ەلبەتتە, سانكتسييا سول ەلدٸڭ قارجى سالاسىنىڭ اقساۋىنا دا تٷرتكٸ بولۋدا. ياعني, رۋبل ەلسٸرەدٸ. ال ونىڭ سالقىنى تەڭگەگە دە تييۋدە دەيدٸ ساراپشىلار.
سونداي-اق اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا «سوعىسى», مۇناي باعاسىنىڭ بٸر كٶتەرٸلٸپ, بٸر تٷسۋٸ سيياقتى فاكتورلار تەڭگەنٸڭ قۇلدىراۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ دەگەندٸ ايتادى.
وسى مەسەلە جٶنٸندە بەلگٸلٸ كەسٸپكەر, «بايتاق بولاشاق» ەكولوگييالىق اليانسىنىڭ تٶراعاسى, قوعام بەلسەندٸسٸ ازاماتحان ەمٸرتاي مىناداي وي ايتادى:
– قۇرمەتتٸ ازاماتحان مىرزا! قازٸر تەڭگە قۇلاپ, دوللار باعامى قاتتى ٶسٸپ بارادى. مۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ نە, قالاي ويلايسىز, نە ايتاسىز بۇعان?
– بٸز مىنانى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك: رەسەيگە قارسى سانكتسييالار قويىلادى دەگەن سٶزدٸڭ ايتىلعانى سول ەدٸ, دوللار باعامى كٶتەرٸلٸپ كەتتٸ. بۇل ناقتى بٸر ەكونوميكالىق جاعدايدان بولىپ وتىر ما, ەلدە بٸر ٷرەيدەن عانا پايدا بولعان يمپۋلس پا?
ەرينە, بۇل ٷرەيدەن پايدا بولعان يمپۋلس. بٸراق دوللاردىڭ كٶتەرٸلگەنٸ بٸرەۋگە ٷرەي بولسا, ەندٸ بٸرەۋلەرگە پايدا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, ۆاليۋتا ساۋداگەرلەرٸنە دوللار ٶسكەنٸ مىقتى پايدا ەكەلەدٸ.
ال ۆاليۋتا ساۋداگەرلەرٸ دەگەن كٸم? بۇل بٸرٸنشٸدەن, بانك قوجايىندارى, وليگارحتار جەنە تاعى باسقالار. ولار تەڭگەگە تٶمەن كۋرسپەن دوللار الىپ, دوللار قىمباتتاعاندا قايتا ٶتكٸزۋ ارقىلى پايداعا كەنەلەدٸ.
مۇنى ماتەماتيكالىق تٷردە وڭاي تٷسٸنۋگە بولادى. سوندىقتان, جاعدايدى مەملەكەت تاراپىنان تٷسٸندٸرەتٸن ۇلتتىق بانك قازٸرگٸ جاعدايدى ەلسٸزدٸك دەپ كٶرسەتۋدە. ناقتى باقىلاۋعا الماي وتىر. بايقاساڭىز, دوللار 319-دان بٸردەن 365-كە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. ودان كەيٸن 355-كە قايتا تٷستٸ. سوسىن 372-گە باتىپ, قايتا تٷستٸ, 380-گە بارىپ تاعى تٷستٸ.
اقىرى 387-گە دەيٸن ٶسٸپ, سوسىن تاعى تٷستٸ… سەبەبٸ نە? ٶيتكەنٸ ۇلتتىق بانك دوللار باعامىن باقىلاماي وتىر. قاۋقارسىز دەپ ايتا المايمىن, باقىلاي الماي وتىر.
بٸزدە ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر جەتكٸلٸكتٸ. ولاردىڭ بەرٸنٸڭ ٶز قوجايىندارى, اكتسيونەرلەرٸ بار. ولار – ٶز قاراجاتىن دوللاردا ۇستاپ وتىرعان ٷلكەن وليگارحتار. جەر استى بايلىعىن شەتەلگە ساتىپ وتىرعان, تٷرلٸ ينۆەستيتسييانى شەتەلدەن ەكەلٸپ, جوبالار جاساپ وتىرعاندار. ولار ٷشٸن دوللار باعامىنىڭ ٶسكەنٸ ٶتە پايدالى. پايداعا كەنەلٸپ وتىر.
ال بٸزدٸڭ ۇلتتىق بانكتٸڭ باسشىلارى ولارعا ٶز سٶزٸن جٷرگٸزە الماي وتىر. ەسٸڭٸزدە بولسا, كەزٸندە مارچەنكو ۇلتتىق بانك تٶراعاسى بولعان كەزدە وسى جايت باقىلاۋدا بولدى: ۇلتتىق بانك كٶپتەگەن ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەرمەن قاقتىعىسقا ۇشىراعان.
ال بٷگٸنگٸ ۇلتتىق بانك ٸشتەڭە ٸستەي الماي وتىر. ونىڭ سەبەبٸ دە ٶتە كٶپ, سونىڭ بٸرٸ – ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستارى جوعارى بولعاندىقتان, ولار ٶز دەگەنٸن ٸستەتكٸزٸپ وتىر. ەكونوميكانىڭ كٶلەڭكەلٸ جاعى بار.
