ٶنەر ٶمٸردٸ كٶشٸرۋگە مٷددەلٸ ەمەس. ميلوراد پاۆيچتەي ۇزىننان بٸر بٶلەك, كٶلدەنەڭٸنەن بٸر بٶلەك دٷنيەنٸ ۇعۋعا بولاتىن بولسا, يۆو اندريچتەي كٶزبايلاۋ پانورامالىق پەيزاجبەن الداۋسىراتىپ, تٶبەدەن بٸر-اق لاقتىرىپ جٸبەرسە – ٶنەردٸڭ بەكزاتتىعى سول شىعار. ٶنەر – جول ٷستٸ شارشاتىپ بارىپ, لەززاتىن سوڭعى دەمدە جٷرەگٸڭە ٷرلەيدٸ, نە بٸتكەن تۇسقا دەيٸن ٷرلەپ بٸتەدٸ. ەكەۋٸ دە ٶنەردٸڭ ابزال قاسيەتتەرٸنەن. بۇل – وقىرمانعا ٶنەردٸ تٷسٸندٸرۋدٸڭ ايلاسى, الايدا, «ٶنەر تٷبٸ – سۇراق» دەر ەدٸم. كەدۋٸلگٸ سۇراق. سۇراق – كٷمەن. كٷمەندٸ دٷنيەدە ابزالدىڭ سالماعى, الباستىنىڭ ەلپەتٸ كٶرٸنەدٸ. ٶنەر وسى سۇراقتى ەر جەلٸگە, ەر كەلٸگە, ەر كاراستىڭ ٷستٸنە قويىپ ٶلشەي بەرەدٸ. جاۋاپ تاۋىپ بەرۋگە تاعى مٷددەلٸ ەمەس.
«بٶگەلەك». بٸر اتاۋى – وقىرا. وقىرا تيگەن مالدىڭ قيقۋ شابىسىن كٶرگەن بٸلەدٸ. ول كەزدە باسىندا تيتتەي ميى باردىڭ بەرٸ باسىن كٶمٸپ تۇرعان جەرٸندە نە قاتىپ قالادى, نە قاشىپ تىنادى. وقىرا تيگەن مال الباستىداي كٶزٸ الايىپ, دٷنيە ەلەمدٸ الا شاڭ ەتەدٸ. اعىلشىن جازۋشىسى ەتەل ليليان ۆوينيچ بٶگەلەكتەي جەندٸكتٸڭ ۋىن سەزٸنبەگەن شىعار, بٸراق, ماڭ-ماڭ باسىپ ٶرٸستەن ٶڭكەي تىڭايىپ قايتقان مالداي سەمٸز قارىنداردىڭ جەلكەسٸنەن شاعىپ, ەسۋاستاي ەس كٸرگٸزگەن ەلدٸڭ ٶلەرمەن, ٶر تۇلعالارىن كٶزٸمەن كٶرگەن. تٶڭكەرٸسشٸل رۋحتى, بيلٸكتٸڭ ەدٸلەتسٸزدٸگٸنە قارسى قان-جانىمەن كٸرٸسكەن تۇلعالاردى جانىمەن سٷيدٸ, ەسپەتتەدٸ, عاشىق بولدى. رومانتيكالىق كەيٸپكەر دەپ باعالانعان «بٶگەلەك» رومانىنىڭ باس كەيٸپكەرٸ – ارتۋر بەرتون – بٶگەلەك جازۋشىنىڭ كٶز الدىنان ٶتكەن قايراتتى تۇلعالاردىڭ جيىنتىق وبرازى ەدٸ. روماننىڭ تٶڭكەرٸسشٸل پاتريوتتىق رۋحتا جازىلعانىن بٸلٸپ قويعان شىعارسىز. بٸز وسى جالپىلاماشىل تاقىرىپتىڭ ساياسي تارابىن ىسىرا تۇرامىز دا, رومانداعى نەگٸزگٸ قوزعاۋشى قۋات كٶزٸنە, نەگٸزگٸ ماڭىزىنا ٷڭٸلەمٸز.
