التى ايدان بەرٸ جالاقى الماپتى
– مۇحتار اعا, ەلدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن اتپال ازامات رەتٸندە حالىق سٸزدٸڭ ەردايىم امان-ساۋ جٷرگەنٸڭٸزدٸ تٸلەيدٸ. سوندىقتان ەڭگٸمەنٸ قازٸرگٸ حال-احۋالىڭىزدان باستاعىمىز كەلٸپ وتىر. دەنساۋلىعىڭىز, جالپى جاعدايىڭىز قالاي?
– ەندٸ... مەن كەزٸندە ەكٸ رەت ينفاركت الدىم عوي. جٷرەكتٸڭ كٶلەمٸن الاقانداي دەيتٸن بولساق, سونىڭ تەڭ جارىمىنان استامى بەرٸش بوپ قاتىپ قالعان ەكەن. جارتىسى عانا جارامدى. كەيدە شالقامنان جاتقان كەزدە اۋا جەتپەي قالادى, ازداپ قينالامىن.
نەگٸزٸ مەن بۇرىنعى مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ اۋرۋحاناسىندا قارالاتىنمىن, قازٸر ول جەردٸ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ اۋرۋحاناسى دەيدٸ. وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن جٷرەك مازالاپ, سىرقاتتانعان كەزدە ەلگٸ جەردە ەمدەلگەنمٸن. سوندا سول جەرگە 13 مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميكتەردٸ شاقىرتىپ, «شاحانوۆتى سىرتقا شىعارۋعا بولمايدى. ۇشاققا مٸنۋٸنە بولمايدى» دەگەن مەديتسينالىق قورىتىندى شىعارتىپ, بەرٸنە تٷگەل قول قويدىرتىپ الدى. سودان سوڭ مەنٸ ەمدەتۋگە رەسپۋبليكامىزدىڭ جاعدايى جەتپەيدٸ, قاراجات جوق دەگەندٸ شىعاردى.
وسى جەردە ايتماتوۆتىڭ كٶمەگٸن ايتا كەتۋ كەرەك, ول قايتا-قايتا حابارلاسىپ جٷرٸپ تٷركييادان دەرٸگەر شاقىرتىپ بەردٸ. ەلگٸ كەلگەن دەرٸگەر مەنٸ الىپ كەتەيٸن دەسە, ٶزٸمٸزدٸكٸلەر جٸبەرمەيدٸ, بولمايدى دەپ. سوندا مەن: «اينالايىندار, جٷرەك مەنٸكٸ, ٶزٸم بٸلەمٸن. «كومانديروۆكاعا» كەتسەم دە, كەتپەسەم دە ٶزٸم بٸلەمٸن. سوندىقتان مەنٸ جٸبەرٸڭدەر», – دەپ تٷركيياعا كەتتٸم. ول جاقتاعىلار ارنايى قاۋلى شىعارىپ, مەنٸ ەمدەتكەن. سودان بەرٸ تٷركيياداعى دەرٸگەرگە بارىپ تەكسەرٸلٸپ تۇرامىن.
جاقىندا عانا سول دەرٸگەرگە كٶرٸنٸپ ەدٸم, ول ۇرىستى. «جٷرەگٸڭٸزدٸڭ كەيبٸر جەرلەرٸ دۇرىس ٸستەمەي قالىپتى. ٶزٸڭٸزدٸ كٷتۋٸڭٸز كەرەك, كٷنٸنە كەمٸندە بەس شاقىرىم جاياۋ جٷرگەن جٶن», – دەدٸ. جٷرەكتٸ تەكسەرەتٸن بٸر اپپاراتقا تٷسٸرەمٸز دەپ ەدٸ, سوعان ەزٸرگە مٷمكٸندٸك بولماي تۇر. جاعدايىمىز ەزٸرگە وسىنداي.
– ال كٷنكٶرٸس جاعى قالاي? ايلىق جالاقىڭىز قانشا? قوسىمشا قانداي دا بٸر كٸرٸس كٶزٸ نەمەسە جەكە بيزنەسٸڭٸز بار ما? مۇنى جۇرتتى كٶبٸرەك قىزىقتىراتىن سۇراق بولعاسىن قويىپ وتىرمىز.
– مەن نەگٸزٸ ٶتە «كٶپ» ايلىق الامىن. «جالىن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ەرٸ ديرەكتورى رەتٸندە ماعان 150 مىڭ تەڭگە جالاقى تاعايىندالعان. بٸراق سول ايلىقتى الماعانىمىزعا دا قازٸر التى ايدىڭ جٷزٸ بولدى.