ەگەر بٸز سول كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكانى باقىلاماساق, بٸزدٸڭ تەڭگەمٸزگە قاتتى ەسەر بەرەدٸ. مىسالى, 2015 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا, رەسەيدە سىرتقا شىعاتىن قاراجاتتى ەسەپتەگەن كەزدە 400 ملرد دوللار دەگەن ەسەپ ايتىلعان.
ال ەندٸ قازاقستاننىڭ سىرتقا كەتەتٸن قاراجاتى بۇدان 10 ەسە از دەسەك, بۇل 40 ملرد دوللار. 40 ملرد دوللاردى 365 كٷنگە بٶلەتٸن بولساق, ەكونوميكانىڭ كٶلەڭكە جاعى كٷنٸنە 100 ملن دوللارعا سۇرانىس تۋعىزىپ وتىر.
ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر قازاقستاندىق قور بيرجاسىنان دوللار ساتىپ الۋدا. وسىلايشا جالعان سۇرانىس تۋعىزۋدا. ۇلتتىق بانك: نارىق بٷگٸن دوللاردىڭ ناقتى باعامىن ايتتى دەيدٸ. بۇل دا جالعان اقپارات. ەكونوميكانىڭ كٶلەڭكەلٸنەن جاعىنان بولىپ وتىرعان.
بٸزدە بٷگٸندە قاراجات باقىلاۋ كوميتەتٸ بار, جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق اگەنتتٸك بار, تٷرلٸ مەملەكەتتٸك فيسكالدىق مەكەمەلەر بار. ولار نەگە وسى مەسەلەنٸ باقىلامايدى?
ولار نەگە ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ, ۇلتتىق بانكتٸڭ جۇمىسىن تەكسەرمەيدٸ? ال ەگەر قازاقستاندىق قور بيرجاسى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ول بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٷلكەن ايىرباستاۋ پۋنكتٸ. كٶشەدە قاپتاپ تۇرعان كەدٸمگٸ ايىرباس ورنى سيياقتى. مەنٸڭ ايتارىم, قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ ناقتى ەكونوميكاسى ەشقانداي دا داعدارىسقا ۇشىرايتىن جاعدايدا ەمەس. تەك وسى جالعان قاراجات اينالىمىنىڭ كەسٸرٸنەن بٸز تەڭگەمٸزدٸ ەلسٸرەتٸپ وتىرمىز.
تەڭگە ەلسٸرەگەن سايىن ەكونوميكامىز تۇراقسىز بولادى
ال ەكونوميكا تۇراقسىز بولسا, بٸردەن شاعىن جەنە ورتا كەcٸپكەرلٸك قۇردىمعا كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ اينالىمداعى اقشاسى تٷگەلدەي تەڭگەمەن, ولار ٶز بيزنەس-جوسپارلارىن تەك تەڭگەمەن عانا جاسايدى.
دوللاردىڭ ەرتەڭگٸ باعامىن بٸلمەگەندٸكتەن, ولار ەرتەڭگە جاۋاپ بەرە المايدى. ال شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ قۇردىمعا كەتكەنٸ دەگەن سٶز – ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنا ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. مىسالى اۋىلدى جەرلەردٸ الايىق. اۋىلدا حالىقتىڭ كٶبٸ وسى شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ارقاسىندا كٷن كٶرەدٸ. مەملەكەت وسى مەسەلەگە كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك.
– مەملەكەت قازٸرگٸ جاعدايدا نە ٸستەۋٸ كەرەك?
شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸك پەن ٷلكەن بيزنەس. ٷلكەن بيزنەس ەرينە, وليگارحتاردىكٸ. كٶلەڭكەلٸ بيزنەس, ولار بٷگٸن ەكونوميكانىڭ باقىلاۋشىلارى بولىپ وتىر. ولار مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرگە ٶز ىقپالىن جٷرگٸزۋدە. ونى ناقتى كٶرٸپ وتىرمىز. وسى جەردە شاعىن-ورتا كەسٸپكەرلٸك, كەدٸمگٸ حالىق قورعالماي وتىر. حالىقتىڭ وسىنداي سۇرانىسى مەملەكەت تاراپىنان قورعالسا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بۇل جاعدايدى ٶز باقىلاۋىنا الۋى كەرەك دەيمٸز. ول وليگارحتاردىڭ كٶبٸ بيلٸكتە دە وتىرۋى مٷمكٸن. وسىنى باقىلاۋ كەرەك.