رومان العاش جارىق كٶرگەندە وقىرمان قاۋىم ىستىق ىقىلاسىمەن قابىلدادى. امەريكا مەن انگلييا ەلٸندە تٸپتٸ, جەتٸ رەت قايتالانىپ باسىلدى. ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ, مەسكەۋدەگٸ «تەڭٸر ەلەمٸ» جۋرنالىنا باسىلعاندا, ورىس ۇلتى زار ەڭٸرەپ, كٶزٸنە سٷرمەدەي سٷرتٸپ وقىدى. تٸپتٸ, كٸتاپتىڭ وقيعاسى مەن كەيٸپكەرٸنٸڭ ەسكٸ زامانداعى ٶمٸرٸ, شىعارما اۋراسىنان اۆتوردى ەل ٶلٸپ قالعان ەكەن دەپ ويلايتىن. جوق, اۆتور نيۋ-يوركتاعى كٸشكەنتاي لاشىعىندا ەل جۇرتقا بەلگٸسٸز ليليان بولىپ عۇمىر كەشتٸ. نەگە ورىس ەلٸ «بٶگەلەكتٸ» سونشاما سٷيٸپ وقىدى? «بٶگەلەكتٸ» ورىس ۇلتىنداي تٶبەسٸنە كٶتەرٸپ, كەۋدەسٸنە قۇيعان جەر بەتٸندە ۇلت جوق شىعار? ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٸتاپتىڭ بٸرنەشە رەت جاڭالاي باسىلعان نۇسقالارى جوعارى ساتىلىمعا يە. وسىنىڭ سىرىن بٸلسەڭٸز, ايتىڭىزشى?
سانانى بوداندىقتان قۇتقارۋ ٷشٸن قارۋدىڭ كٷشٸ عانا كەرەك پە? سانا بوستاندىعى ساياساتتىڭ شارۋاسى ەمەس, ول – قۇدايتانۋدىڭ, ادامشىلىقتىڭ ٸسٸ. روماندا «بٸزدٸڭ جول قۇدايشىلداردىڭ جولىنا قوسىلمايدى. بٸزدٸڭ جولعا قۇدايدى قوسقىسى كەلەتٸندەر – بٸزبەن ەمەس» دەپ جاس تٶڭكەرٸسشٸلەردٸڭ بٸرٸ ايتادى. سوندا ارتۋر: «ەگەر بۇل قۇدايسىز جول بولسا – ول جالعان جول بولعانى» دەيدٸ. اۆتور كٶپ داۋرىقپانىڭ بوستاندىق, تٶڭكەرٸس دەگەندٸ اتۋ, قىرۋ, كٷشپەن جەڭۋ دەپ تٷسٸنەتٸنٸنە كٷيٸنەدٸ, ال باس كەيٸپكەر: «ەگەر دە كەك پەن قۇشتارلىق يتالييانى قۇتقاراتىن بولسا, وندا يتالييا ەلدەقاشان ازات بولار ەدٸ. يتاليياعا ىزا ەمەس, ماحاببات كەرەك» دەيدٸ.
كٶپ ادام كٷرەسكەرلٸكتٸڭ سىرت كٶرٸنٸسٸمەن دە الدانا بەرەدٸ, جالقىلار عانا ناعىز كٷرەسكەرلٸكتٸڭ نەگٸزٸن تٷسٸنەدٸ. بودان سانا ٶزٸن بوستاندىقتا دا ازات سەزٸنە المايدى, سوندىقتان بٸز يتالييانىڭ رۋحىن, نامىسىن وياتايىق دەيدٸ. ارتۋر يتالييانىڭ رۋحسىز, جاسىق ساناسىنا قورلاندى. ونىڭ ويانۋىن ساياسي جٷيەلەردٸ ٶزگەرتۋدەن, قۇقىقتىق نورمالارعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋٸمەن ەمەس, قۇدايىن تانىتۋمەن عانا قۇتقارا الاتىنىن بٸلدٸ. بٸراق, تاعدىر جاس ارتۋردى شىن اقيقات جولىنا بايلادى. ويلاڭىزشى, اقيقات دەگەندە ەر سانانىڭ ٶزٸ يٸسكەپ تانيتىن اقيقاتى بولادى عوي. اقيقاتتى مەيلٸ دٸننەن ٸزدە, مەيلٸ پارتييامەن ٸزدە, مەيلٸ وپپوزيتسييامەن قۋعىندالىپ ٸزدە – نيەتٸڭ دۇرىس بولماسا – جٷرگەن جەرٸڭ توزاق. «ادام دٷنيە ەسٸگٸن اشقاننان بەرٸ قاراشاڭىراق ٷيٸنە قايتۋ ٷشٸن سابىلىپ جٷر» دەيدٸ نەمٸس جازۋشىسى نوۆاليس. ادام قايسٸبٸر تٸرلٸگٸمەن ٶزگەلەر مٷسٸركەپ كٷلەتٸن اقيقاتىن ٷيٸنە جەتكەنشە ٸزدەۋٸ تيٸس.