دەگەنمەن بٸزدە ەرتٷرلٸ قوعامدىق ۇيىمدار بار عوي. مەسەلەن, بٸز جىل سايىن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولداۋ اكتسيياسىن ٶتكٸزەمٸز. مەملەكەتتٸك تٸل دەگەنٸمٸز تەك ماعان عانا تيٸستٸ نەرسە ەمەس, ونى ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر. بٸراق قازٸرگٸ كەزەڭدە سوعان جاناشىرلىق تانىتايىن, قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتەيٸن دەگەن بٸردە-بٸر كەسٸپكەر جوق. بٸزدەگٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ كٶبٸ – كوسموپوليتتەر. بيلٸكتەگٸلەردٸڭ دە 75-80 پايىزى ٶز انا تٸلٸندە وقي دا, جازا دا المايدى. ولارعا ۇلتتىڭ كەرەگٸ جوق, تٸلدٸڭ دە قاجەتٸ شامالى. سوندىقتان وندايلاردان ٷمٸت كٷتۋدٸڭ ٶزٸ بوس ەۋرەشٸلٸك دەپ ەسەپتەيمٸن.
مەملەكەتكە سەنٸڭ كٸتابىڭنىڭ تٷككە دە كەرەگٸ بولماي تۇر. مەسەلەن, مەنٸڭ «جەلتوقسان ەپوپەياسى» دەپ اتالاتىن كٸتابىم بار. بٸراق سونى وقيىن دەپ قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقانداردىڭ قاراسى از. نەگە? ٶيتكەنٸ قازٸرگٸلەردٸڭ 65-70 پايىزى قازاق تٸلٸندە وقي المايدى, جازا دا بٸلمەيدٸ. ەندٸ سولارعا ارناپ «جەلتوقسان ەپوپەياسىن» ورىس تٸلٸنە اۋدارتايىن دەسەم, وعان دا 5-6 ميلليون تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات كەرەك ەكەن. سوندىقتان ەزٸرگە ول مەسەلە باسى اشىق كٷيٸندە تۇر.
«ٷش تۇعىرلى تٸل – ۇلتتى جويۋدىڭ تٶتە تەسٸلٸ»
– سٸز بۇرىننان انا تٸلٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸن قورعاپ, وعان قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەلەر كٶتەرٸپ جٷرگەن ادامسىز. وسى ورايدا بٷگٸندە قولعا الىنىپ جاتقان ٷش تۇعىرلى تٸل جايىنا كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– جالپى, «ٷش تۇعىرلى تٸل» دەگەن باعدارلاما – ۇلتتى جويۋدىڭ ٶتە تٶتە تەسٸلٸ. وسى ارقىلى ۇلتىمىزدى جويىپ جٸبەرۋگە جاقسى مٷمكٸندٸك تۋىپ تۇر.
– حالىققا رۋحاني تەربيە بەرۋ مەسەلەسٸنە بايلانىستى نە ايتار ەدٸڭٸز?
– مەنٸڭ شىعارمالارىم ەلەمنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ دەگەن تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان. نەگٸزٸ يۋنەسكو بٸردە-بٸر كٶزٸ تٸرٸ اقىننىڭ شىعارماسىن قاراماعان ەكەن, مەنٸڭ «ٶركەنيەتتٸڭ اداسۋى» جەنە «جازاگەر جادى كوسموفورمۋلاسى» اتتى ەكٸ رومانىمدى ەكٸ رەت قارادى. سٶيتٸپ مەنٸڭ ٶلەڭمەن جازىلعان وسى شىعارمالارىمدى يۋنەسكو كەيٸنگٸ كەزەڭدەردەگٸ ەلەمدٸك پوەزييانىڭ ەڭ بيٸگٸ دەپ تانىدى, بارلىق باستى تٸلدەرگە اۋدارىلسىن دەپ تاپسىرما بەردٸ. سونىڭ ارقاسىندا شىعارمالارىم الپىس تٷرلٸ تٸلگە اۋدارىلدى.
نەگٸزٸندە پوەزييانى ٶزگە تٸلگە اۋدارۋ ٶتە قيىن. مازمۇنىن ٶزگەرتپەي ۇيقاسىن تابۋ وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان ول تٸرلٸك جاسالدى. تٸپتٸ پوەزييامنىڭ ٸشٸندەگٸ «كومپيۋتەرباستى جارتى ادامدار» دەگەن ٶلەڭٸم نەگٸزٸندە كٶپتەگەن ەلدەردە كونفەرەنتسييالار ٶتكٸزٸلدٸ.
