قازاق ەلٸ ٶزٸنٸڭ ازات عاسىرىنىڭ بەستەن بٸرٸن تولتىردى. بۇل مەرزٸم ادام ٶمٸرٸمەن ەسەپتەگەندە دە, تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا اسا كٶپ ۋاقىت ەمەس. بٸراق وسى بٸر قىسقا مەرزٸمگە قاراماستان, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرە بٸلگەن قازاق ەلٸ ەلەم مويىنداعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸ جاڭارتىلىپ, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر جاسالدى. مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ بارلىق ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ, ەكونوميكامىز نارىقتىق جولعا تٷستٸ. مەملەكەتتٸك شەكارامىز ايقىندالىپ, ەلدٸڭ تۇتاستىعى, جەردٸڭ بٷتٸندٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
بٷگٸنگە دەيٸن د.مەسٸمحانۇلىنىڭ قالامىنان ەدەبي شىعارمالارى, عىلىمي-زەرتتەۋلەرٸ, كٶركەم اۋدارمالارى, وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارى بولىپ 30-عا جۋىق كٸتاپتارى جارىق كٶردٸ. 300-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ وتاندىق جەنە شەتەلدٸك جەتەكشٸ عىلىمي باسىلىمداردا جارييالاندى. سونداي-اق عالىم-ۇستازدىڭ الدىنان جٷزدەگەن قىتايتانۋشى ماماندار تٷلەپ ۇشتى. «ەلٸم!» دەپ وتانعا ورالعان بٸر عالىم ٷشٸن تەك وسى ايتقانداردىڭ ٶزٸ از جەتٸستٸك بولماسا كەرەك.
ال جاقىندا عانا عالىم-ۇستازدىڭ تاڭدامالى زەرتتەۋلەرٸنٸڭ ٷش تومدىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ «ەدەبيەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى تٷرلەرٸن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى بويىنشا «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. ەڭبەكتٸ باسپاعا ۇسىنعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىمي كەڭەسٸ.
ەر تومى 35-37 باسپا تاباقتان, 600 بەتتەن تۇراتىن ٷش تومدىق ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەردٸڭ I تومى قىتايدا تۇراتىن قانداسىمىز, تاريحشى-عالىم, كٶرنەكتٸ جازۋشى, بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ س.ر.جانبولاتوۆتىڭ العى سٶزٸمەن باستالادى. بۇل تومعا قازاق حالقىنىڭ ۇلى جازۋشىسى م.ەۋەزوۆ پەن قىتاي حالقىنىڭ كلاسسيك جازۋشىسى لۋ شٷن شىعارماشىلىعىن, XX عاسىر باسىنداعى قازاق جەنە قىتاي ەدەبيەتتەرٸن, اتالعان ەكٸ ۇلى سۋرەتكەر شىعارمالارىنداعى ۇلتتىق دەستٷر جاڭاشىلدىق تاقىرىبىن سالىستىرمالى ەدەبيەتتانۋ عىلىمى تۇرعىسىنان زەرتتەگەن «مۇحتار ەۋەزوۆ جەنە لۋ شٷن» اتتى مونوگرافيياسى, سونداي-اق قىتايداعى قازاقتاردىڭ XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى ەدەبيەتٸن, ونىڭ ٸشٸندە پوەزيياسىنداعى ۇلت-ازاتتىق يدەيانى ارنايى قاراستىرعان «جىر-جەبە» اتتى زەرتتەۋٸ ەنگٸزٸلگەن.