[caption id="attachment_15570" align="alignright" width="281"]
قۇدايعا «نەگە?» دەپ سۇراق قويساڭ, ەندٸگەرٸ «نەگەڭدٸ» اۋزىڭا المايتىنداي جاۋاپ بەرەدٸ. ارتۋر ٶز بويىنداعى سۇراقتى ٸزدەۋگە اتتانادى, بەس جىل بويى ونىڭ كٶرگەن قورلىعى «نەگەنٸڭ» جاۋابىن تابۋعا اسا كٶپ مىسال بولدى. تٸپتٸ, قارا تٷستٸ قۇلدارعا جالدانعان كٷندەرٸ دە بولدى. «تٸپتٸ, قۇل دا ٶزٸنە ەلدەكٸمنٸڭ قۇلدانعانىن سٷيەدٸ» دەيدٸ. تسيركتەگٸ بٷكٸر بولىپ كيٸنگەن تۇرقىنا مەز بولىپ, قابىق پەن قوقىس لاقتىرعان حالىقتىڭ ەسسٸزدٸگٸ بٸر بٶلەك, بٷكٸر بولماسا دا بٸر اياعى سىنعان, بٸر قولى مايىپ ارتۋردىڭ جان دٷنيەسٸ بٷكٸردەي جىلاپ جاتتى. بەس جىلداعى ەستانعان اۋىر جاراقاتتار, قاڭعىباستىققا سالعان اشتىق وقىرماننىڭ جٷرەگٸن دٸرٸلدەتٸپ جٸبەرەدٸ. وقىرمان, كەكجيگەن كٶڭٸلٸن پەس تٷسٸرٸپ, يمەنە تٷسٸپ ەڭكەيە بەرەدٸ. ەلەمگە كەكتەنۋدەن كەك قانا قايتادى. ەلەمگە ماحاببات كەرەك. ٶزٸڭە دە. تەڭٸر جانىڭا جاراسىن سالىپ تۇرىپ, سەنٸ سٷيەتٸنٸن ەيگٸلەسە شە? ارتۋر وسىنى ۇقتى. ٶزٸن الداعان, ٶزٸنٸڭ باز كەشۋٸنە سەبەپ بولعان ورتاسى مەن اناسىن, ەكەسٸن كەشٸردٸ, ٶيتكەنٸ, كەشٸرمەۋ ارقىلى تەك كەشٸرٸمسٸزدٸك كٶرەسٸڭ.
