بابادان قالعان عيبرات
بەيدٸبەك بابادان تارايتىن ۇلى جٷزدٸڭ سۋان تايپاسىنىڭ, ودان بەرٸ توقارىستاننان تارايتىن مىرزامكەلدٸنٸڭ تۋماتايى ۇرپاقتارىنىڭ شەجٸرەسٸ, ونىڭ ٸشٸندە بي سالپىقتىڭ ٶمٸرٸ مەن تۇلعالىق قاسيەتٸ ارقىلى ٶربٸپ وتىرادى. مىرزامكەلدٸ باباسىنىڭ ٶمٸر جولىنىڭ «اقتابان شۇبىرىندى» جىلدارى التايعا قاراي تاۋ ساعالاپ كٶشۋٸ, اتاجاۋ جوڭعاردان ازات ەتٸلگەن اتامەكەنگە قايتا قونىستانۋ, كەنجەسٸ تۋماتايدىڭ ابىلاي حانمەن قارايلاس, زامانداس بولۋى جەنە ەل-جۇرت ٷشٸن اتقا قونىپ, ەرلٸكتٸڭ ەرەن ٷلگٸسٸن كٶرسەتە وتىرىپ, قازاقتىڭ دارابوزى قابانباي باتىرمەن تٸزە قوسىپ, جوڭعارلاردى تالقانداۋدا قايسارلىعىمەن جۇلدىزداي جارقىراپ, ماتاي تاۋىنىڭ باسىنا تۋ تٸككەنٸ تاريحي شىندىقپەن جاناسىپ جاتىر.
مٸنە, ۇرپاعىنا ۇران بولعان تۋماتايدىڭ شٶبەرەسٸ سالپىق بيدٸ مۇقىم سۋان, البان, نايمان, جالايىردىڭ اپاحان (اپاحاڭ) اتاۋى دا تەگٸن ەمەس-اۋ. اقىندىق تولعاۋلارى مەن نايماننىڭ قىزايى شونجارمەن, جالايىردىڭ ەجٸباي بولىسىنا, الباننىڭ الجانىنان تارايتىن قايرانباي بولىستاردى توسىلدىرعان ساليقالى سٶزدەرٸ اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, بٷكٸل سۋانعا «بي سالپىق» اتاندى. ٶسٸپ-ٶنٸپ ەكەسٸ ٸلەشتەن ەنشٸسٸنە شارۋاعا ىڭعايلى كەلەتٸن قۋ ٶزەنٸنٸڭ شىعىسى مەن قورعاس ٶزەنٸنٸڭ ٸلەگە قۇيار تۇستاعى قۇيقالى القاپتى جەنە جاركەنت ٶڭٸرٸنٸڭ كٶركٸ بەلجايلاۋداعى قويتاس, اياقساز, اقتاستى جەنە باساتقاراعاي قويناۋىن الۋى ونىڭ قابٸلەت-قارىمىنىڭ اۋقىمدى ەكەنٸن ايقىنداپ-اق تۇر ەمەس پە?!
تەگٸنە تارتقان زەرەكتٸگٸنە باسىپ, ەنشٸسٸن العان سوڭ قاراپ جاتپاي اتاكەسٸپ مال شارۋاشىلىعىنا دەمەۋ بولسىن دەگەن نيەتپەن ديقانشىلىققا دا بەت بۇرىپ, توعان قازدىرىپ, ەگٸن ەگۋمەن اينالىسادى. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەل اۋزىندا ساقتالعان «سالپىق ٶستەڭ», «سالپىق توعان», «سالپىق ارىق» اتتى جەر اتاۋلارى سول قاراكەتتەرٸنٸڭ ٶشپەس بەلگٸسٸ.
شارۋانىڭ ىڭعايىنا قاراي ساۋدانى دا دٶڭگەلەتٸپ, ٷلكەن, كٸشٸ تٷركٸستاننىڭ اتاقتى باي ساۋداگەرلەرٸمەن ارالاسىپ, قويتۇياق, تايتۇياق التىن, كٷمٸستەرمەن ساۋدا جٷرگٸزۋٸ, تەشكەن, سامارقانعا باراتىن كەرۋەندەردٸ باسقارۋى اتامىزدى تاعى بٸر قىرىنان ەيگٸلەپ, «ساۋدا سالپىق» اتاندىرعان.
ارى-بەرٸ ٶتكەن كەرۋەن تاۋارلارى اينالىمىن رەسٸمدەيتٸن, قاتىناس قاعازدارىنا باساتىن بٸرٸ التىننان (1853 ج.) قىتايدىڭ كٷرە قالاسىندا, ەكٸنشٸسٸ – گاۋحارتاستان ورىسشا جازۋى بار بٸزدٸڭ لەپسٸدە جاسالعان ەكٸ مٶرٸ بولعاندىعى ول كٸسٸنٸڭ ساۋدا سالاسىنداعى ٶزٸندٸك ورنىن ايشىقتاپ تۇرۋىنىڭ بۇلتارتپاس دەلەلٸ.
