بەيگە تٸگۋ, جارىس ٸستەۋ بٸزدٸڭ قازاقتا دا بار. قازاقتا باي ادامدار يا قۋانىش نەرسەگە توي ٸستەپ ات شاپتىرادى, يا ٶلگەن ادامىنا اس بەرٸپ ات شاپتىرادى. بايلىعىنا قاراي, ادامدىعىنا قاراي اس پەن تويدىڭ ٷلكەنٸ دە, كٸشٸسٸ دە بولادى. زورلىعى بەيگەگە تٸككەن مالىنان گٶرٸ, شاقىرعان ەلدەردٸڭ سانىنان, سويىلعان مالىنان بايقالادى.
تويدان كٶبٸنە اس زور بولادى. اسقا سويىلعان مالدى, شاي-قانتىنا شىعاتىن پۇلدى, ٸشٸلەتٸن قىمىزدى, تٸگٸلەتٸن بەيگەنٸ اقشاعا اۋدارىپ ەسەپتەگەندە, زور استارعا تالاي مىڭ جۇمسالادى.
سونىڭ بەرٸ جۇرت جيىلىپ, بٸر-ەكٸ كٷن ٸشٸپ-جەپ كەتۋ ٷشٸن ٸستەلەدٸ. نە جۇرتقا ونان كەلەر پايدا جوق, نە اس بەرۋشٸگە تيەر ساۋاپ جوق, قۇر دالاعا كەتكەن بٸر مال بولادى دا قالادى. اقىلدىڭ اۋانىمەن ساناعاندا, استىڭ شىن ماعىناسى بوسقا مال شاشۋ بولىپ شىعادى. ات شاپتىرىپ, اس بەردٸ دەگەن بەس-ون جىلعا ات قالادى.
قازاق جومارتتىعىنىڭ تٷرٸ ھەم ونىڭ اقىرعى تيٸمٸ – وسى.
بٸلٸمدٸ جۇرتتاردىڭ بٸلٸم جارىسىنا كەلسەك, ونىڭ ماعىناسى دا, كٶزدەگەن ماقساتى دا باسقا. ول بٸرنەشە ۇلىس ەل جيىلىپ, بٸر-ەكٸ كٷن دۋىلداپ, ەت جەپ, قىمىز ٸشٸپ كەتۋ ٷشٸن عانا جاسالمايدى, بٷتٸن ۇلت يا دٷنيياداعى بٷتٸن جۇرت ٷشٸن ھەم كٶپكە قالارلىق ٸس ٷشٸن ٸستەلەدٸ.
دٷنيياداعى كٷن كٶرٸپ, تٸرشٸلٸك ەتۋدٸڭ اۋىرىن جەڭٸلتۋ ٷشٸن, جەڭٸلٸن راقاتقا اينالدىرۋ ٷشٸن ٸستەلەدٸ.
نەشە تٷرلٸ عىلىم, ٶنەر-بەرٸ دە تٸرشٸلٸكتٸڭ اۋىرلىعىن ازايتۋ ٷشٸن, راقاتىن مولايتۋ ٷشٸن شىعارعان نەرسەلەر. عىلىم, ٶنەر ارتىلعان سايىن دٷنييادا بەينەت كەمٸمەكشٸ. وسىعان اقىلى جەتٸپ, ەسٸ ەنگەن جۇرتتار عىلىم مەن ٶنەردٸ بٸردەن-بٸرگە اسىرۋعا تىرىسادى. اسىرۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ ٸستەر ٸستەيدٸ. سول ٸستەردٸڭ بٸرٸ – بٸلٸم جارىسى.
بٸلٸم جارىسى دەگەنٸمٸز: باي ادام پەلەن مىڭ اقشانى بەيگەگە تٸگەدٸ دە, مەلٸم ەتەدٸ: وسى اقشانى پەلەندەي ٸس ٸستەگەن كٸسٸ الادى دەپ. مىسالى, پەلەن اۋرۋعا ەم تاپقان يا پەلەن عىلىمنان, ياكي ٶنەردەن جاڭا جول تاپقان, يا پەلەن تۋراسىندا جازىپ, كٸتاپ شىعارعان ادامدارعا بەرٸلەدٸ دەيدٸ.