ارتۋر ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلٸپ, ەسكٸ جارالارى قوزىپ, ەستاندى حالدە جاتسا دا ەكەسٸنە تاڭداۋ قويادى: «نە مەنٸ تاڭدا, (مەنٸ تاڭداساڭ, اقيقاتتى ٸزدەۋشٸلەرگە قوسىلاسىڭ, يتاليياعا شىن ەركٸندٸك الىپ بەرەمٸز), نە موينىڭداعى كرەستٸڭدٸ (ٶلٸ قۇدايىڭدى) تاڭدا». «ماعان نەگە تابىنبايسىڭ, مەن دە يسا سەكٸلدٸ ٶلٸپ قايتا تٸرٸلدٸم عوي». ەكەسٸ كاردينال, ەلگە مەشھٷر پادرا, عۇمىر بويى ەسپەتتەپ مٷسٸندەگەن قۇدايىن قالاي تەرك ەتسٸن, بالادان باز كەشتٸ. سوڭعى ستسەنادا جٷرەك لوبلىماسقا تاعى شارا جوق: اۋىر اتۋ جازاسى. كٶز الدىڭا, ەليحان, ماعجان, تۇرار, ەلٸبي, ٸليياس, بەيٸمبەت سىندى الاششىل ازاماتتاردىڭ ەز رۋحى ويانادى. ٶلۋ ارقىلى ٶلمەۋدٸ ٷيرەتكەن سىقىلدى. ٶلٸم جەڭٸلۋ ەمەس ەكەن, ٶلٸم جەڭٸس ەكەن. اۆتور وقىرماندى كەيٸپكەر ٶلٸمٸنە قالتقىسىز دايىندايدى. شىعارما باستان باس تازارۋ پروتسەسٸنە, جۋىنۋعا بەت العان سىقىلدى. اۆتور شىمىلدىق ارتىندا وتىرسا دا, تراگيزمدٸك لەبٸز بوياۋىن تٶگٸپ شاشپاي, ىسىراپ ەتپەي, سوڭىنا قاراي عانا لەكٸتە سالادى. بوز-بوز بوپ بورداي ەگٸلمەي كٶر. تٸپتٸ, مىلتىق كەزەنگەن ەسكەردٸڭ ٶزٸ جاقسى ادامدى جاراقاتتامايىن دەپ دالاعا اتادى. تۇلا بويى قانعا بويانىپ جاتىپ, بٶگەلەكتٸڭ ميىعىندا تەتتٸ شۋاقتى كٷلكٸ ويناپ جاتادى. ەكەسٸنە, ٷيٸنە ابىرويمەن جەتتٸ دەگەن وسى شىعار. ٶلٸمٸنٸڭ ٷستٸنەن تٷسكەن ەكەسٸنە: «سٸزدٸڭ قۇدايىڭىز قاناعاتتاندى ما?» دەيدٸ.
ل.تولستوي «قۇدايشىلىق پەن ادامشىلىق» اتتى حيكاياتىندا رۋسسييانىڭ ساياسي جٷيەسٸنە قارسى تٶڭكەرٸسشٸل دەكابريستٸڭ ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەن كٷنٸنەن باستاپقى ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن بەرەدٸ. ٶلٸمدٸ ٸشتەي قابىلداۋى, ٶلٸمگە باس يٸپ, قۇداي الدىنداعى ار يمانىن تارازىلاعان كەيٸپكەردٸڭ ٶلٸمدٸ سونشالىق جەڭٸل قابىلداعانىن بەينەلەيدٸ. تٶڭكەرٸسشٸلەردٸڭ قاتارىندا اتويلاپ جٷرگەنٸمەن, جان دٷنيەسٸمەن ادامزاتقا اسىل اقيقاتتى تارتۋ ەتكٸسٸ كەلەتٸن, جان قۋاناتىن ارلى ٸلٸمدٸ, ادال باقىتتى ٸزدەگەنٸن مويىندايدى.
«بٶگەلەك» بٸتٸسٸمەن تٸل ۇشىندا ەكٸ جول ٶلەڭ لىپىپ تۇرىپ الادى:
«تٸرٸمٸن بە, ەلدە ٶلٸ,
شٸركەيمٸن ۇشقان باقىتتى».
راس, ىزىڭداعان ٶلەڭمەن قالعىعان رۋحتى وياتقىسى كەلٸپ ا.بايتۇرسىنوۆ «ماسانى» جازدى. قايراتقا مٸن, جٸگەرلەن دەپ مٸرجاقىپ «ويان, قازاق» دەدٸ. «مەن جاستارعا سەنەمٸن!» دەپ ماعجان اۆانسقا ارتىق لەبٸز سىيلادى. ولاردىڭ ەسٸمٸن ٶشپەس جٷرەكتەرگە جەتكٸزەتٸن شىن شىعارما قاشان تۋادى? قىرعىن سويقان مەن دەرەكتٸ سۇحباتي سيپاتتارىنان ارىلا الماعان شىعارمامەن كٶز ارباي المايسىز. ويلايمىن, شىن شىعارما ۋاقىتىندا جازىلماسا كەيٸن كەش پە دەپ?! ەگەر جازىلا قالسا, ولاردىڭ باسقان ٸزٸن قۇدايدان بٶلٸپ الىپ قاراماعايسىز!
ساعادات ورداشەۆا
