بايقوڭىردان عارىشقا جٶنەلتٸلٸپ جاتقان «روسكوسموس» زىمىراندارى اسا ۋلى گەپتيلدٸ پايدالانادى. اتالعان جانارماي تٷرٸن قولدانۋدان باتىس ەلدەرٸنٸڭ بارلىعى باس تارتقان. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە ۋلى گەپتيلگە تٷبەگەيلٸ تىيىم سالىنعان.
گەپتيلدٸڭ كەسٸرٸنەن بايقوڭىر ٶڭٸرٸندەگٸ تۇرعىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ونكولوگييالىق اۋرۋمەن الىسىپ, جاڭا تۋعان سەبيلەردٸڭ اقىل-ەسٸندە اۋىتقۋلار بايقالىپ وتىر.
مەسكەۋ بولسا بايقوڭىر تابيعاتى مەن ايماق تۇرعىندارىن قاتەرلٸ دەرتكە ۇشىراتقان ەرەكەتٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. كرەملدٸڭ بۇعان ٶتەماقى تٶلەۋدەن جالتارىپ جٷرگەنٸنە تالاي جىلدىڭ جٷزٸ بولدى.
قازاقستاننىڭ زاڭ شىعارۋ ورگاندارى رەسەيدٸ وسى شىعىنداردىڭ ورنىن تولتىرۋعا مەجبٷرلەيتٸن زاڭ تەتٸكتەرٸن قاراستىرۋدا.
وداقتاسىمىز “بايقوڭىر” عارىش كەشەنٸن 1994 جىلدان بەرٸ جالعا الىپ, قالاۋىنشا پايدالانىپ كەلەدٸ. بۇل ارادان ەسكەري ٸس-قيمىل كەزٸندەگٸ زىمىراندار دا ۇشىرىلادى.
12 مامىردا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى رەسەيگە جالعا بەرٸلگەن “بايقوڭىر” عارىش كەشەنٸندەگٸ احۋالدى تالقىلاعان بولاتىن. حالىق قالاۋلىلارى گەپتيل جانارمايىن قولداناتىن زىمىرانداردىڭ ەكولوگييانى ۋلاپ جاتقانىن اشىق ايتىپ, تەز ارادا شارا قولدانۋدى تالاپ ەتكەن.
سوڭعى 20 جىلدا «روسكوسموس» «بايقوڭىر» عارىش كەشەنٸنەن «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشىن 110 رەت ۇشىرىپ, ونىڭ 11-ٸ اپاتقا ۇشىرادى.
“كرەمل بۇل مەسەلەنٸ ەلەپ-ەسكەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ەلگە جانى اشىپ وتىرعان جوق. شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋدى ويلامايدى دا. بايقوڭىردىڭ ەكولوگييالىق احۋالى مٷشكٸل. حالىق ۋمەن تىنىستاپ جٷر. قازاقستان بيلٸگٸ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, كرەملگە ماتەريالدىق شىعىندى تٶلەتۋدٸ مەجبٷرلەمەسە, جاعداي اۋىرلاعان ٷستٸنە اۋىرلاي تٷسەدٸ”, – دەيدٸ ساراپشىلار.
قازاقستانداعى سوڭعى كەزدە “قىزىل كٸتاپقا” ەنگەن كيٸكتەردٸڭ جاپپاي قىرىلىپ جاتقانى دا وسى گەپتيلدٸڭ كەساپاتىنان بولىپ وتىر. 2015 جىلى دا «بايقوڭىردا» زىمىرانداردى ۇشىرۋدان كەيٸن قازاق دالاسىندا كيٸكتەر قىرىلىپ قالعان ەدٸ.
“روسكوسموس” زىمىرانداردى ۇشىرۋعا تٸرشٸلٸك اتاۋلىنىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, تٶڭٸرەگٸن تٷگەل لاستايتىن ۋلىلىعى اسا جوعارى گەپتيلدٸ پايدالانىپ كەلەدٸ. گەپتيل جانارمايى ۋلىلىعى بويىنشا بٸرٸنشٸ ساناتتا تۇرادى ەكەن. باتىس ەلدەرٸندە مۇنى پايدالانۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان.
تۋراسىن ايتقاندا رەسەيدٸڭ بٸر تال زىمىرانىنان قازاقستاننىڭ قورشاعان ورتاسىنا كەلەتٸن زييان شاش-ەتەكتەن. ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىنا ونداعان توننا گەپتيل تٶگٸلٸپ, توپىراقتى, سۋدى, اۋانى لاستاپ, جانۋارلار تٷگٸلٸ ادامداردى اۋىر دەرتكە ۇشىراتىپ وتىر.