ال بەيگە تٸگٸلدٸ. ەندٸ ات جارىسى بولسا, ەركٸم اتىن جاراتىپ, بەيگەگە قوسار ەدٸ, بٸلٸم بەيگەسٸ بولعان سوڭ, بٸلٸمدٸلەر بەيگەگە قوسىلادى. بەيگەدەن دەمەسٸ بار بٸلٸم جٷيرٸكتەرٸ بٸرٸنەن-بٸرٸ وزۋعا جٷيرٸكتٸگٸن اياپ قالمايدى. تاپ دەگەندٸ تابۋعا ويلانادى, ٸستە دەگەندٸ ٸستەۋگە قارمانادى. اقىرىندا ەركٸم ٸستەگەنٸن, تاپقانىن سىنعا جٸبەرەدٸ.
سىنشىلارى عىلىم ورداسىندا تۇرعان بٸلٸمدٸ عالىم ادامدار بولادى. بۇلار قاراپ, سىناپ, بەيگە كەسەدٸ. ەۆروپادا, مىسالى, نوبەلەۆسكيي بٸلٸم جارىسى بار. بۇل جارىستا بەيگەنٸ عىلىم اۋدانىندا يا ەدەبيەت اۋدانىندا ەڭبەك ەتٸپ, وزعان ادام يا سوعىسقا قارسى ھەم حالىق اراسىن جاقىنداستىرۋعا پٸكٸر جايعان ادامدار الماقشى.
جىلدا روجدەستۆو مەيرامىنىڭ الدىندا شۆەد جۇرتىنىڭ استاناسى ستوكگولم شاھارىندا بٸلٸم جارىسىنان وزعاندارعا بەيگە اتالادى. ٶتكەن 1912-شٸ جىلى نوبەل بەيگەلەرٸن العان ادامدار: 1) ينجەنەر دالەن عىلىم حيكمەتٸنەن كٶرسەتكەن ٷزدٸك بٸلٸمٸنە الدى, 2) پروفەسسور كاررەل دەرٸگەرلٸكتەن كٶرسەتكەن ٷزدٸك بٸلٸمٸنە الدى, 3) نەمٸس جۇرتىنىڭ اتاقتى دراما جازعىش جٷيرٸگٸ گاۋپتمان ەدەبيەت جٷزٸندە ٷزدٸك بٸلٸمٸنە الدى, 4) ساباتيا ھەم 5)گرەنكەر فرانتسۋز عۇلامالارى, عىلىم حيكمەتٸنەن كٶرسەتكەن ٷزدٸك بٸلٸمدەرٸنە الدى.
وسىلاردىڭ ھەم باسقالاردىڭ جىلدا وزعاندا الاتىن بەيگەلەرٸ شۆەدتٸڭ نوبەل دەگەن بٸر ينجەنەرٸنٸڭ بٸلٸم بەيگەسٸنە دەپ شىعارعان 18 ميلليون اقشاسى.
وسىنداي جۇرتقا پايدالى, ٷلگٸ الارلىق جاقسى ٸستٸ جۇرتتىڭ قۇلاعىنا سالىپ, بٸزدٸڭ ايتايىن دەپ وتىرعانىمىز مىناۋ: بٸلٸم جارىسىن ٸستەۋ ەر جۇرتتىڭ قولىنان كەلەتٸن ٸس.
ٸستەيٸن دەسە, قازاقتىڭ دا قولىنان كەلەدٸ. ەۆروپاداي زور ٸستەۋگە بولماسا, بويىمىزعا شاعىنداپ, «ساباسىنا قاراي پٸسپەگٸ, مۇرتىنا قاراي ٸسكەگٸ» دەگەندەي ەتٸپ ٸستەۋگە بولادى.
ەۆروپادا عىلىم, ٶنەر تولىق, قازاقتا ولاردىڭ جۇرناعى دا جوق. ولار اسقاننىڭ ٷستٸنە اسىرۋ ٷشٸن ٸستەپ وتىر, بٸزدەر جۇرناعى بولۋ ٷشٸن ٸستەۋ كەرەك.
مىڭ جىلقىسى بار بايلار ونىڭ ٷستٸنە مال از دەگەندە, بٸر اتى جوق جارلى مال از دەمەي, قاراپ وتىرۋى دۇرىس پا?
عىلىم, ٶنەر تۋراسىندا بٸزدٸڭ جايىمىز دا سول جارلىنىڭ حالٸ سىقىلدى. عىلىمنىڭ جاڭا جولىن تابۋعا ٸزدەمەك تٷگٸل, تاپقان عىلىمعا قولىمىزدى جەتكٸزەرلٸك بٸزدە ەش نەرسە جوق.