«مۇحتار ەۋەزوۆ جەنە لۋ شٷن» اتتى زەرتتەۋدە XX عاسىر باسىنداعى قازاق جەنە قىتاي ەلدەرٸنٸڭ ەدەبيەتٸن, م.ەۋەزوۆ پەن لۋ شٷن شىعارمالارىنداعى ۇلتتىق دەستٷر مەن جاڭاشىلدىق مەسەلەلەرٸن, XX عاسىر باسىنداعى ەكٸ ەلدٸڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني-مەدەني, قال-احۋالىن سالىستىرا قاراستىرادى. ال «جىر-جەبە» اتتى مونوگرافيياسىندا قىتايداعى قازاق ەدەبيەتٸنە ۇلت-ازاتتىق يدەيانىڭ قاشان, قالاي تارالىپ, دامىعانىنا عىلىمي تالداۋ جاسايدى; ۇلت-ازاتتىق يدەياسىن جىرلاۋشى اقىنداردىڭ تاعدىر-تالايىن سول كەزدٸڭ تاريحي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايىمەن بايلانىستىرا قاراستىرادى; ۇلت-ازاتتىق يدەياسىن جىرلاۋشى اقىنداردىڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, سول ارقىلى ولاردىڭ تەك ساياسي ۇراننىڭ جەتەگٸنە ەرمەي, قايتا ولاردىڭ ەرقايسىسى كٶركەم ويدىڭ كٶشەلٸ نۇسقاسىن جاساپ كەتكەندٸگٸن اشىپ بەرەدٸ. د.مەسٸمحانۇلى تاريحي وتانىنا ورالعالى بەرٸ تۇراقتى تٷردە قازاقستان وقىرماندارى مەن زەرتتەۋشٸلەرٸنە قىتايداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ تۋرالى, قىتايداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى مەن دامۋ بەتالىسى جٶنٸندە كٶپتەگەن زەرتتەۋلەرٸن ۇسىنىپ كەلەدٸ. سونىڭ بٸر جارقىن مىسالى رەتٸندە, ونىڭ 1999 جىلى اكادەميك ر.نۇرعاليدىڭ جەتەكشٸلٸگٸندە قورعاعان «قىتاي قازاقتارى پوەزيياسىنداعى ۇلت-ازاتتىق يدەيا (1920-1950)» دەگەن تاقىرىپتاعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن اتاپ ايتۋىمىزعا بولادى. قىتايداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ ا.ٷلٸمجٸۇلى, ە.نايمانباەۆ, ك.مارالبايۇلى, ت.جولدىۇلى, د.شالعىنباي, ش.ەلعازىۇلى, م.رازدانۇلى قاتارلى اقىنداردىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارمالارىن ارقاۋ ەتكەن زەرتتەۋلەرٸ «جىر-جەبە» دەگەن اتپەن ٸ تومعا ەنگٸزٸلٸپتٸ. وسىلايشا عالىم اتالعان زەرتتەۋٸندە قىتايداعى ەيگٸلٸ قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن ولار جاساعان تاريحي دەۋٸردٸ بٷگٸن ازات سانامەن قاراستىرا وتىرىپ, ولاردى العاش رەت قازاقستاندىق ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اينالىمىنا ەنگٸزٸپ وتىر.
پروفەسسور دٷكەن مەسٸمحانۇلى سوڭعى شيرەك عاسىر اۋقىمىندا ەلٸمٸزدەگٸ قىتايتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدا ٶتە جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. قىتايتانۋ – بٷگٸنگٸ ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە كەڭٸنەن قانات جايىپ, تەز ٶسٸپ كەلە جاتقان ەلتانۋ عىلىمى. الايدا ونىڭ كٶكەيكەستٸلٸگٸن, ماقساتى مەن مٸندەتٸن ەر ەل سينولوگتارى ٶزٸنشە سيپاتتايدى. ول, ەرينە, ورىندى دا. سەبەبٸ, بۇل مەسەلەنٸ ەر ەل ٶزٸنٸڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ەلەۋەتٸ مەن مٷمكٸندٸگٸن جەنە سودان تۋىندايتىن ٶز مٷددەسٸ تۇرعىسىنان قاراستىرادى. ال قازاقستاندىق قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ كٶكەيكەستٸلٸگٸ, ماقساتى مەن مٸندەتتەرٸ دە تەك ٶز ەلٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸ مەن ەلەۋەتٸن باسشىلىققا الۋعا تيٸس. وسى ۇستانىم بويىنشا وتاندىق قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى سالاسىندا تەر تٶگٸپ جٷرگەن عالىمنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸ مەن عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەرٸ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ II تومىنا ەڭگٸزٸلٸپتٸ. «تاڭدامالى» زەرتتەۋلەر جيناعىنىڭ II تومى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاق ەدەبيەتٸ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, قر اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سەيٸت قاسقاباسوۆتىڭ العى سٶزٸمەن اشىلادى. مۇنداعى ەڭبەكتەردٸ دە ەلٸمٸزدە ەندٸ-ەندٸ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قىتايتانۋ عىلىمىنا قوسىلعان قوماقتى ٷلەس دەپ ايتۋىمىزعا ەبدەن بولادى.