مەن ٶز ەلٸنٸڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا تامىر جٸبەرە الماعان ادامداردىڭ بارلىعىن جارتى ادامدار دەپ ەسەپتەيمٸن. قازٸرگٸ كەزەڭدە ماتەريالدىق بايلىق, سپورت, جەڭٸل ەندەر بٸرٸنشٸ قاتارعا شىعىپ كەتتٸ. ال كەرٸسٸنشە, رۋحانيياتقا قىزمەت ەتٸپ جاتقان, ۇلتتىق مٷددەگە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن جانداردىڭ كٶك تيىنعا كەرەگٸ بولماي قالدى.
«شۇرايلى جەرلەردٸ بٸرەۋلەر مەنشٸكتەپ العان»
– بٷگٸندە جەر كوميسسيياسىنىڭ مٷشەسٸسٸز. قانداي تٸرلٸكتەر اتقارىپ جاتىرسىزدار?
– جەردٸڭ بٸراز بٶلٸگٸ ەلدەقاشان ساتىلىپ قويعان. تٸپتٸ مىناۋ تٶلەبي اۋدانىنداعى ەڭ شۇرايلى قاسقاسۋ دەگەن جەردٸڭ بٸراز بٶلٸگٸن بٸرەۋلەر جەكەشەلەندٸرٸپ العان. ونىمەن قويماي, ول جەرلەردٸ ارابتارعا جالعا بەرٸپ تاستاعان. سونىڭ كەسٸرٸنەن قازٸر جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مالىن جايا المايدى, ەمٸن-ەركٸن كٸرٸپ-شىعا المايتىن بولدى. ال ەندٸ وسى سيياقتى مەسەلە بارلىق ٶڭٸردە كەزدەسەدٸ. بٸراق ول نەرسە ەش جەردە اشىق ايتىلمايدى.
وسى مەسەلەنٸ بٸز جەر كوميسسيياسىنىڭ وتىرىسىندا ورتاعا سالدىق. «جەر شەتەلدٸكتەرگە دە, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا دا ساتىلماسىن. تەك جەرگٸلٸكتٸ حالىققا عانا جالعا بەرۋ كەرەك», – دەپ ۇسىنىس ايتتىق.
جەر كوميسسيياسىندا 75-تەن استام ادام بار, سونىڭ 59-ى «جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتقان, جالعا بەرگەن دۇرىس بولادى» دەگەندٸ قولدادى. ال بار-جوعى 11 ادام جاڭا مەن ايتقان كٶزقاراستا بولدىق. كەيٸننەن ەلگٸ 11 ادامنىڭ تاعى بٸر-ەكەۋٸ كوميسسييا قۇرامىنان شىعىپ كەتتٸ, سونىمەن قالعان 8-9 ادام جاعالاسىپ كەلە جاتىرمىز. مەنٸڭ جەردٸ بٶتەننٸڭ قولىنا بەرۋگە بٸلدٸرگەن قارسىلىعىم ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ. وسى ايتقانىمىزدان قايتپايمىز. اقىرىنا دەيٸن بارامىز دەپ وتىرمىز. بٸزدٸ ەلگٸ كوميسسييانىڭ قۇرامىنا ەلدەن قورىققانىنان عانا كٸرگٸزٸپ وتىر. ال بٸراق ٶزدەرٸ جەردٸڭ ساتىلۋىنا مٷددەلٸ. ٶيتكەنٸ ولار جەردٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن ەلدەقاشان ساتىپ قويعان.
«قىلمىسكەر» قىلۋ تٷك ەمەس
– سٸزدٸ جيٸ اياقتان شالا ما?
– جاڭا ايتىپ ٶتتٸم عوي, ماتەريالدىق بايلىقتىڭ بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعۋى سەبەپتٸ كٶپ ادامداردىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ ٶزگەردٸ. ويلاۋ دەڭگەيٸ دە باسقاشا بولىپ كەتتٸ. ويلاپ قاراشى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 800-دەن استام مٷشەسٸ بار, ال سول 800 ادامنىڭ 8-ٸ نەمەسە ونشاقتىسى عانا ەلدٸك, ۇلتتىق مٷددە جولىندا كٷرەسٸپ جٷر ەكەن. بٸراق بارلىعىنىڭ تٸلٸ سايرايدى دا, ٸسكە كەلگەندە بۇعىپ قالادى. ٶلەڭدەرٸندە ٶزدەرٸن پاتريوت سيياقتى ەتٸپ كٶرسەتەدٸ دە, ٶمٸردە باسقاشا تٸرلٸك ٸستەيدٸ. سوندىقتان مەن ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن ٶتٸرٸك دەپ ەسەپتەيمٸن.