جۇرتقا عىلىم ٷيرەتۋمەن, كٶرۋمەن, بٸلۋمەن جايىلادى. بٸلٸمنٸڭ باس قۇرالى – كٸتاپ. قازاق اراسىنا بٸلٸم جايىلۋىنا, ەۋەلٸ, وقۋ ٷيرەنەتٸن ورىندار سايلى بولۋ كەرەك, ەكٸنشٸ, بٸلٸم تاراتاتىن كٸتاپتار جاقسى بولارعا كەرەك ھەم حالىق اراسىنا كٶپ جايىلارعا كەرەك. وسى ماقساتقا جەتۋگە زور سەبەپكەر بولاتىن ٸستٸڭ بٸرٸ – بٸلٸم جارىسى.
بٸلٸم جارىسىنىڭ باسقادان ارتىق بٸر جەرٸ مىناۋ: بۇعان شىعارعان اقشا دالاعا كەتپەي, كٶزدەگەن ماقساتقا تۋرا تيەدٸ.
ەگٸن سالساڭ, شىقپاي قالىپ, بوسقا شىعىنداۋ ىقتيمال, مال جيساڭ, ٶلٸپ قالىپ, بوسقا شىعىنداۋ ىقتيمال, بٸلٸم بەيگەسٸنەن پايدا بولماسا, شىعىن بولمايدى. پايداسى بولارلىق ٸستٸ ٸستەمەي, بەيگەگە ەشكٸم قول سوزبايدى. سولاي بولعان سوڭ, بۇعان شىعارعان اقشا بوسقا كەتۋگە تٸپتٸ ورىن جوق.
ەۆروپا بايلارى مۇنداي ٸسكە اقشاسىن باسى بٷتٸن قيىپ, جومارتتىق ەتەدٸ. اقشاسىن پايدا قىلىپ, سونىمەن مالىن كٶبەيتۋگە شىعارمايدى, ەۋەلدەن-اق جۇرت ٷشٸن, كٶپ ٷشٸن قايتپاس قايىر قۇربانىم دەپ شىعارادى.
بٸزدٸڭ قازاق بايلارىندا ەۆروپا بايلارىنداي مول بايلىق جوق, از بايلىقپەن حالٸنشە جومارتتىق قىلاتىن بايلار قازاقتا از, جوقتىڭ قاسىندا. بٸرەۋدٸڭ مالى كٶپ بولسا دا, ساڭىلاۋى جوق بولادى. جۇرت ٸسٸنە جانى اشىپ, جۇرت نامىسىنا قانى قىزاتىن قازاقتا ادامدار از بولادى.
سەبەبٸ جۇرت جۇمىسى دەگەن قازاقتىڭ ەدەتٸندە بولعان ەمەس. ٶزگە جۇرتتان وڭاشا جٷرٸپ, قازاق باسقا حالىقتارمەن بەسەكەلەسٸپ, جارىسقا تٷسكەن جوق. سوندىقتان جۇرت جۇمىسى, ۇلت نامىسى دەگەن سٶز قازاقتىڭ كٶبٸنە تٷسٸنٸكسٸز نەرسە.
وت باسىنا كەلەرلٸك بەلە بولماسا, جۇرت باسىنا كەلەرلٸك بەلەنٸ ويلاپ, ۋايىمدامايدى. قۋانىشى, قايعىسى وت باسىنان اسپايدى.
ۇلت نامىسى دەگەندٸ قازاقتىڭ كٶبٸ ەكٸ اۋىلدىڭ, ەكٸ تاپتىڭ يا ەكٸ رۋدىڭ نامىسى دەپ ۇعادى.
باسقادان كەمشٸلٸك كٶرسە, نامىستانبايدى, كەكتەمەيدٸ, بٸر-بٸرٸنەن كەمشٸلٸك كٶرسە كەگٸن جٸبەرمەيدٸ. اۋىلىن شاۋىپ, ادامدارىن ساباسا, جاۋىن مۇقاتىپ, ماقساتىنا جەتٸپ بولعانى. حالىقتىڭ كٶبٸ سونداي بولعان سوڭ, سول كٶپتٸڭ ٸشٸندەگٸ بايلار قايدا بارسىن? سوندىقتان قازاق بايلارى بٸلٸم بەيگەسٸنە اقشاسىن ەۆروپا بايلارىنداي باسى بٷتٸن بەرە المايدى. ەۆروپاشا ٸستە دەپ ايتۋعا اۋزىمىز بارا المايدى.
