. كٶرمەدەگٸ كٶپتەگەن نىساندار بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ سەگٸزٸنشٸ جەنە التىنشى عاسىرلارعا جاتادى. كٶپتەگەن زاتتار ٶتكەن جىلى عانا تابىلدى. كٶرمەدە تاريح ٶمٸرگە كەلەدٸ. ەربٸر ەكسپونات-ٶتكەنگە ساياحات.
قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ كٶشپەلٸلەرٸنە ارنالعان, ولاردىڭ تاڭعاجايىپ قورعاندارىنان باستاپ, ميفتٸك جانۋارلارعا اينالعان كٶز تارتارلىق جىلقىلارىنا دەيٸنگٸ كٶرمە ارحەولوگييانىڭ ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ عالىمدارى جوعارى باعا بەرٸپ, «ەلەمدٸك وقيعا» دەپ اتاپ ٶتتٸ. ەكسپوزيتسييانىڭ ارقاسىندا مىڭداعان ادام بٸزدٸڭ تاريحىمىزبەن تانىسا الاتىن بولادى.
فيتسۋيليام مۋزەيٸندە ۇيىمداستىرىلعان «ۇلى دالا التىنى» ەكسپوزيتسيياسى 30 قاڭتارعا دەيٸن جۇمىسىن جالعاستىرادى. كٶرمە كٶرەرمەندەردٸڭ شىنايى قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى انىق. ٶيتكەنٸ ول تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرٸن اشادى. بريتاندىق ارحەولوگتار شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى قازبا جۇمىستارىنا قاتىسۋعا نيەت بٸلدٸردٸ جەنە ەكٸ ەلدٸڭ ىنتىماقتاستىعى تەك وسى ەكسپوزيتسييامەن شەكتەلمەيدٸ.
– بۇل كٶرمە انگلييا ٷشٸن بٸرەگەي. بٸز ونى كەمبريدجدە ٶتكٸزگەنٸمٸز ٷشٸن ماقتانىشتىمىز. بۇل حالىقارالىق اۋديتوريياعا بٸرەگەي ارتەفاكتٸلەردٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن زور مٷمكٸندٸك. مەن ارحەولوگپىن جەنە مۇنىڭ بەرٸن ٶز كٶزٸممەن كٶرگەنٸمە ٶتە قۋانىشتىمىن. مەنٸ, ەكٸ مىڭ جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ مەدەنيەتٸ تاڭ قالدىردى.
بۇل كٶشپەندٸلەردٸڭ ەگٸنشٸلٸك جەنە ٶندٸرٸسپەن قاتار اينالىسقان كەزەڭٸندەگٸ تاڭقالارلىق كومبيناتسييا. ارتەفاكتٸلەر ٶتە ەسەرلٸ. ٶنٸمدەردەگٸ بۇل كومبيناتسييا تاڭقالارلىق جايت. عالىم رەتٸندە سٸزدەردٸڭ اۋماقتارىڭىز, قازبا جۇمىستارىڭىز ماعان ٶتە قىزىقتى. مەن ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياعا قاتىسقانىمدى ماقتان تۇتار ەدٸم, – دەدٸ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ارحەولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ سيپريان برۋدبانك.