ال عالىمنىڭ تاڭدامالى ەڭبەكتەرٸنٸڭ III تومىنا سوڭعى جىلداردا رەسپۋبليكامىزدىڭ ٸشٸ-سىرتىندا جارىق كٶرگەن زەرتتەۋ ماقالالارى توپتاستىرىلعان. مۇنداعى زەرتتەۋلەردٸڭ دەنٸ ەجەلگٸ تٷركٸلەر مەن قىتايلاردىڭ قارىم-قاتىناسى, ەجەلدەن كٶرشٸ ەكٸ حالىقتىڭ باعزى زامانداردان بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسىپ جاتقان ۇزىنا تاريح بويىنداعى رۋحاني, مەدەني بايلانىستارىنا ارنالعان ەڭبەكتەر. III توم قىتايدا تۇراتىن تاريحشى-عالىم, جازۋشى, قحر عىلىمىنا ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەر, قحر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ ج.مىرزاحانوۆتىڭ العىس سٶزٸمەن اشىلادى. ەسٸرەسە, وسى III تومدا «قازاق-قىتاي ەلدەرٸ مەدەني-رۋحاني قارىم-قاتىناسىنىڭ باستاۋ كٶزدەرٸ», «قىتاي, جاپونييا, موڭعولييا ەلدەرٸندەگٸ تٷركولوگييا عىلىمى», «كٶنە قىتاي جازبالارىنداعى تٷركٸ اقىندارى», ««وعىزناما» – ورتاق مۇرا». «ەجەلگٸ تٷركٸ ەدەبيەتٸ تاريحىن دەۋٸرلەۋدٸڭ باستى ۇستانىمدارى», «ەجەلگٸ قازاق تاريحىنداعى قىتاي قىزدارى» اتتى ەڭبەكتەر قازاق تاريحىنداعى كٶپتەگەن اقتانداقتاردىڭ ورنىن تولتىراتىن قۇندى دٷنيەلەر. بۇدان سىرت, دٷكەن مەسٸمحانۇلىنىڭ باعزى زاماننان بٷگٸنگە دەيٸنگٸ قازاق-قىتاي قاتىناستارىنا, قىتايداعى قازاقتارعا قاتىستى وتاندىق جەنە شەتەلدٸك مەرزٸمدٸ باسپاسٶز بەتتەرٸندە ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ جارييالاعان ەڭبەكتەرٸن دە وسى ٸٸٸ تومنان وقۋعا بولادى. سونداي-اق «قازاقتىڭ ەرتەدەگٸ ساۋداسى», «ەجەلگٸ ورتا ازييا ەلدەرٸ ەدەبيەتٸنٸڭ قىتايدىڭ كلاسسيكالىق ەدەبيەتٸنە ەسەرٸ», «جالعىز تال كٶرسەڭ قيماي جٷر», «قىتايداعى قازاقتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋ بەتالىسى», «تامىرعا تاعزىم» قاتارلى ەڭبەكتەرٸنٸڭ اتتارىن اتاساق تا, عىلىمنىڭ اتالعان سالا بويىنشا قۇنى مەن ٶزەكتٸلٸگٸن اڭعارۋعا بولادى. عالىم سٶز بولىپ وتىرعان تومداعى ەڭبەكتەرٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىسىنداعى الىپ كٶرشٸسٸمەن تاريحي-مەدەني قاتىناسىنىڭ قىرى مەن سىرىن بايىپپەن تارازىلاپ, قىتاي تٸلٸندەگٸ تىڭ دەيەك, تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, تٷركولوگييا عىلىمى مەن قىتايتانۋ سالاسىنا مٷلدە تىڭ كٶزقاراستارىن ۇسىنادى.
قورىتىپ ايتقاندا, عالىم-ۇستاز, پروفەسسور د.مەسٸمحانۇلىنىڭ بۇل ٷش تومدىقتاعى زەرتتەۋلەرٸ قازاق ەدەبيەتتانۋ, سالىستىرمالى ەدەبيەتتانۋ, شىعىستانۋ, مەدەنيەتتانۋ عىلىمى سالاسىنداعى ماماندارعا, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق ەدەبيەتٸ, شەتەل ەدەبيەتٸ, ەدەبيەتتانۋ, قىتايتانۋ, مەدەنيەتتانۋ, دٸنتانۋ سالاسىندا ٸزدەنٸپ جٷرگەن جاس عالىمدارعا ارنالعان. سونداي-اق ۇزىنا عاسىر بويىنداعى قازاق جەنە قىتاي قوعامىن, ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسىن, ەكٸ ەلدٸڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن, مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸن بٸلگٸسٸ كەلەتٸن جالپى وقىرمان ٷشٸن عىلىمي دا, تانىمدىق تا قۇنى جوعارى دٷنيەلەر.
د.مەسٸمحانۇلىنىڭ ٸزدەنٸستەرٸ قازاق جەنە قىتاي ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸن كەلەشەكتە تيپولوگييالىق تۇرعىدان جان-جاقتى سارالاۋعا, سٶيتٸپ تٷركٸتانۋ مەن قىتايتانۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردٸڭ ٸرگەلٸ سيپاتىن ارتتىرۋعا ٷلەس قوساتىنى داۋسىز.
ش.ىبىراەۆ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