مٸنە, وسى جاعدايعا بايلانىستى مەن جاڭا ۇستانىم جارييالادىم. ول مىناداي: كٸم شىندىعىن جوعالتىپ السا, كٸم اقتى – اق, قارانى – قارا دەپ ايتا الماسا, ياعني سٶزٸ باسقا, ٸسٸ باسقا بولسا, ەلدٸك, ۇلتتىق مٷددەگە تەرەڭ تامىر جٸبەرە الماسا, مەيلٸ, جٷز جەردەن ول ٷلكەن جازۋشى بولسىن, ٷلكەن اقىن بولسىن, ٷلكەن عالىم بولسىن, ول ادامنىڭ قۇنى – كٶك تيىن.
كەڭەس وداعى تارقاعان تۇستاردا بارلىق نەرسە جەكەشەلەندٸرٸلدٸ. ون-ون بەس قاباتتى ٷيلەردٸ ەكٸ-ٷش مىڭ تەڭگەگە ساتىپ العان ادامدار بولدى. ماعان دا بيلٸكتەگٸلەر: «قالاعان نەرسەڭٸزدٸ مەنشٸكتەپ الىڭىز», – دەگەن ۇسىنىس ايتقان. ماقۇل دەگەنٸمدە بەرٸ باسقاشا بولىپ كەتەر مە ەدٸ, بٸراق: «قولىم تازا بولۋى كەرەك», – دەپ ەلگٸ ۇسىنىستاردان باس تارتتىم. «وسى كەزگە دەيٸن ەشكٸمگە, ەشقانداي اقشاعا ساتىلعان ەمەسپٸن. شىندىقتى ايتا الماسام, اقتى – اق, قارانى – قارا دەي الماسام, مەنٸڭ اقىندىعىم كٸمگە كەرەك? جالپى, ٶزٸمنٸڭ كٸمگە كەرەگٸم بار?» – دەدٸم. مٸنە, سولاي!
ايتپاقشى, ولار مەنٸڭ بٸر «ٷلكەن» قىلمىسىمدى ەشكەرە قىلدى عوي. قايبٸر جىلى. سونداي بٸر ٷلكەن پەندەشٸلٸك جٸبەرٸپپٸن, تٸپتٸ ونى ايتۋعا ۇيات. ەندٸ سەندەر قولقالاپ وتىرساڭدار, امال جوق, ايتايىن. بٸز «حالىق رۋحى» دەگەن پارتييا قۇرماق بولعانبىز. مٸنە, بيىل ون جىلعا جۋىقتادى, ەلٸ تٸركەۋدەن ٶتپەي تۇر. سوندىقتان باسقا بٸر پارتييامەن بٸرلەسٸپ اشۋعا مٷمكٸندٸك العانبىز, سٶيتٸپ سايلاۋعا تٷسەر كەزدە مەنٸڭ ەلگٸ «قىلمىسىمدى» تاۋىپ الىپتى. ياعني مەن 37 تەڭگە سالىق تٶلەمەپپٸن. سوندا مەن ەلگٸ سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ مٷشەلەرٸنە: «ەگەر مەن 37 تەڭگە ەمەس, 37 ميلليارد دوللار ۇرلاعان بولسام, بارلىقتارىڭىز ماعان ٷلكەن قۇرمەت كٶرسەتكەن بولار ەدٸڭٸزدەر. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ ەڭ قۇرمەتتٸ ادامدار – ەڭ ٷلكەن ۇرىلار. ال ەندٸ سٸزدەر شىنىندا دا ٶتە قىراعى ەكەنسٸزدەر, ٶتە ٷلكەن قىلمىسكەردٸ ۇستادىڭىزدار. وسى باعىتتارىڭىزدى جالعاستىرا بەرٸڭٸزدەر», – دەدٸم.
