سوندىقتان دونور تۋرالى بۇل جولعى ەڭگٸمەنٸڭ جٷگٸ اۋىر. دونور دەگەنٸمٸز كٸم? دونورلىق. وسى تٷسٸنٸككە ەل, ونىڭ ٸشٸندە قازاقتٸلدٸ قاۋىم ەلٸ دە بولسا ٷركە قارايتىنى راس پا? مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? بەلكٸم, اقپاراتتىق ناسيحات جۇمىستارىنىڭ ازدىعى شىعار? ەلٸمٸزدە جٷرەك, باۋىر, ٶكپە اۋىستىرۋدا قانشا ادام كەزەكتە تۇر? ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگييا ورتالىعىنا وسى جەنە ٶزگە ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ٷشٸن ارنايى باردىق.
– نەگٸزٸندە ناۋقاستار بٸزدٸڭ ورتالىققا ەكٸ جاعدايدا جەتكٸزٸلەدٸ. مۇنىڭ بٸرٸنشٸسٸ مي جاراقاتىن العاندار. ياعني, بيٸكتەن قۇلاعان, باسىنان قاتتى سوققى العان بولماسا كٶلٸك اپاتىنا ۇشىراعان جاندار. ەكٸنشٸسٸ مي ينسۋلتىن العان ناۋقاستار. مۇنىڭ ٶزٸ گەمارراگييالىق جەنە يشەمييالىق ينسۋلت دەپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. مۇنداي جاعدايعا ۇشىراعانداردى تاعى ەكٸ جٸككە بٶلەمٸز. بٸر توپ اۋرۋحاناعا ەسٸن بٸلٸپ, ال ەندٸ بٸرٸ اقىل ەسٸنەن تانىپ تٷسەدٸ. مەديتسينادا مۇنى تەرەڭ ۇيقى نەمەسە كوما دەپ اتايتىنىن بٸلەتٸن بولارسىز, – دەدٸ بٸزگە اتالعان ورتالىقتىڭ كارديوحيرۋرگ دەرٸگەرٸ ارمان تۋعامباەۆ.
تەرەڭ ۇيقى تۋرالى نە بٸلەمٸز?
[caption id="attachment_8218" align="alignright" width="293"]
ارمان تۋعامباەۆتىڭ ايتۋىنشا ورتالىق دونورلىقتى وسى تەرەڭ ۇيقىنىڭ جاعدايىندا عانا قاراستىرادى. «ال كٶپشٸلٸك بۇل تەرميننٸڭ قانداي ماعىنا بەرەتٸنٸن جەنە قانشا تٷرگە بٶلٸنەتٸنٸن ٷستٸرت ەستٸگەن. ەرٸ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن تٷسٸنە بەرمەيدٸ», – دەيدٸ مامان. نەگٸزٸندە تەرەڭ ۇيقىنىڭ ٶزٸ دەرەجەسٸنە قاراي ٷشكە بٶلٸنەدٸ ەكەن. مۇنىڭ باستاپقى ەكەۋٸنە تٷسكەندەردٸ امان الىپ قالۋعا بولادى. ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ كوما – اجال. مۇندايعا ۇشىراعان جاننىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋ مٷمكٸن ەمەس جەنە بٷگٸنگٸ دەيٸن مەديتسينا تاريحىندا مۇنشالىقتى تەرەڭ ۇيقىدان ويانعان جاعداي تٸركەلمەپتٸ.