بٸراق بۇل كرەملدٸ الاڭداتىپ وتىرماعان سىندى. وداقتاسىمىز وسى جىلى “بايقوڭىر” عارىش ايلاعىنان اۋزى-مۇرنىن گەپتيلگە تولتىرعان تاعى ٷش زىمىران ۇشىرۋدى جوسپارلاپ قويعان.
ٶتەماقى تالاپ ەتۋ كەرەك
وسى مەسەلەگە بايلانىستى مەجٸلٸسمەندەر رەسەيدٸڭ «بايقوڭىردى» پايدالانۋ قاعيدالارىن قاتاڭداتۋدى كٶزدەيتٸن زاڭ قابىلداماق. قۇجاتتا رەسەيدەن شىعىندى تالاپ ەتۋ شارتى, ياعني ٶتەماقى تٶلەۋ, ەكولوگيياعا كەلتٸرگەن ماتەريالدىق شىعىندار دا كٶرسەتٸلەدٸ دەپ جاتىر.
قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى مارات سىزدىقوۆ مەجٸلٸستٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا رەسەيدٸڭ ەكولوگييالىق شىعىنداردى ٶتەۋدٸ سٶز جٷزٸندە ماقۇلداعانىمەن, ٸس جٷزٸندە باسىن الا قاشىپ, بيۋروكراتييالىق قۋلىققا سالىپ وتىرعانىن ايتتى.
«2018 جىلى «بايقوڭىر» عارىش كەشەنٸندە ورىن العان اپاتتان كەيٸن كرەمل ەكولوگيياعا كەلتٸرگەن وراسان زيياننىڭ ورنىن تولتىرمادى. قازاقستانعا كٶك تيىن تٶلەگەن جوق. «سويۋز-فگ» عارىش زىمىران تاسىعىشى اپاتقا ۇشىراپ, 22 توننا زىمىران مايى ٶڭٸردەگٸ تەرريتوريياعا تٶگٸلگەن بولاتىن» - دەدٸ ول.
2013 جىلى «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشى اپاتقا ۇشىراعان كەزدە دە, «سويۋز-فگ» زىمىران تاسىعىشى قۇلاعاندا دا ٶتەماقى تٶلەنبەگەن. ول كەزدە دە زىمىراننان تٶگٸلگەن 600 توننا گەپتيل تابيعاتتى لاستاپ, ەكولوگيياعا تارالىپ كەتكەن بولاتىن. ونىڭ قۇرامىندا ازوت تەتراوكسيدٸ مەن كەروسين بولعان.
قازاقستاننىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلٸگٸ اپاتتىڭ شىعىنىن 13 ميلليارد تەڭگەگە باعالاعان. بۇل 86 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى.
رەسەي ماتەريالدىق شىعىندى تٶلەۋدەن باس تارتىپ وتىر
پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرلان نىعماتۋللين بايقوڭىرداعى قۇلاعان زىمىرانداردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا ماتەريالدىق كٶمەك بەرٸلەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«كرەمل? بٸزدٸڭ ازاماتتار نە ٷشٸن مۇنداي بيۋروكراتييادان زارداپ شەگۋٸ كەرەك!» - دەدٸ مەجٸلٸس تٶراعاسى.
نىعماتۋلين قر تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييا جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ باعداد مۋسيننەن رەسەيدٸڭ عارىش كەشەنٸن پايدالانۋىنىڭ تەرتٸپتەرٸ بويىنشا جوبالىق قۇجاتتاردى ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. وندا قويىلاتىن نەگٸزگٸ تالاپتاردى دا اتاپ ٶتتٸ.
قاۋٸپتٸ زىمىراندار
سentral.asia-news پورتالىنا پٸكٸر بٸلدەرگەن قاراعاندى ەكولوگييالىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى دميتريي كالمىكوۆ قاۋٸپتٸ زىمىرانداردىڭ قالدىقتارى الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ٷيلەرگە دە قۇلاۋى مٷمكٸن دەپ توپشىلايدى.
«تەز ارادا قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن ەزٸرلەپ, بايقوڭىر ماڭىنداعى حالىقتى قاۋٸپسٸز تەرريتورييالارعا كٶشٸرۋدٸڭ ەرەكەتٸن قامداۋىمىز كەرەك. ٶيتپەگەن جاعدايدا بەيبٸت تۇرعىندار زارداپ شەگٸپ, قايعىلى جاعداي ورىن الۋى مٷمكٸن»,- دەيدٸ كالمىكوۆ. ەكولوگ مامان ۋلى گەپتيلدٸڭ تەك ٶز ورنىندا عانا ەمەس, ٸرگەلەس ٶڭٸرلەرگە تارالىپ, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ال "بايقوڭىر ەكو مونيتورينگ" ەكولوگييالىق قوعامدىق قورىنىڭ تٶراعاسى مارات دەۋلەتباەۆتىڭ ايتۋىنشا رەسەي اتموسفەراعا ونداعان توننا گەپتيل قالدىقتارىن تاستاعانى ٶز الدىنا, قازاقستاننان جالعا الىنعان اۋماقتارعا ۋلى قالدىقتاردى كٶمٸپ, جەرٸمٸزدٸڭ استىن دا, ٷستٸن دە لاستاۋدا.