وسىنشاما باق-دەۋلەتتٸ اياماي بەرگەن جاراتۋشى, قايعى مەن قاسٸرەتتٸ دە جولداپ سىناپ وتىرعان. 1855 جىلعى قويان جىلى جۇتتا بار مالىنان جەنە ونىڭ ارتىنان كەلگەن سٷزەك اۋرۋىنان بار بالا-شاعاسىنان ايىرىلىپ, ەل ٸشٸندە «قۋباس سالپىق» اتانادى. مۇنداي سۋىق حاباردى ەستٸگەن اعايىن-تۋىس, كٶرشٸ جاتقان البان, جالايىر, ات تٶبەلٸندەي تٶرەلەر مەن سۋاننىڭ يگٸ جاقسىلارى قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, قولدان كەلگەن كٶمەكتەرٸن كٶرسەتٸپ دەمەۋشٸلٸك جاسايدى. سۋاننىڭ تٶبە بيٸ اقشا رۋىنان شىققان قوجبانبەت بيدٸڭ كٶڭٸل ايتا كەلٸپ: «... ە, اپاحاڭ! مالىڭ مەن بالا-شاعاڭنىڭ قىرىلىپ قالعانى اللانىڭ ٸسٸ بولار. ەگەر بۇل تاجال سەنٸ الىپ كەتسە, سەندەي اپاحاندى مىنا سۋان قايدان تابادى...» دەپ كٷيزەلە باسۋ ايتۋى زەردەلٸ جانعا كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتسا كەرەك.
شىعارما يەسٸ ٶزٸنٸڭ كەيٸپكەرٸن بٸرجاقتى داڭعازا ماقتانعا سالماي, كەدٸمگٸ كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن پەندە ەكەندٸگٸن, ونىڭ دا قاتەلٸكتەرگە بوي ۇرعاندىعىن, سٶيتە تۇرا قانشاما كەدەرگٸ مەن قيىندىقتارعا مويىماي جەڭە بٸلگەندٸگٸن, سٶز قۇدٸرەتٸن پايدالانا وتىرىپ اسا شەبەرلٸكپەن سومداعان.
بۇلاردىڭ بەرٸن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزسەڭٸز, كٸتاپتىڭ «تەكتٸلٸك تەگەۋرٸنٸ نەمەسە تەگٸنە قاراي ۇرپاعى» اتتى بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸندە سالپىق ٸلەشۇلىنىڭ بار عۇمىرىنداعى وسىناۋ قام-قارەكەتٸنٸڭ بەرٸ دە قازاقى تانىم-تٷيسٸكتەن تامىر تارتقاندىعىمەن بٸرگە ٸشكٸ رۋح پەن پاراسات-پايىمىنىڭ دا ەلەۋەتٸ جوعارى ەكەندٸگٸن ايقىن كٶرسەتٸپ تۇر.
«باباقونىس – قۇت مەكەن» اتالاتىن ەكٸنشٸ بٶلٸمدە اسانقايعى بابامىز ايتقانداي جەرۇيىق جەتٸسۋدىڭ شۇرايلى ٶلكەسٸ جاركەنت جەرٸنٸڭ تابيعاتى, تاۋلارى مەن ٶزەن-كٶلدەرٸ تٸلگە جەڭٸل تەڭەۋلەرمەن ناقىشىنا كەلتٸرە ايشىقتالعان. قازاق ٷشٸن تۋعان جەردٸڭ ساف تازا اۋاسىنان, تاۋدى جارىپ, تاستى اعىزعان اساۋ ٶزەنٸنەن, كٶك مايسا شالعىنىنان اسا قاسيەتتٸ جۇماق مەكەن جوق ەكەنٸن, جٷرەگٸڭمەن سەزٸنٸپ, ساناڭمەن تٷيسٸنەسٸڭ.
ال «سالپىق بابا دەۋٸرٸ» بٶلٸمٸندە ٷزەڭگٸلەس بولعان ەل اعالارى, بيلٸك تٸزگٸنٸن قولدارىنا بەرٸك ۇستاپ زامانىندا جۇرتىنىڭ ايبىنى بولعان – قوجبانبەت, قارامەندە, شەنتٸ, سادى, تانا, دەۋلەت, مالدىباي بيلەر, اتامەكەننٸڭ قورعانى بولعان ارالباي, بٶلەك, ساتاي, باعاي, شويناق, ۇزىنمۇرت, ۇزاق, ەتٸكە, نۇرجەكە سەكٸلدٸ جۇرتىنا اڭىز بولعان جاۋجٷرەك باتىرلار تۋرالى كٶپتەگەن مەلٸمەتتەرگە قانىعىپ, ەلدٸڭ, جەردٸڭ تاريحىنا دەگەن ماقتانىشتان مارقايىپ, سٷيٸسپەنشٸلٸك سەزٸمگە بٶلەنەسٸڭ.