ەڭ اۋىرى... ەستٸرتۋ
«تۋىسقانىڭىز ٷشٸنشٸ دەرەجەلٸ كومادا جاتىر. بٸز قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن ٸستەدٸك. بٸراق, ەندٸگٸ جەردە بۇل كٸسٸنٸ قۇتقارىپ قالۋ مٷمكٸن ەمەس. جٷرەگٸ مەن ٶكپەسٸ ارنايى اپپاراتتىڭ, دەرٸ-دەرمەكتٸڭ ارقاسىندا عانا جۇمىس ٸستەپ تۇر...». وسىنداعى جان ساقتاۋ بٶلٸمٸندە ٸستەيتٸن مامانداردىڭ ايتۋىنشا 3-شٸ دەرەجەلٸ تەرەڭ ۇيقىعا كەتكەندەردٸڭ قايتٸپ ويانۋ مٷمكٸن ەمەسٸن ەستٸرتۋ ەڭ اۋىر ٸس. «مۇنداي ادامنىڭ ميى ٶلگەن دەپ سانالادى. ال ميدىڭ ٶلۋٸ بيولوگييالىق ٶلٸممەن تەڭ. بٸراق كٶپ جاعدايدا جاقىنى اۋىر جاعدايدا تاپ بولعان ازاماتتار مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن تٷسٸنە بەرمەيدٸ. سەنبەستٸك تانىتىپ, ورىنسىز كٷدٸكتەنەدٸ. بٸراق, ولاردى دا كٸنەلاۋعا بولماس. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدى حابارلاۋ ٷشٸن جٷيكەنٸڭ شىدامدى بولعانى ماڭىزدى», – دەيدٸ دەرٸگەرلەر. بٸلگەنٸمٸزدەي, 3-شٸ دەرەجەلٸ تەرەڭ ۇيقىعا كەتكەن ادامنىڭ ەندٸگٸ جەردە بۇل دٷنيەلٸك ەمەس ەكەنٸن ناقتى انىقتايتىن قۇرالدار بار. سونىڭ بٸرٸ كلينيكالىق تەست. تەستٸلەۋدەن ٶتكەن ادامنىڭ «كوما 3 -كە» ۇشىراعانىن انىقتاعاننان كەيٸن ورتالىق ناۋقاستى دونور رەتٸندە قاراستىرادى. بٸراق, ناعىز قيىندىقتار دا وسى جەردەن باستالادى ەكەن.
ايتايىن دەگەنٸم
«ٶكپەسٸ دەمالادى, جٷرەگٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. بۇدان ارتىق نە كەرەك?». «كٶرشٸم ون كٷن جاتىپ ويانىپ كەتتٸ عوي!». «سەندەردٸڭ قولدارىڭنان ٸس كەلمەيدٸ, تۋىسقانىمدى قىتايعا الىپ كەتەمٸن. ول جاقتاعىلار ونى بٸر ايدىڭ ٸشٸندە كومادان شىعارامىز دەدٸ». ارمان تۋعامباەۆ جۇمىس بارىسىندا ورتالىق ماماندارى وسىنداي ايىپتاۋلاردى جيٸ ەستيتٸنٸن جاسىرعان جوق. بٸراق, بۇلاي دەيتٸندەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قاتەلەسكەنٸن كەيٸن بٸلٸپ جاتادى ەكەن. «ەشكٸمدٸ ايىپتاعىم جوق, الايدا دونورلىققا كەلگەندە ورىستٸلدٸ ورتاعا قاراعاندا, قازاقتٸلدٸ قاۋىمعا مەسەلەنٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەرٸ ٶزەكتٸ ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ ٶتە قيىن. اۋىر. ٶز باسىم وسى كٷنگە دەيٸن ورىس ۇلتىنىڭ اراسىنان «ورگان بەرمەيمٸز» دەگەندٸ ەستٸمەدٸم. ال قازاقتارعا كەلگەندە مۇنىڭ ارتى ايعاي-شۋمەن اياقتالىپ جاتادى. بۇل ارادا مەسەلە دٸني كٶزقاراستا ەمەس, اقىل ايتاتىن ادامداردىڭ كٶپتٸگٸندە جاتىر. 3-شٸ دەرەجەلٸ تەرەڭ ۇيقىعا كەتكەن ناۋقاستىڭ ارتىندا جيىرما ادام جٷرەدٸ. بٸز ولاردىڭ بارلىعىمەن سٶيلەسۋگە تيٸستٸ ەمەسپٸز. تەك, بالاسى بولسا ەكەسٸمەن, كٷيەۋٸ بولسا ەيەلٸمەن سٶيلەسۋعا مٸندەتتٸمٸز. دونورلىققا قاتىستى ەيەلٸ نەمەسە بالاسىنا مەسەلەنٸڭ مەن- جايىن تٷسٸندٸرگەن كەزدە ايدالاداعى اعايىنى كەلٸپ ەلگٸ ادامدى ويىنان اينىتىپ جٸبەرەدٸ. دونوردىڭ بٸر ەمەس, تٶرت ادامعا ٶمٸر سىيلاۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرە بەرمەيدٸ. كٶپشٸلٸكتٸڭ دونورلىق, ونىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى بٸلەتٸنٸ ەلٸ دە از», – دەيدٸ ول.