كەشە عانا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ اپپارات جەتەكشٸلٸگٸنە ەسەت يسەكەشەۆ مىرزا كەلدٸ. كٶرەرمٸز, نە بولاتىنىن. بٸراق يسەكەشەۆكە بٸردەن ايتاتىن مىناداي ۇسىنىستارىمىز بار:
- بٸرٸنشٸدەن, شەتەلدەن كەلەتٸن تاۋارلارعا مەملەكەتتٸك تٶلەمدٸ كٶتەرۋ كەرەك, مٸندەتتٸ تٷردە. وسىلايشا بٸز ٸشكٸ نارىقتاعى ٶندٸرٸس پەن كەسٸپكەرلەردٸ قولدايمىز. ەگەر يسەكەشەۆ وسى ٸستٸ اتقارا السا, بۇل ەل ٷشٸن ٸستەلگەن ٷلكەن يگٸ ٸس بولادى.
- ەكٸنشٸدەن, ۇلتتىق بانك, بارلىق فيسكالدى ورگاندار, مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر ەلدەگٸ كٶلەڭكەلٸ قاراجات اينالىمىن باقىلاۋعا الۋى كەرەك. سونداي-اق, قازاقستاندىق قور بيرجاسىن تٷسكەن دوللاردىڭ اينالىمىن باقىلاۋعا الۋ.
- ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەت دوللاردى بٸر باعامدا ۇستاۋى ٶزٸنٸڭ تەتٸكتەرٸن پايدالانۋى كەرەك. بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز 1 دوللار = 350 تەڭگە باعامىن ەش قينالماي ۇستاي الادى.
- تٶرتٸنشٸدەن, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بارلىق بانكتەردٸڭ نەسيەلەرٸن, ەسٸرەسە بيزنەستٸ نەسيەلەۋگە العان اقشاسىن تەكسەرۋ كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان بەرٸلگەن قاراجات قالاي جۇمسالۋدا? قازٸر شاعىن كەسٸپكەرلەر سول نەسيەنٸ بانكتەن تٸكەلەي الا المايدى, ەكٸ ورتاداعى دەلدارداردىڭ كٶمەگٸمەن ٷلكەن پايىزدارعا ەرەڭ الۋدا. بۇل سۇمدىق قوي?!
- بەسٸنشٸدەن, بٸزگە تەز ارادا ٷلكەن مەملەكەتتٸك باعدارلاما قاجەت. شەكارانى سولداتتارمەن قورعاۋ بٸر بٶلەك, بٸز ەكونوميكالىق شەكارامىزدى قورعاۋىمىز قاجەت. ەشقانداي مەملەكەت ٶزٸندە بار تاۋاردى شەتەلدەن كٸرگٸزبەيدٸ. ولار قالاي بولسا دا سىرتتان كەلگەن تاۋاردى, ىسىرىپ, ەبٸن تاۋىپ شىعارىپ تاستايدى.
ەكسپورتتىق ەلەۋەت تەك قانا شيكٸزات تاۋارلارىندا بار. ال حالىق پايدالاناتىن ٶنٸمدەردٸ ٸشكٸ نارىق ٷشٸن ٶزٸمٸز قامتاماسىز ەتسەك, سول دا جەتەدٸ. ەكسپورت, سىرتقى نارىقتى ويلاۋدىڭ ەش قاجەتٸ جوق بٸزگە.
مىسالى, قىرعىز ەلٸ. ولاردا ناعىز اشىق نارىق بار. ەكونوميكاسىنىڭ 90 پايىزىن شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸك ۇستاپ تۇر. ولاردا دوللار باعامىن نارىق انىقتايدى. بٸزدە ونداي جوق. بٸزدەگٸ دوللار باعامى وليگارحتاردىڭ ەرەكەتتەرٸمەن قالىپتاسۋدا. سوندىقتان مەن تەڭگەنٸ ەركٸن اينالىمعا جٸبەرۋ دەگەنگە قارسىمىن.
مۇنىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸڭ قولىندا. مەملەكەت ەندٸ-ەندٸ كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسا باستاعان حالىقتىڭ وبالىنا قالماۋى كەرەك. تەڭگەمٸزدٸڭ باعامىن بٸرقالىپتى ۇستاپ تۇرۋعا, ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ەكونوميكالىق تەتٸكتەردٸڭ, قۇرالداردىڭ جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەدٸ.
بٸرەۋلەر بٸزدٸ رەسەيمەن بايلانىستىرادى. مەنٸڭ ولارعا قويار سۇراعىم بار: بٸز وسى شيكٸزاتتى قاي ەلگە ساتىپ وتىرمىز? باتىس ەلدەرٸ مەن قىتايعا ساتىپ وتىرمىز. بٸزدٸڭ بيۋدجەتٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ رەسەيمەن بايلانىستى ەمەس.
مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ ەمەس, رەسەيدٸڭ ەكونوميكاسى بٸزبەن بايلانىستى.
ٶيتكەنٸ قازاقستاندا رەسەيدٸڭ تاۋارلارى تولىپ تۇر بارلىق دٷكەندەردە. رەسەي بار تاۋارىن قازاقستانعا ساتادى.
https://youtu.be/IpUeJx4psTs
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