وسىنى ەسٸمٸزگە الىپ, ەۆروپا ٷلگٸسٸن قازاقتىڭ مٷشەسٸنە لايىقتاپ, ارتىعىن مٸنەپ, قازاق بايلارىنىڭ الدىنا سالامىز.
قازاق بايلارى بٸلٸم بەيگەسٸنە اقشاسىن باسى بٷتٸن شىعارماسىن, ٶزٸنە قايتاراتىن ەتٸپ بەيگەگە تٸكسٸن.
ونى بىلاي ەتۋگە بولادى: جوعارىدا ايتىلدى, بٸلٸم جارىسى قازاق اراسىنا بٸلٸم تاراتاتىن كٸتاپتار شىعارۋعا بولسىن دەپ. بٸلٸم تٷرلٸ بولادى. بٸلٸمنٸڭ ەر تٷرٸن بٸردەي جاقسى بٸلەتٸن ادامدار از بولادى. بٸر تٷرٸن جاقسى بٸلەتٸندەردٸڭ تابىلۋى قيىن ەمەس. دوكتورلىق عىلىمىن وقىعاندار دەنساۋلىق جايىنان كەرەك كٸتاپتار جازۋعا مٷمكٸن نەرسە; شارۋا جايىن وقىعاندار شارۋا جايىنان قازاققا كەرەك جاقسى كٸتاپتار جازۋعا مٷمكٸن نەرسە; وقىتۋ جايىن جاقسى بٸلەتٸندەر مەكتەپ كٸتاپتارىن جاقسىلاپ شىعارۋعا مٷمكٸن نەرسە; ەدەبيەت اۋدانىندا جٷيرٸكتەر حالىقتىڭ قىلىعىن, قۇلقىن تٷزەتۋگە كەرەگٸ بار جاقسى روماندار وعايري سونداي سٶزدەر شىعارۋعا مٷمكٸن نەرسە.
وسىنداي كٸتاپتارعا بەيگە تٸگٸلسە, ول بەيگە ناعىز جاقسى شىعارعان كٸتاپتارعا بەرٸلسە, تٸگٸلگەن بەيگەگە قاراي بەيگە بەرٸلگەن كٸتاپتى بٸر يا ەكٸ رەت باي باستىرىپ, اقشاسىن ٶندٸرٸپ الاتىن بولسا, سونان كەيٸنگٸ باستىرۋلارى جازۋشىنىڭ ٶز ەركٸنە بەرٸلسە, وسى شارتپەن بٸلٸم جارىسى ٸستەلسە, ەۋەلٸ, بەيگە تٸگۋگە جومارتتىق كٶپ كەرەك بولماس ەدٸ: نەگە دەسەڭ, سىناۋدان ٶتٸپ, جاقسى دەپ بەيگە بەرٸلگەن كٸتاپ, ٶتپەي قالادى دەپ قاۋٸپتەنۋگە ورىن جوق. ەكٸنشٸ, جازۋشىعا دا قولايلى.
شىعارعان كٸتابى جاقسى بولسا, ەڭبەگٸنە تيٸستٸ دايار اقشانى الىپ, ونان ەرٸ تاعى جاقسى كٸتاپ شىعارۋعا كٸرٸسەر ەدٸ. ەڭبەگٸنە اقىسى تاتىمدى بولعان سوڭ, ول ٶزٸن سول جۇمىسقا الاڭسىز جەگەر ەدٸ. ەر جەردەن سونداي جازۋشىلار شىقسا, بٸلٸم جۇمىسىن ايداپ العا باستىرماي قويماس ەدٸ.
بەيگە تٸگۋشٸگە دە, بەيگە الۋشىعا دا تىنىشتى, جۇرتتىڭ بٸلٸم تۋراسىنداعى ٸستەرٸن العا سٷيرەتۋگە قولايلى ھەم ناعىز كەرەك جولدىڭ بٸرٸ, بٸزدٸڭ ويىمىزشى, – وسى. بۇعان باسقالار ھەم بايلار, نە ايتاسىزدار?
احمەت بايتۇرسىنوۆ,
«اق جول» جيناعىنان
دەرەككٶز: "قالا مەن دالا" گازەتٸ
"قالا مەن دالا" گازەتٸنە جازىلۋ جٷرٸپ جاتىر.
گازەتتٸڭ جازىلۋ يندەكسٸ: 64 607
انىقتاما ٷشٸن: 8 (707) 403 12 60
ٶتٸرٸك سٶيلەمەيتٸن, ٶتكٸر جازاتىن باسىلىمنىڭ وقىرمانى بولىڭىز!