دٸن جەنە دونورلىق
سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عىلىمي حيرۋرگييا ورتالىعى بۇعان ٷلكەن دايىندىقپەن كەلٸپتٸ. دونورلىقتىڭ شاريعات جولىمەن شەشٸلۋٸن ماقسات تۇتقان ورتالىق قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ (قمدب) كٶمەگٸنە جٷگٸنەدٸ. بۇل مەسەلەنٸڭ اق-قاراسى ناقتى انىقتالعاسىن قمدب: «ەگەر قايتىس بولعان ناۋقاس شىن مەنٸندە بٸرەۋگە كٶمەكتەسە الاتىن جەنە ميىنىڭ ٶلگەنٸ ناقتى دەلەلدەنٸپ ەرٸ بۇل ورگان ساۋداعا تٷسپەيتٸن بولسا, ونىڭ مٷشەلەرٸن باسقا ادامعا اۋىستىرىپ سالۋعا رۇقسات بەرٸلەدٸ » دەگەن پەتۋا شىعارادى. ايتا كەتەلٸك, بۇعان قازاقستان عانا ەمەس, كٶپشٸلٸك مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸندە شاريعات جولىمەن رۇقسات ەتٸلگەن. قازٸر ەر جۇما نامازى سايىن وسى پەتۋا وقىتىلىپ, ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
كٷتۋ پاراعى
جٷرەكتٸڭ, باۋىردىڭ سوزىلمالى جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن ەبدەن قاجىعان ازاماتتار سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق حيرۋرگييالىق ورتالىققا كەلٸپ كٷتۋ پاراعىنا تٸركەلەدٸ. بٸزدٸڭ بۇلاي دەۋٸمٸز تەگٸن ەمەس. «سەبەبٸ ترانسپلانتاتسيياعا كەلٸسكەندەردٸڭ دەنٸ اۋرۋدان شارشاعان ازاماتتار», – دەيدٸ مۇنداعى ماماندار. دەگەنمەن, دونور از. ال كەزەك كٷتٸپ تۇرعاندار كٶپ. ەلٸمٸزدە 3000-عا تارتا ادام بٷيرەك, 1000-نان اسا ادام باۋىر ترانپلانتاتسيياسىنا مۇحتاج. بۇدان سىرت, جىلىنا 500 –گە جۋىق جٷرەك اۋىستىرۋ وپەراتسيياسىن جاساۋ قاجەت. الايدا ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەلٸمٸزدە مۇنداي كٷردەلٸ وپەراتسييالار جاسالاتىنىن بٸلە بەرمەيدٸ ەكەن. «بٸزدٸڭ كٷتۋ پاراعىمىزدا جاڭا باۋىرعا مۇحتاج 50 ادام كەزەكتە تۇر. سوندا قالعان 950-ٸ قايدا جٷر, قانداي ەم الىپ جاتىر? بٸز مۇنى بٸلمەيمٸز. جٷرەك اۋىستىرۋ بويىنشا ۇلتتىق حيرۋگييا ورتالىعىندا 10 ادام كەزەكتە. ال ٶزگەسٸ قايدا? دەرٸگەرلەر ولاردى بٸزگە نەگە جٸبەرمەيدٸ? بۇلاردىڭ اراسىندا ٶزٸنٸڭ جٷرەگٸن, باۋىرىن اۋىستىرۋ قاجەت ەكەندٸگٸن بٸلمەيتٸندەر دە بار بولۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ ارمان تۋعامباەۆ.