"بۇل اۋداندا ونكولوگييالىق اۋرۋلار مەن ٶلٸم-جٸتٸم كٶپ. سونىڭ ٸشٸندە بالالار مەن جاڭا تۋعان نەرەستەلەر اراسىندا فيزيولوگييالىق اۋىتقۋلار كٶپتەپ تٸركەلٸپ جاتىر", - دەپ اتاپ ٶتتٸ مارات دەۋلەتباەۆ.
مەجٸلٸس دەپۋتاتى اسقاربەك ٷيسٸمباەۆ ەلٸمٸزدە “قىزىل كٸتاپقا” ەنگەن كيٸكتەردٸڭ جاپپاي قىرىلۋى رەسەيدٸڭ "بايقوڭىرداعى" اەروعارىشتىق قىزمەتٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى دەپ وتىر.
2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا قازاقستاندا 132 مىڭنان استام كيٸك قىرىلدى. 2014 جىلى بۇل جانۋارلاردىڭ قىرىلۋى 256 مىڭعا جەتتٸ.
"بۇل ناعىز قاسٸرەت بولدى, كيٸكتەر — حالقىمىز ٷشٸن كيەلٸ جانۋار", — دەيدٸ ٷيسٸمباەۆ.
كەڭەستٸك كەزدەن “مۇراعا” قالعان قورشاعان ورتانى جويۋ تەسٸلٸ
رەسەيدٸڭ ەكولوگيياعا ەنجار قارايتىنى كەڭەس دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن قازاقستاندىقتارعا جاقسى بەلگٸلٸ.
1949-1989 جىلدارى مەسكەۋ سەمەيدە تۇراتىن مىڭداعان, ون مىڭداعان تۇرعىننىڭ تالاپ-ارىزىنا قۇلاق اسپاي وسى ارالىقتا 460-قا جۋىق يادرولىق سىناق ٶتكٸزدٸ.
جاپونييالىق-قازاقستاندىق بٸرلەسكەن زەرتتەۋ ۇيىمى سەمەي ماڭىندا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اراسىندا ەرتٷرلٸ ونكولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ, تۋا بٸتكەن پاتولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ جەنە جٷرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ ٶتە جوعارى دەڭگەيٸن انىقتاعان بولاتىن.
بۇل اقپاراتتار EurasiaNet-تٸڭ 2016 جىلعى بايانداماسىندا حابارلاندى.
قازٸر رەسەي اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن ساتىپ الۋ ٷشٸن قازاقستانعا قىسىم كٶرسەتٸپ باعۋدا. رەسەيدٸڭ اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى ەلەمدە ساپاسىز, سەنٸمسٸز دەپ تانىلعان. رەسەيدٸڭ قازاقستانعا جاساپ وتىرعان ەرەكەتتەرٸ كەزٸندە ۋكراينانىڭ چەرنوبىلٸندە ٸسكە اسقان بولاتىن. سول ۋاقىتتا رەسەيدە ەزٸرلەنگەن رەاكتورداعى كەرنەۋدٸڭ كٷشەيۋٸ مەن رادياتسييانىڭ مٶلشەرٸنٸڭ ارتۋى 1986 جىلعى چەرنوبىل اپاتىنا ەكەپ سوقتىرعانى قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندىقتاردى دا بەي-جاي قالدىرمايدى.
دەرٸگەرلەر ٶلٸم جاعدايلارىنىڭ بارلىعىن جارىلىسپەن تٸكەلەي بايلانىستىردى. بٸراق كەيٸنگٸ جىلدارداعى اقپاراتتار بويىنشا مىڭداعان ادامدار ۋكراينادا, كٶرشٸلەس رەسەي مەن بەلارۋستە رادياتسييالىق زاقىمدانۋدان قايتىس بولدى دەگەن اقپاراتتار شىعىپ جاتىر. سوندىقتان بايقوڭىر مەسەلەسٸندە تەز ارادا زاڭ شەڭبەرٸندە شەشٸم قابىلداۋ قاجەت-اق.
دايىنداعان, بەكبولات قارجان
ماقالا central.asia-news.com ماتەريالى نەگٸزٸندە ەزٸرلەندٸ