ال ەندٸ تاعى بٸر «قىلمىسىمدى» ايتايىن, ەل بٸلە جٷرسٸن. جاڭا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, مەن «جالىن» جۋرنالىن باسقارامىن عوي. بٸر كٷنٸ بٸزدٸڭ رەداكتسيياعا تەكسەرۋ كەلدٸ. ەلگٸلەر ەر نەرسەنٸ بٸر شۇقىلاپ, تٸرلٸگٸمٸزدەن كەمشٸلٸك تاپپاعان سوڭ «سۋدى مٶلشەردەن ارتىق قولدانعان, كٶپ ٸشٸپ قويعان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلٸپتٸ. سٶيتٸپ ماعان 287 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىپتى. سودان سالىق كوميتەتٸنە شاقىرتتى, باردىم. ول جەردەگٸ ادامدار مەنٸ ەبدەن ساندالتتى. بەيشارالاردىڭ تٸرلٸگٸنە ەبدەن اشۋلانىپ, شىعىپ بارا جاتىر ەدٸم, بٸر كٸسٸ: «ويباي, مۇحا, سٸز بە?! مەن سٸزدٸڭ شىعارمالارىڭىزدى سٷيٸپ وقيتىن وقىرماندارىڭىزدىڭ بٸرٸمٸن», – دەپ قۇشاقتاي الادى. «سٸز كٸمسٸز?» – دەپ ەدٸم, ٶزٸن وسى سالىق كوميتەتٸنٸڭ باسشىسىمىن دەپ تانىستىردى. قىسقاسى, نە كەرەك, بٸزگە تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلگەندە دەمالىستا بولعان ەكەن, بارلىق ٸستٸ ونىڭ ورىنباسارى مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا ورىنداپتى. ياعني مينيسترلٸكتەگٸلەر شاحانوۆتىڭ رەداكتسيياسىنان بٸر كٸلتيپان تابىڭدار دەپ تاپسىرما بەرگەن ەكەن. مٸنە, مەنٸڭ وسىنداي «ٶتە اۋىر» ەكٸ «قىلمىسىم» تابىلدى.
ول كٸسٸنٸڭ اتىن جامىلاتىندار دا بار ەكەن
– ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە كٸرٸپ تۇراسىز با?
– «فەيسبۋككە» اندا-ساندا كٸرەمٸن, تاياۋدا بالالار ارنايى پاراقشا اشىپ بەردٸ. سوندا بايقاعانىم, مەنٸڭ اتىمنان 52 ادام پاراقشا اشىپ قويىپتى. سولاردىڭ اراسىندا مەنٸڭ اتىمنان بيلٸكتٸ ماقتاپ جازعاندارى دا بار بوپ شىقتى. ياعني مەن مۇنى ەلدٸڭ ٸشٸندە مەن تۋرالى ەكٸۇداي پٸكٸر قالىپتاستىرۋ ٷشٸن جاسالعان شارا دەپ ەسەپتەيمٸن. ەندٸ بٸزدەر سولاردىڭ كٸم ەكەنٸن انىقتايىن دەپ جاتىرمىز.
– ەندٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸك جاعىنا قايتا ويىسايىق. جىلدا ەلگە كەلگەندە ەپكەڭٸز – ٸزەت اپانىڭ ٷيٸنە تٷسەتٸنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. اپانىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قالاي?
– ٸزەت اپام بيىل 98 جاسقا كەلٸپ وتىر. كەلەر جىلى جامبىلدى قۋىپ جەتەدٸ, قۇداي بۇيىرتسا! مەن ول كٸسٸگە: «كومانديروۆكاعا» اسىقپاڭىز, 127-گە كەلٸپ كەتسەڭٸز جاقسى بولار ەدٸ», – دەپ ايتىپ وتىرامىن. بىلايشا جاعدايى جاقسى, ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ ٶتە جوعارى, كەيدە مەن ۇمىتىپ قالعان نەرسەلەردٸ ەسٸمە سالىپ وتىرادى. ال تۇرمىس جاعدايى جٶنٸندە ايتسام, مەنٸڭ قامقورلىعىمدا, ول كٸسٸنٸڭ قىزىنا دا ٶزٸم كٶمەكتەسٸپ تۇرامىن.
– ۋاقىت بٶلٸپ, سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن سٸزگە ٷلكەن راحمەت! ٶزٸڭٸزدٸ ەرەكشە قادٸرلەيتٸن حالىقتىڭ اراسىندا ەردايىم امان-ەسەن جٷرە بەرٸڭٸز!
سۇحباتتاسقاندار – دٷيسەن وراز.
ساپارايىم كەنجاليەۆا.