الكوگولدٸ تسيرروزعا ترانسپلانتاتسييا جاسالمايدى
[caption id="attachment_8219" align="alignleft" width="256"]
باۋىر ترانسپلانتاتسيياسىمەن اينالىساتىن حيرۋرگ ماقسات دوسحانوۆ سٶزٸنە قاراعاندا, باۋىر الماستىرۋ بويىنشا جىل سايىن ۇلتتىق حيرۋرگييالىق ورتالىقتىڭ كٷتۋ پاراعىندا تۇرعانداردىڭ شامامەن 30 پايىزى كٶز جۇمادى. سەبەبٸ, باۋىردىڭ جۇمىسىن بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمگە دەيٸن سوزاتىن دەرٸ دەرمەك بولماسا مەديتسينالىق اپپاراتتار جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان باۋىر جەتٸسپەۋشٸلٸگٸمەن كەزەكتە تۇرعان ناۋقاستار كٶپ ۋاقىت كٷتە المايدى. ال باۋىر جەتٸسپەۋشٸلٸگٸن تۋدىراتىن كەيبٸر ۆيرۋستىق گەپاتيتتەر باستاپقى ساتىدا بٸلٸنبەيدٸ, بايقالمايدى ەكەن. سايىپ كەلگەندە ادامنىڭ باۋىر جەتٸسپەۋشٸلٸگٸمەن اۋىراتىنىن الدىن-الا انىقتاۋ قيىن. تەك سوڭعى ساتىدا, ٶڭەشتەگٸ قان-تامىردىڭ جارىلىپ كەتۋٸنەن اۋىزدان قان كەتكەندە عانا تەكسەرٸستەر جٷرگٸزٸلەدٸ. سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق حيرۋرگييا ورتالىعىنداعى كٷتۋ پاراعىنا تٸركەلگەندەردٸڭ دەنٸ دەل وسى سوڭعى ساتىدا تۇرعاندار...
«بٸز الكوگولدٸ تسيرروزعا ترانسپلانتاتسييا جاسامايىز. سەبەبٸ, ٸشٸمدٸككە تەۋەلدٸ ادامنىڭ قايتادان اراقتىڭ سوڭىنا تٷسپەسٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. جالپى بٷگٸنگە دەيٸن (2011 جىلدان بەرٸ) بٸزدٸڭ ورتالىقتا 16 باۋىر ترانسپلانتاتسيياسى جاسالدى. ونىڭ ٸشٸندە «ميى ٶلگەن» دەگەن دياگنوز قويىلعان ادامداردان الىنعان باۋىردى 3 ناۋقاسقا سالدىق. ٶزگە 13-ٸ تۋىستىق دونورلاردان الىنعان باۋىر» دەيدٸ ماقسات دوسحانوۆ.
دۋمان تاناباسوۆ
P.S. 2013 جىلى 2 مۋلتياعزانى الۋ وتاسى جاسالسا, بيىل ونىڭ سانى 4-كە جەتتٸ. اتاپ ايتقاندا, اقتٶبە جەنە قوستانايدا, ەكٸ دونور تابىلدى. بيىل بارلىعى 6 باۋىر الماستىرۋ وپەراتسيياسى مەن 21 بٷيرەك اۋىستىرۋ وپەراتسيياسى سەتتٸ جاسالعان. ۇلتتىق حيرۋرگييالىق ورتالىق بولاشاقتا ٶكپە اۋىستىرۋ وپەراتسيياسىن جٷرگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. «الماتىدا ترانسپلانتاتسييا جاسايتىن 2 ورتالىق بار. ونىڭ بٸرٸ سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق حيرۋرگييالىق ورتالىق جەنە قالقامانداعى №7 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانا. جالپى استانا مەن الماتىدا بۇل مەسەلە دەگەن كٶزقاراس دۇرىستالىپ كەلەدٸ. الايدا ٶزگە ٶڭٸرلەردە دونورلىقتىڭ ناسيحاتتالۋى ەلٸ دە بولسا كەمشٸن. ياعني, دونور تابۋ قيىن», – دەيدٸ ورتالىق ماماندارى.