كەلەسٸ «اتاسىن ۇمىتقان باتاسىز قالار» بٶلٸمٸندە ەكەسٸ اقىن, ەتنوگراف ەدەپحان تٶرەحانۇلىنىڭ:
قادٸرمەندٸ حالقىنا, سىيلى بولعان ەلٸنە,
كٶك كٷمبەزٸن ورناتىپ ٶزٸ تۋعان جەرٸنە.
دٷركٸرەتٸپ اس بەرگەن سالپىق بيگە جاقىباي
كٸندٸك كەسٸپ, كٸر جۋعان بەلجايلاۋدىڭ بەلٸندە, –
دەگەن ٶلەڭٸنٸڭ بەتاشار بولىپ باستالۋىنىڭ ٶزٸ, باباعا دەگەن قۇرمەتتٸڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ٷزٸلمەي كەلە جاتقان اسىل قاسيەت ەكەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە?! وسىنداي ٸزگٸ قاسيەتتٸ پٸر تۇتقان بۇل ەۋلەتكە كٶرگەن, وقىعان, ارالاسىپ سىيلاسقان ادامداردىڭ ريياسىز العىس ايتارى سٶزسٸز. سەبەبٸ 2008 جىلى قولعا الىنىپ ەكە مەن بالا اياعىنان تٸك تۇرىپ, ٶزبەكستاننىڭ حورەزم وبلىسىنان الىنعان كٷيدٸرٸلگەن سارى كٸرپٸشتەن سالپىق بابانىڭ ەڭسەلٸ كەسەنەسٸنٸڭ قايتا جاڭارتىلۋى, باباعا, اتا-انا ارۋاعىنا ارناپ اس بەرٸلۋٸ, عاسىرلار بويى جادىمىزعا سٸڭگەن اتا سالتقا, ەدەت-عۇرىپقا بەرٸكتٸكتٸڭ, قوشەمەتتٸڭ شىرقاۋ شىڭى ەكەندٸگٸن ەرٸكسٸز مويىندايسىز.
ەندٸگٸ «ۇرپاققا جەتكەن مەڭگٸلٸك» بٶلٸمٸ سالپىق بيدٸڭ جەر داۋى, جەسٸر داۋى دەگەندەي, قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان, ەل اراسىندا بولىپ تۇراتىن داۋ-دامايداعى ايتقان كەسٸمدەرٸ. مەسەلەن: قىزايعا بارىپ قايتقان قىز داۋى, البان قايرانباي قاجىمەن سٶز قاقتىعىسى, جالايىردىڭ ەجٸباي بولىسىنا قۇدا تٷسٸپ بارۋى, تاعى باسقالار. سونىمەن قاتار كەلەشەككە رۋحاني ازىق بولار تەربيەلٸك ماعىناسى تەرەڭ قاناتتى سٶزدەرٸ مەن ۇرپاعىنا امانات ەتكەن ٶسيەت سٶزدەرٸ ەدەمٸ ٶرنەكتەي قييۋلاسىپ, تاسپاداي ٶرٸلگەن.
ەل مەن جەر تاريحى ۇرپاق ساناسىندا قايتا جاڭعىرىپ, مەڭگٸلٸككە تاسقا باسىلدى دەگەن سٶز. سونداي-اق رۋحانييات داريياسىنا مٶلدٸرلٸگٸ زەڭگٸر كٶكتەي, شاپاعاتى تالاي رۋحقا ەم بولارلىق تاعى بٸر شيپالى بۇلاق كەلٸپ قوسىلدى. زامانا قاتپارىندا شاڭ باسقان تۋعان جەر شەجٸرەسٸنٸڭ تاعى بٸر پاراعى ايقارا اشىلىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن قوسا «ەلٸم, جەرٸم!» دەپ حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن پاراساتتى تۇلعا سالپىق بيدٸڭ دە تاريحتاعى ورنى ايقىندالدى. قالامگەردٸڭ كٶپشٸلٸكە ارناعان وسىناۋ ەرەن ەڭبەگٸ, جۇرتشىلىق جٷرەگٸنەن ورىن تاۋىپ, ٸلتيپاتىنا بٶلەنەتٸنٸنە بەك سەنٸمدٸمٸن. وقىرمان قاۋىمعا جول تارتقان «بي سالپىق» كٸتابىنا, سەت ساپار!
قالي يبرايىمجانوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ, تاريحشى
